New york times co V. United states, 403 U. S. 713 (1971) Argued June 26, 1971 Decided June 30, 1971

Pobieranie 68.44 Kb.
Rozmiar68.44 Kb.
NEW YORK TIMES CO. v. UNITED STATES, 403 U.S. 713 (1971)

Argued June 26, 1971 Decided June 30, 1971

„The United States, which brought these actions to enjoin publication in the New York Times and in the Washington Post of certain classified material, has not met the "heavy burden of showing justification for the enforcement of such a [prior] restraint."


We granted certiorari in these cases in which the United States seeks to enjoin the New York Times and the Washington Post from publishing the contents of a classified study entitled "History of U.S. Decision-Making Process on Viet Nam Policy." Post, pp. 942, 943.

"Any system of prior restraints of expression comes to this Court bearing a heavy presumption against its constitutional validity." The Government "thus carries a heavy burden of showing justification for the imposition of such a restraint." The District Court for the Southern District of New York in the New York Times case and the District Court for the District of Columbia and the Court of Appeals for the District of Columbia Circuit in the Washington Post case held that the Government had not met that burden. We agree.

The judgment of the Court of Appeals for the District of Columbia Circuit is therefore affirmed. The order of the Court of Appeals for the Second Circuit is reversed and the case is remanded with directions to enter a judgment affirming the judgment of the District Court for the Southern District of New York. The stays entered June 25, 1971, by the Court are vacated. The judgments shall issue forthwith.

So ordered.

MR. JUSTICE BLACK, with whom MR. JUSTICE DOUGLAS joins, concurring.

I adhere to the view that the Government's case against the Washington Post should have been dismissed and that the injunction against the New York Times should have been vacated without oral argument when the cases were first presented to this Court. I believe that every moment's continuance of the injunctions against these newspapers amounts to a flagrant, indefensible, and continuing violation of the First Amendment. Furthermore, after oral argument, I agree completely that we must affirm the judgment of the Court of Appeals for the District of Columbia Circuit and reverse the judgment of the Court of Appeals for the Second Circuit for the reasons stated by my Brothers DOUGLAS and BRENNAN. In my view it is unfortunate that some of my Brethren are apparently willing to hold that the publication of news may sometimes be enjoined. Such a holding would make a shambles of the First Amendment.

Our Government was launched in 1789 with the adoption of the Constitution. The Bill of Rights, including the First Amendment, followed in 1791. Now, for the first time in the 182 years since the founding of the Republic, the federal courts are asked to hold that the First Amendment does not mean what it says, but rather means that the Government can halt the publication of current news of vital importance to the people of this country.

In seeking injunctions against these newspapers and in its presentation to the Court, the Executive Branch seems to have forgotten the essential purpose and history of the First Amendment. When the Constitution was adopted, many people strongly opposed it because the document contained no Bill of Rights to safeguard certain basic freedoms. They especially feared that the new powers granted to a central government might be interpreted to permit the government to curtail freedom of religion, press, assembly, and speech. In response to an overwhelming public clamor, James Madison offered a series of amendments to satisfy citizens that these great liberties would remain safe and beyond the power of government to abridge. Madison proposed what later became the First Amendment in three parts, two of which are set out below, and one of which proclaimed: "The people shall not be deprived or abridged of their right to speak, to write, or to publish their sentiments; and the freedom of the press, as one of the great bulwarks of liberty, shall be inviolable." The amendments were offered to curtail and restrict the general powers granted to the Executive, Legislative, and Judicial Branches two years before in the original Constitution. The Bill of Rights changed the original Constitution into a new charter under which no branch of government could abridge the people's freedoms of press, speech, religion, and assembly. Yet the Solicitor General argues and some members of the Court appear to agree that the general powers of the Government adopted in the original Constitution should be interpreted to limit and restrict the specific and emphatic guarantees of the Bill of Rights adopted later. I can imagine no greater perversion of history. Madison and the other Framers of the First Amendment, able men that they were, wrote in language they earnestly believed could never be misunderstood: "Congress shall make no law . . . abridging the freedom . . . of the press . . . ." Both the history and language of the First Amendment support the view that the press must be left free to publish news, whatever the source, without censorship, injunctions, or prior restraints.

In the First Amendment the Founding Fathers gave the free press the protection it must have to fulfill its essential role in our democracy. The press was to serve the governed, not the governors. The Government's power to censor the press was abolished so that the press would remain forever free to censure the Government. The press was protected so that it could bare the secrets of government and inform the people. Only a free and unrestrained press can effectively expose deception in government. And paramount among the responsibilities of a free press is the duty to prevent any part of the government from deceiving the people and sending them off to distant lands to die of foreign fevers and foreign shot and shell. In my view, far from deserving condemnation for their courageous reporting, the New York Times, the Washington Post, and other newspapers should be commended for serving the purpose that the Founding Fathers saw so clearly. In revealing the workings of government that led to the Vietnam war, the newspapers nobly did precisely that which the Founders hoped and trusted they would do.


In other words, we are asked to hold that despite the First Amendment's emphatic command, the Executive Branch, the Congress, and the Judiciary can make laws enjoining publication of current news and abridging freedom of the press in the name of "national security." The Government does not even attempt to rely on any act of Congress. Instead it makes the bold and dangerously far-reaching contention that the courts should take it upon themselves to "make" a law abridging freedom of the press in the name of equity, presidential power and national security, even when the representatives of the people in Congress have adhered to the command of the First Amendment and refused to make such a law. To find that the President has "inherent power" to halt the publication of news by resort to the courts would wipe out the First Amendment and destroy the fundamental liberty and security of the very people the Government hopes to make "secure." No one can read the history of the adoption of the First Amendment without being convinced beyond any doubt that it was injunctions like those sought here that Madison and his collaborators intended to outlaw in this Nation for all time.

The word "security" is a broad, vague generality whose contours should not be invoked to abrogate the fundamental law embodied in the First Amendment. The guarding of military and diplomatic secrets at the expense of informed representative government provides no real security for our Republic. The Framers of the First Amendment, fully aware of both the need to defend a new nation and the abuses of the English and Colonial governments, sought to give this new society strength and security by providing that freedom of speech, press, religion, and assembly should not be abridged. This thought was eloquently expressed in 1937 by Mr. Chief Justice Hughes - great man and great Chief Justice that he was - when the Court held a man could not be punished for attending a meeting run by Communists.

"The greater the importance of safeguarding the community from incitements to the overthrow of our institutions by force and violence, the more imperative is the need to preserve inviolate the constitutional rights of free speech, free press and free [403 U.S. 713, 720]   assembly in order to maintain the opportunity for free political discussion, to the end that government may be responsive to the will of the people and that changes, if desired, may be obtained by peaceful means. Therein lies the security of the Republic, the very foundation of constitutional government



The European Court of Human Rights has today notified in writing its Chamber judgment in the case of Stoll v. Switzerland (application no. 69698/01).


The Court held, by four votes to three, that there had been a violation of Article 10 of the European Convention on Human Rights.


It held unanimously that the finding of a violation constituted in itself sufficient just satisfaction for the non-pecuniary damage sustained by the applicant. (The judgment is available only in French.)


1.  Principal facts


Martin Stoll, a Swiss national who lives in Zürich (Switzerland), is a journalist.


In December 1996 Carlo Jagmetti, who was then the Swiss ambassador to the United States, drew up a “strategic document”, classified as “confidential”, in the course of negotiations between, among others, the World Jewish Congress and Swiss banks concerning compensation due to Holocaust victims for unclaimed assets deposited in Swiss banks.


The document was sent to the person in charge of the matter at the Federal Department of Foreign Affairs in Berne and copies were sent to 19 other people and certain Swiss diplomatic representatives. The applicant obtained a copy, probably as a result of a breach of professional confidence by a person whose identity remains unknown.


On 26 January 1997 the Zürich Sunday newspaper Sonntags-Zeitung published two articles by the applicant under the headings “Carlo Jagmetti insults the Jews” and “The ambassador in bathrobe and climbing boots puts his foot in it again”, accompanied by extracts from the report in question. The next day the Zürich daily Tages-Anzeiger reproduced large extracts from the strategic document and subsequently the newspaper Nouveau Quotidien also published extracts from the report.


On 22 January 1999 Zürich District Court sentenced the applicant to a fine of 800 Swiss francs (approximately 520 euros) for publishing “official confidential deliberations” within the meaning of Article 293 of the Criminal Code. Appeals lodged by the applicant were dismissed by the Federal Court on 5 December 2000.


The Swiss Press Council, to which the case had been referred by the Swiss Federal Council in the meantime, found that by thus shortening the analysis and failing to place the report sufficiently in context, the applicant had irresponsibly made the ambassador’s remarks appear sensational and shocking.


2.  Procedure and composition of the Court


The application was lodged with the European Court of Human Rights on 14 May 2001 and declared admissible on 3 May 2005.


Judgment was given by a Chamber of seven judges, composed as follows:


Nicolas Bratza (British), President,

Josep Casadevall (Andorran),
Luzius Wildhaber (Swiss),
Matti Pellonpää (Finnish),
Rait Maruste (Estonian),
Javier Borrego Borrego (Spanish),
Ján Šikuta (Slovakian), judges,

and also Michael O’Boyle, Section Registrar.


3.  Summary of the judgment




The applicant submitted that his conviction had infringed Article 10 of the Convention.


Decision of the Court


The central question before the Court was to determine whether the interference with the applicant’s right to freedom of expression had been “necessary in a democratic society”.


The Court noted that the criticism expressed in the articles had directly targeted a senior official, namely a member of the diplomatic corps having the rank of ambassador, who had had a particularly important mission to perform with the United States. It found that the confidentiality of diplomatic relations was justified in principle, but could not be protected at any price. Moreover, the role of the media as critic and watchdog also applied to matters of foreign policy.


The information contained in the report in question had been of a kind that raised matters of public interest. The articles had been published in the context of a public debate about a matter widely reported in the Swiss media and one that had deeply divided public opinion in Switzerland, particularly as the discussions about the assets of Holocaust victims, and Switzerland’s role in the Second World War, had then been very heated and had had an international dimension. The Swiss ambassador to Washington had occupied an important position in the discussions and the Court acknowledged that the public had had a legitimate interest in receiving information about the officials dealing with such a sensitive matter and their negotiating style and strategy.


The Court recognised the importance of protecting the work of the diplomatic corps from outside interference. However, it was not persuaded that the disclosure of aspects of the strategy to be adopted by the Swiss Government in the negotiations concerning the assets of Holocaust victims and Switzerland’s role in the Second World War was capable of prejudicing interests that were so precious that they outweighed the freedom of expression in a democratic society. By concluding that there had been mitigating circumstances, the Zürich District Court had, moreover, explicitly acknowledged that the disclosure of the confidential document had not undermined the very foundations of Switzerland.


With regard to the form of the published articles, the Court noted that the Press Council had considered that the ambassador’s remarks had been made to appear sensational and shocking. It pointed out, however, that freedom of the press afforded the public one of the means of discovering and forming an opinion of the ideas and attitudes of leaders. In that connection, press freedom also covered possible recourse to a degree of exaggeration, or even provocation.


Furthermore, although the penalty imposed on Mr Stoll had not been very harsh, the Court reiterated that what mattered was not that he had been sentenced to a minor penalty, but that he had been convicted at all. While the penalty had not prevented the applicant from expressing himself, his conviction had nonetheless amounted to a kind of censure which would be likely to discourage him from making criticisms of that kind again in future. In the context of a political debate such a sentence would be likely to deter journalists from contributing to public discussion of issues affecting the life of the community and was thus liable to hamper the press in performing its task as purveyor of information and watchdog.


In the circumstances the Court considered that Mr Stoll’s conviction had not therefore been reasonably proportionate to the pursuit of the legitimate aim in question, having regard to the interest of a democratic society in ensuring and maintaining the freedom of the press.


Accordingly, the Court held that there had been a violation of Article 10.



z dnia 26 marca 2009 r.



I KZP 35/08


Przestępstwo określone w art. 265 § 1 k.k. ma charakter powszechny, a zatem może być popełnione przez każdą osobę odpowiadającą ogólnym cechom podmiotu przestępstwa, która ujawnia informacje stanowiące tajemnicę państwową lub wbrew przepisom ustawy informacje takie wykorzystuje.



Przewodniczący: Sędzia SN Wiesław Kozielewicz (sprawozdawca).

Sędziowie: SN Dariusz Świecki, SSA del. do SN Eugeniusz Wildowicz.

Protokolant: Łukasz Majewski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: Wincenty Grzeszczyk.



Uzasadnienie faktyczne


Przekazane Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się w następującej sytuacji procesowej.

Jarosław J. i Bertold K. zostali oskarżeni o to, że: w okresie od dnia 4 maja 1999 r. do dnia 22 maja 1999 r. w W., działając wspólnie i w porozumieniu, ujawnili informacje stanowiące tajemnicę państwową dotyczące zrealizowanych przez Zarząd Wywiadu Urzędu Ochrony Państwa postępowań operacyjnych prowadzonych w sprawie działalności szpiegowskiej byłych oficerów Wojska Polskiego, wskazując jednocześnie źródło pochodzenia materiałów, które UOP otrzymał w trakcie wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych w ten sposób, że:

1. w dniu 4 maja 1999 r. opublikowali w gazecie "Ż.." artykuł pt. "Z.", który zawierał informacje dotyczące postępowania operacyjnego prowadzonego w sprawie działalności szpiegowskiej Czesława W. i Zbigniewa H. oraz wskazali źródło pochodzenia materiałów, które UOP otrzymał w trakcie wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych prowadzonych w tej sprawie,

2. w dniu 21 maja 1999 r. opublikowali w gazecie "Ż.." artykuł pt. "S.", który zawierał wstępne informacje o prowadzonym przez UOP postępowaniu operacyjnym dotyczącym działalności szpiegowskiej Zbigniewa S., odsyłającym do publikacji, która miała ukazać się w gazecie "Ż.." w dniu 22 maja 1999 r.,

3. w dniu 22 maja 1999 r. opublikowali w gazecie "Ż.." artykuł pt. "S.", "A.", "K.", który zawierał informacje dotyczące postępowania operacyjnego prowadzonego w sprawie działalności szpiegowskiej Zbigniewa S., tj. o przestępstwo z art. 265 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k.

Sąd Rejonowy w W., postanowieniem z dnia 9 maja 2008 r., na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k., umorzył postępowanie wobec oskarżonych. W uzasadnieniu postanowienia podniósł, że występek określony w art. 265 § 1 k.k. jest przestępstwem indywidualnym, a zatem jego podmiotem może być wyłącznie osoba mająca legalny dostęp do tajemnicy państwowej. Oskarżeni uprawnienia takiego nie mieli, nie mogą być zatem podmiotem przestępstwa ujawnienia tajemnicy państwowej.

Na to postanowienie zażalenie złożył Prokurator Okręgowy w W. i zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a polegający na niewłaściwej ocenie i interpretacji materiału dowodowego, który doprowadził do uznania, że oskarżeni swoim zachowaniem nie wyczerpali znamion czynu opisanego w art. 265 § 1 k.k. podczas, gdy materiał dowodowy oceniony prawidłowo prowadzi do wniosku, iż oskarżeni Bertold K. i Jarosław J. swoim zachowaniem wypełniali znamiona czynu zarzuconego im w akcie oskarżenia. Podnosząc taki zarzut prokurator, na podstawie art. 427 § 1 k.p.k. i art. 437 k.p.k., wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając to zażalenie Sąd Okręgowy w W. powziął wątpliwości, które zostały przedstawione w sformułowanym pytaniu i w jego uzasadnieniu.

Sąd Okręgowy w W. podniósł, iż kontrowersje w doktrynie wywołuje, kto jest podmiotem przestępstwa określonego w art. 265 § 1 k.k. W przepisie tym ustawodawca stanowi "Kto ujawnia lub wbrew przepisom ustawy wykorzystuje informacje stanowiące tajemnicę państwową, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5". Taka konstrukcja normy prawnej uprawnia do wniosku, iż stypizowane w niej przestępstwo ma charakter powszechny, a zatem może je popełnić każdy, kto z racji swej działalności zapoznał się z informacją niejawną, bądź została mu ona powierzona (tak A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2007, s. 486; P. Burzyński, Tajemnica państwowa jako przedmiot ochrony regulacji prawnokarnej, CzPKiNP 2002, z. 1, s. 17; A. Guzik, Prawnokarne aspekty ochrony tajemnicy dziennikarskiej, CzPKiNP 2000, z. 1, s. 269). Podzielenie takiej wykładni tego przepisu sprawia, iż oskarżeni w niniejszej sprawie dziennikarze mogą ponieść odpowiedzialność karną za ujawnienie tajemnicy państwowej.

Wniosek ten, jak podnosi Sąd Okręgowy w W., nie jest tak oczywisty, gdy przyjmie się, że nie można dokonać wykładni art. 265 § 1 k.k. bez uwzględnienia przepisów ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 196 z 2005 r., poz. 1631 ze zm.). W tej ustawie zdefiniowane jest bowiem pojęcie tajemnicy państwowej. Według Sądu Okręgowego w W. nie ulega wątpliwości, iż naruszenie procedur wskazanych w tej ustawie, w sposób pośredni bądź bezpośredni będzie skutkowało odpowiedzialnością z art. 265 § 1 k.k. Powołana ustawa w art. 1 określa zasady ochrony informacji, które wymagają ochrony przed nieuprawnionym ujawnieniem, jako stanowiące tajemnicę państwową lub służbową, niezależnie od formy i sposobu ich wyrażania, także w trakcie ich opracowania (art. 1 pkt 1). Wskazuje podmioty, do których jej przepisy mają zastosowanie. Te podmioty to organy władzy publicznej, Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej i ich jednostki organizacyjne, a także inne jednostki organizacyjne podległe Ministrowi Obrony Narodowej lub przez niego nadzorowane, Narodowy Bank Polski i banki państwowe, państwowe osoby prawne i inne niż wymienione powyżej państwowe jednostki organizacyjne, przedsiębiorcy, jednostki naukowe lub badawczo rozwojowe zamierzające ubiegać się, ubiegające się o zawarcie lub wykonujące umowy związane z dostępem do informacji niejawnych (art. 1 pkt 2). Wskazanie kręgu podmiotów, do których stosuje się przepisy ustawy, powoduje że nie ma ona "zastosowania powszechnego". Odmiennie tę kwestię ujmowała ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej (Dz. U. Nr 40, poz. 271 ze zm.), która w art. 5 pkt 1 stanowiła, że zachowanie tajemnicy państwowej jest obowiązkiem każdego, do czyjej wiadomości dotarła. Można zatem wywodzić, iż przyjęcie tezy, że przestępstwo z art. 265 § 1 k.k. ma charakter powszechny, skutkowałoby ustaleniem, iż ten właśnie przepis, wbrew unormowaniom ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych, samoistnie ustanawia powszechny zakaz ujawniania tajemnicy państwowej. Taka interpretacja podważałaby, zdaniem Sądu Okręgowego w W., "racjonalność ustawodawcy", bo w takich kategoriach należy ocenić brak zakazu w zasadniczym akcie prawnym regulującym kwestię ochrony informacji niejawnych. Sąd ten podnosi, że teza o indywidualnym charakterze przestępstwa określonego w art. 265 § 1 k.k. ma w doktrynie zwolenników. Powołuje pogląd W. Wróbla w: A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna, Kraków 2007, s. 1263 i tego autora: Prawnokarna ochrona tajemnicy państwowej, CzPKiNP 2000, z. 1, s. 121 oraz stanowisko R. Górala, Kodeks karny. Praktyczny komentarz z orzecznictwem, Warszawa 2007, s. 455.

Prokurator Prokuratury Krajowej, wnioskiem z dnia 3 lutego 2009 r., wniósł o podjęcie uchwały następującej treści: "Przestępstwo z art. 265 § 1 k.k. ma charakter powszechny, a zatem może być popełnione przez każdego, kto ujawnia informacje stanowiące tajemnicę państwową lub wbrew przepisom ustawy informacje takie wykorzystuje".


Uzasadnienie prawne


Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Podzielić należy stanowisko Sądu Okręgowego w W. oraz Prokuratora Prokuratury Krajowej, że w sprawie wystąpiły wszystkie przewidziane w art. 441 § 1 k.p.k. przesłanki do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy przekazanego zagadnienia prawnego.

Należą do nich:

- wyłonienie się zagadnienia prawnego przy rozpoznawaniu środka odwoławczego przez sąd,

- wystąpienie istotnego problemu interpretacyjnego, związanego z wykładnią przepisu, który w praktyce sądowej jest rozbieżnie interpretowany, albo też przepisu sformułowanego wadliwie lub niejasno; przesłanką pytania mogą też być istniejące w doktrynie kontrowersje dotyczące rozumienia danego przepisu,

- zaistnienie potrzeby "zasadniczej wykładni ustawy", czyli sytuacji, w której ów przepis umożliwia rozbieżne interpretacje, co byłoby niekorzystne dla funkcjonowania prawa w praktyce,

- związek między ustaleniami faktycznymi, dokonanymi w danej sprawie, a treścią pytania prawnego, przy czym wyjaśnienie wątpliwości interpretacyjnych musi być niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy.

W orzecznictwie podkreśla się, że wątpliwości składu orzekającego występującego z pytaniem prawnym muszą być rzeczywiste (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 15 września 1999 r., I KZP 31/99, WPP 2000, nr 2, s. 120, z dnia 23 lipca 1998 r., III CZP 24/98, LEX Nr 50682, z dnia 27 sierpnia 1996 r., III CZP 91/96, OSNC 1997, z. 1, poz. 9, z dnia 13 kwietnia 2000 r., III CZP 2/100, OSNC 2000, z. 11, poz. 200, S. Włodyka, Funkcje Sądu Najwyższego, ZN UJ CXI, Prace Prawnicze, z. 20, s. 120).

Rację ma Prokurator Prokuratury Krajowej, gdy stwierdza, że zagadnienie sformułowane w pytaniu prawnym wyłoniło się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego (zażalenia), wynika z okoliczności sprawy, ma znaczenie dla rozstrzygnięcia oraz dotyczy przepisu, który w doktrynie był interpretowany rozbieżnie, budząc kontrowersje i trudności stosowania w praktyce.

Przechodząc do analizy przedstawionego zagadnienia prawnego, należy podnieść, że na gruncie przepisu art. 265 § 1 k.k. (jak i analogicznego art. 260 k.k. z 1969 r.) w okresie obowiązywania ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej (Dz. U. Nr 40, poz. 271 ze zm.) w doktrynie prezentowany był jednolicie pogląd, iż przestępstwo to ma charakter powszechny (por. O. Górniok w: O. Górniok, St. Hoc, S. Przyjemski, Kodeks karny. Komentarz, tom III, Gdańsk 1999, s. 316; W. Wróbel w: A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, Kraków 1999, s. 977; S. Pikulski, Ochrona tajemnicy państwowej i służbowej w Rzeczypospolitej Polskiej, WPP 1997, nr 2, s. 89). Po wejściu w życie ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. z 2005, Nr 196, poz. 1631 ze zm.) w kwestii charakteru przestępstwa określonego w art. 265 § 1 k.k. zaznaczyły się różnice, gdyż niektórzy przedstawiciele doktryny stanęli na stanowisku, że ma ono charakter indywidualny (por. W. Wróbel, Prawnokarna ochrona tajemnicy państwowej, Cz.PKiNP 2000, z. 1, s. 121; tenże w: A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, Kraków 2007, s. 1262-1264; R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2007, s. 455; M. Leciak, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2007 r., I KZP 30/06, WPP 2008, nr 1, s. 184; tenże: Tajemnica państwowa i jej ochrona w prawie karnym i procesie karnym, Toruń 2009, s. 131-160).

W doktrynie powszechnie przyjmuje się, że ze względu na podmiot, przestępstwa dzieli się na powszechne (ogólnosprawcze) i indywidualne. Redakcja dyspozycji przepisu części szczególnej k.k. może wskazywać ogólnie na podmiot przestępstwa przez użycia zaimka "kto" albo też na pewne kategorie osób jako podmioty zdatne do popełnienia danego przestępstwa (T. Bojarski, Polskie prawo karne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2002, s. 120). W przypadku przestępstw indywidualnych szczególna właściwość podmiotu przestępstwa jest najczęściej określana rzeczownikiem charakteryzującym sprawcę, zamiast zwykle stosowanego zaimka "kto", oznaczającego, że podmiotem przestępstwa może być każdy człowiek, który osiągnął odpowiedni wiek. Innym sposobem (zamiast posługiwania się rzeczownikiem) określenia przez ustawodawcę przestępstwa indywidualnego jest, w przepisach zaczynających się od zaimka "kto", podanie szczegółowych właściwości podmiotu przez wskazanie pełnionej funkcji publicznej, bądź obowiązku ciążącego na sprawcy w stosunku do pokrzywdzonego, czy też trybu życia sprawcy lub innej sytuacji, w której znajduje się sprawca przed podjęciem czynu przestępnego (I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1976, s. 166). Wśród przestępstw indywidualnych ze względu na podmiot rozróżnia się przestępstwa indywidualne właściwe oraz niewłaściwe. Pierwsze z nich znamionuje to, że indywidualne cechy (właściwości) podmiotu są warunkiem przestępności czynu. Natomiast cechą przestępstw indywidualnych niewłaściwych jest to, iż indywidualna właściwość podmiotu wpływa na zaostrzenie lub złagodzenie odpowiedzialności (przestępstwa kwalifikowane lub uprzywilejowane), a brak tej cechy plasuje czyn jako przestępstwo w typie podstawowym (A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2000, s. 109; St. Hypś (w:) A. Grześkowiak (red.), Prawo karne, Warszawa 2009, s. 104 - 105).

Oczywiste jest, że teksty prawne są formułowane w języku prawnym, który jest odmianą języka etnicznego (języka, którym posługuje się pewna grupa etniczna stanowiąca naród). W doktrynie podnosi się, że język prawny, rozumiany jako język tekstów prawnych, należy traktować jako swoisty (oparty na mieszaninie wielu kryteriów szczegółowych) rejestr języka etnicznego (R. Sarkowicz, J. Stelmach, Teoria prawa, Kraków 2001, s. 49-50). Poza sporem jest, że dokonując interpretacji tekstu napisanego w języku prawnym interpretator powinien opierać się na rezultatach wykładni językowej i dopiero, gdy prowadzi ona do nie dających się usunąć wątpliwości, oprzeć się na wynikach wykładni systemowej, a jeżeli również i ta wykładnia nie doprowadziła do usunięcia wątpliwości interpretacyjnych, to wolno posłużyć się wykładnią funkcjonalną (L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Warszawa 1999, s. 235).

Podkreśla się, że odstąpienie od rezultatu wykładni językowej przepisu jest dopuszczalne:

- w przypadku, gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi, a z istotnych powodów uchylenie przepisu byłoby w danym momencie niemożliwe lub niecelowe,

- w przypadku, gdy wykładnia językowa prowadzi do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne, niesprawiedliwe, nieracjonalne lub niweczące ratio legis interpretowanego przepisu,

- w sytuacji, gdy wykładnia językowa prowadzi ad absurdum,

- w sytuacji oczywistego błędu legislacyjnego (L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2006, s. 78).

Dokonując wykładni art. 265 § 1 k.k. należy rozpocząć od posłużenia się w pierwszej kolejności zasadami wykładni językowej, gdyż ta jest zawsze punktem wyjścia dla wypracowania końcowego wniosku o znaczeniu danego przepisu (P. Hofmański, St. Zabłocki, Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, Kraków 2006, s. 220; J. Wróblewski, Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław 1990, s. 86; M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2002, s. 317).

Użycie w przepisie art. 265 § 1 k.k. zaimka "kto" bez jakiegokolwiek dalszego ograniczenia pozwala przyjąć - jak się też powszechnie wskazuje w doktrynie - że jest to przestępstwo powszechne, a więc takie, które może zostać popełnione przez każdą osobę odpowiadającą ogólnym cechom podmiotu przestępstwa. Zawężenia tego zakresu nie można dostrzec w opisie czynności wykonawczej. Określenie "ujawnić" w języku polskim oznacza "wyjawić coś, uczynić jawnym, wiadomym; wykryć zdemaskować" (E. Sobol (red.]: Nowy słownik języka polskiego, Warszawa 2003, s. 1074); "uczynić jawnym, podać coś do wiadomości; wydobyć na jawne, odkryć" (M. Szymczak (red.]: Słownik języka polskiego, wyd. IX, Warszawa 1999, t. III, s. 586; S. Dubisz (red]: Uniwersalny słownik języka polskiego, tom 4, Warszawa 2003, s. 963).

Słusznie zwraca uwagę Prokurator Prokuratury Krajowej w swoim wniosku, że na gruncie języka prawniczego wskazuje się na szeroki charakter pojęcia ujawnienia (St. Hoc, Kilka uwag dotyczących przestępstwa z art. 265 k.k., WPP 2003, nr 4, s. 88). Ujawnieniem jest to, co nazywamy zdradą tajemnicy, wyjawieniem tajemnicy, udzieleniem komuś wiadomości stanowiącej tajemnicę, zakomunikowaniem wiadomości, rozpowszechnieniem, rozgłoszeniem, udostępnieniem komuś, opublikowaniem, itp. W pojęciu "ujawnia" mieszczą się różne sposoby działania sprawcy, takie jak wypowiedź ustna, udostępnienie pisma zawierającego tajemnicę, okazanie dokumentu lub przedmiotu (choćby bez wydania z rąk, opublikowanie w środkach przekazu, przekazanie wiadomości za pośrednictwem technicznych środków przekazu np. telefon, faks), a także przy użyciu komputera (B. Kunicka-Michalska, Przestępstwa przeciwko ochronie informacji i wymiarowi sprawiedliwości. Rozdział XXX i XXXIII Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 2000, s. 426). W orzecznictwie wskazano, że ujawnienie wiadomości stanowiącej tajemnicę państwową polega na udzieleniu tej wiadomości innej osobie, nieupoważnionej do jej poznania z tytułu zajmowanego stanowiska. Sposób ujawnienia może polegać na udostępnieniu dokumentu, na wypowiedzi ustnej, a nawet na użyciu znaku lub gestu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 1971 r., III k.r. 260/70, OSNKW 1971, z. 10, poz. 151).

Analiza art. 265 § 1 k.k. przy użyciu kryteriów wykładni językowej prowadzi zatem do wniosku o powszechnym charakterze przestępstwa określonego w tym przepisie.

W teorii prawa zasadnie wskazuje się, że proces wykładni w fazie percepcyjnej należy przeprowadzić przez wszystkie typy dyrektyw (to jest dyrektywy wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej) niezależnie od tego, czy uzyskano już wcześniej jednoznaczność interpretowanych zwrotów, czy nie (M. Zieliński: Podstawowe zasady współczesnej wykładni prawa, (w:) P. Winczorek (red.), Teoria i praktyka wykładni prawa, Warszawa 2005, s. 118).

W tym kontekście należy wrócić uwagę na wzajemny stosunek art. 265 § 1 k.k. i określonego w art. 265 § 3 k.k. występku nieumyślnego ujawnienia tajemnicy państwowej. Ten ostatni czyn należy do przestępstw indywidualnych, bowiem popełniony być może tylko przez osobę, która zapoznała się ze stosowną informacją w związku z pełnieniem funkcji publicznej lub otrzymanym upoważnieniem. Wykładnia systemowa wewnętrzna prowadzi w tej sytuacji także do wniosku, że przestępstwo z art. 265 § 1 k.k. może być popełnione przez każdego, bowiem przepis ten nie zawiera ograniczeń podmiotowych wymienionych w § 3. Ustalając znaczenie przepisu prawnego interpretator powinien brać pod uwagę systematykę wewnętrzną aktu prawnego, w którym przepis ten się mieści i powinien przyjmować, że system prawa jest w jakimś sensie całością jednolitą i harmonijną (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2000 r., I KZP 53/99, OSNKW 2000, z. 3-4, poz. 21).

Trafnie podnosi Prokurator Prokuratury Krajowej w swoim wniosku, że rozważenia wymagają również kwestie wykładni systemowej zewnętrznej, gdyż te właśnie przywoływane są w doktrynie przez zwolenników poglądu o indywidualnym charakterze przestępstwa z art. 265 § 1 k.k. Wywodzą oni bowiem, że na gruncie obowiązującego stanu prawnego brak jest normy prawnej, innej niż norma sankcjonująca, która nakładałaby powszechny zakaz ujawniania tajemnicy państwowej. Takiego zakazu nie zawierają przepisy ustawy o ochronie informacji niejawnych, której normy skierowane są do dość wąskiego kręgu adresatów. Wychodząc z założenia o ograniczonym kręgu adresatów i uznając, że norma prawnokarna samodzielnie nie wprowadza określonego zakazu w stosunku do dobra prawnego, reprezentanci tego stanowiska uznają, że zakres podmiotowy przestępstwa z art. 265 § 1 k.k. jest ograniczony do tych osób, które na podstawie innej ustawy niż Kodeks karny są zobowiązane do zachowania poufności informacji stanowiących tajemnicę państwową.

Nie można podzielić tego stanowiska. Należy bowiem wskazać, że ustawa o ochronie informacji niejawnych określa przede wszystkim sposób postępowania z informacjami niejawnymi i nie zawiera uniwersalnej definicji tajemnicy państwowej (W. Kozielewicz, Tajemnica państwowa a proces karny (w:), Zb. Ćwiąkalski, G. Artymiak (red.), Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego w świetle kodyfikacji karnych z 1997 r. i propozycji ich zmian, Warszawa 2009, s. 369-386). Operuje pojęciem tajemnicy "w rozumieniu ustawy" i nie wyłącza stosowania innych ustaw, które takiej tajemnicy dotyczą (P. Burzyński, op. cit. s. 17). Niewątpliwie pojęcie tajemnicy państwowej z art. 265 k.k. jest pojęciem szerszym od określenia zawartego w ustawie o ochronie informacji niejawnych. Sytuacja związana z taką tajemnicą państwową, istniejącą poza ustawą o ochronie informacji niejawnych, wystąpiła w praktyce na tle ustawy o świadku koronnym i instytucji świadka anonimowego (B. Kunicka-Michalska (w:) A. Wąsek (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, tom II, Warszawa 2004, s. 452). Odrębną regulację dotyczącą wynalazków tajnych zawiera ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117, ze zm.).

Należy przy tym zwrócić uwagę, że w doktrynie wyprowadzono obowiązek przestrzegania tajemnicy państwowej z treści art. 82 Konstytucji RP, zgodnie z którym "obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz troska o dobro wspólne" (St. Hoc, Naruszenie tajemnicy państwowej, Gazeta Sądowa 2004, nr 4, s. 4). Niezależnie od słuszności tego poglądu uznać należy, że przepis art. 265 § 1 k.k. może stanowić samodzielną podstawę do zdekodowania normy zakazu. W doktrynie wskazywano, że jest to wprawdzie sytuacja wyjątkowa, lecz nie jest to jedyny przypadek na gruncie polskiego ustawodawstwa, kiedy to wyłącznie norma prawnokarna wprowadza zakaz określonego zachowania (K. Buchała, Prawo karne materialne, Warszawa 1989, s. 99 i n.; K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1995, s. 77; M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1994, s. 90).

Mając natomiast na uwadze reguły wykładni funkcjonalnej trzeba wskazać, iż ranga dóbr, które są chronione przez przepis art. 265 § 1 k.k., ich znaczenie dla społeczeństwa, a także fakt, że są to wartości, których zabezpieczenie warunkuje również bezpieczeństwo innych prawnie chronionych dóbr obywateli - uzasadnia szeroki zakres penalizacji zachowań, które w nie godzą. Kiedy zawodzą wszelkie inne instrumenty ochrony prawnej, zasadne jest posłużenie się prawem karnym jako środkiem ultima ratio (P. Burzyński, op. cit. s. 28).

Uznać zatem należy, że również rezultaty wykładni systemowej i funkcjonalnej potwierdzają wypływający z wykładni językowej wniosek o powszechnym charakterze przestępstwa ujawnienia tajemnicy państwowej.

W świetle powyższej analizy nie ma podstaw do innego rozumienia art. 265 § 1 k.k., niż to wynika z jego językowej treści. Wsparciem tego stanowiska jest zdecydowana dominacja w doktrynie poglądu, iż przestępstwo określone w art. 265 § 1 k.k. ma charakter powszechny (L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2007, s. 310; T. Burzyński, Tajemnica państwowa..., s. 28; St. Hoc, Kilka uwag dotyczących przestępstwa z art. 265 k.k., WPP 2003, nr 4, s. 88; tenże, Ściganie przestępstw przeciwko ochronie informacji - wybrane problemy, (w:) Zb. Ćwiąkalski, G. Artymiak (red.), op. cit. s. 653-655: tenże, Naruszenie tajemnicy..., s. 6; A. Guzik, Prawnokarne aspekty ochrony tajemnicy dziennikarskiej, CzPKiNP 2000, z. 1, s. 195; P. Kozłowska-Kalisz (w:) M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz praktyczny, Warszawa 2007, s. 507; B. Kunicka-Michalska (w:) A. Wąsek (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, tom II, Warszawa 2006, s. 478; J. Piórkowska-Flieger (w:) T. Bojarski (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2009, s. 583; M. Kalitowski (w:) M. Filar (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2008, s. 994). Pogląd taki wyrażono też w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2008 r., sygn. V k.k. 146/08, OSNKW 2009, z. 1, poz. 9.

Na marginesie dodać należy, że na gruncie stanu ustalonego w sprawie będącej przedmiotem pytania Sądu Okręgowego w W., wymaga rozważenia kwestia, czy działanie oskarżonych opisane w zarzutach aktu oskarżenia było ujawnieniem informacji stanowiących tajemnicę państwową, czy też drugą postacią występku z art. 265 § 1 k.k., a więc wykorzystaniem tych informacji wbrew przepisom ustawy. W doktrynie wyrażono bowiem pogląd, że publikacja w prasie wiadomości stanowiących tajemnicę państwową, uzyskanych w wyniku przekazania ich przez osobę zobowiązaną do ich strzeżenia, stanowi sprzeczne z ustawą wykorzystanie wiadomości (J. Sobczak, Dziennikarz - sprawozdawca sądowy. Prawa i obowiązki, Warszawa 2000. s, 64; tenże, Prawo prasowe. Komentarz, Warszawa 2008, s. 247; St. Hoc, Kilka uwag..., s. 95; tenże, Naruszenie tajemnicy..., s. 8). Niezależnie od kontrowersji wokół niejasnego znaczenia pojęcia "wykorzystanie" (M. Kunicka-Michalska (w:) A. Wąsek (red.), op. cit. s. 544-545 i wskazana tam literatura) trzeba uznać, że zakres korzystania z informacji przez dziennikarza można wyprowadzić z art. 3a ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24, ze zm.). Przepis ten odsyła w kwestii dostępu prasy do informacji publicznej do przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. Nr 112, poz. 1198). Ta zaś ustawa w art. 5 ust. 1 ogranicza prawo dostępu do informacji publicznej "w zakresie i na zasadach określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych oraz o ochronie innych tajemnic ustawowo chronionych". Na gruncie sprawy, w której Sąd Okręgowy w W. zadał pytanie prawne, istotny może być stan prawny istniejący w dacie czynów opisanych w akcie oskarżenia, a więc z maja 1999 r. Ówczesny art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1984 r. Prawo prasowe także ograniczał prawo dostępu dziennikarza do informacji objętych tajemnicą państwową i służbową oraz inną tajemnicą chronioną przez ustawę. Podkreślić przy tym należy, że również ta postać przestępstwa z art. 265 § 1 k.k., która polega na wykorzystaniu wbrew przepisom ustawy informacji stanowiących tajemnicę państwową, jest przestępstwem powszechnym.

Kierując się przedstawionymi względami Sąd Najwyższy uchwalił udzielić odpowiedzi, jak na wstępie.

© 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna