Niezbędnik ekonomisty roboczy



Pobieranie 0.94 Mb.
Strona10/13
Data10.05.2016
Rozmiar0.94 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Indeksy indywidualne ( proste)

Dysponując wartościami analizowanej zmiennej w różnych okresach czasu, możemy tabelarycznie przedstawić szereg czasowy, opisujący np. ogólne spożycie piwa a hektolitrach w hipotetycznym kraju:




Rok

1955

1960

1965

1970

Spożycie piwa w hektolitrach

262,7

275,8

368,8

469,1


Dla niewprawnego analityka dane te mogą być mało czytelne. Nie uwidaczniają one ani wyraźnie przyrostów absolutnych ani względnych (procentowych) zmian spożywanych ilości w kolejnych okresach. Usuniemy te niedogodności, gdy dla kolejnych lat obliczymy indeksy dynamiki, czyli wskaźniki opisujące zmiany określonej wielkości w czasie. Obliczamy je według ogólnej formuły zapisanej wzorem poniżej:
Wartość zmiennej w badanym roku

----------------------------------------------- * 100

Wartość zmiennej w roku bazowym

Indeksy dynamiki występują w dwóch postaciach. Jeśli dane z kolejnych okresów porównujemy do tej samej wielkości bazowej( stałej podstawy) posługujemy się tzw. indeksem jedno podstawowymi Indeks dla okresu bazowego wynosi 100. Jeżeli natomiast porównujemy ze sobą danymi z każdego kolejnego okresu, kiedy indeks dla rok przedniego wynosi 100), to posługujemy się tzw. indeksem łańcuchowych

W pierwszym przypadku otrzymaną wartość wskaźnika odnosimy do jednego okresu bazowego ( niekoniecznie musi być to okres poprzedni). W drugim zaś każdą kolejną wielkość porównujemy z wielkością uzyskaną w poprzednim okresie


Indeksy o stałej podstawie ( jednopodstawowe)
Biorąc za punkt wyjścia dane dotyczące konsumpcji piwa obliczmy indeksy jednopodstawowe dla kolejnych lat Jako rok bazowy przyjmujemy rok 1955 Oto otrzymane wyniki

- dla roku 1955 indeks wynosi 100 (262,7/262,7) * 100 = 100



  • dla roku 1960 indeks wynosi 105 ( 275,8/ 262,7 ) *100 = 105,0

  • dla roku 1965 indeks wynosi 140,4 ( 368,8 / 262,7 ) *100 = 140,4

  • dla roku 1970 indeks wynosi 178,6 ( 469,1/ 262,7 ) *100 = 178,6

Wszystkie obliczone powyżej indeksy możemy zgrupować w poniższej tabeli




Rok

1955

1960

1965

1970

Spożycie ogółem – rok bazowy 1955

100,0

105,0

140,4

178,6

Nie operując konkretnymi wartościami spożycia piwa w poszczególnych latach, możemy dokonać analizy jej zmian na przestrzeni 4 kolejnych lat wykorzystując jedynie wskaźniki rokiem przyjętym jako bazowy jest rok 1955; w stosunku do niego odnosić będziemy zmiany konsumpcji zachodzące w kolejnych latach


Indeksy dynamiki a tempo wzrostu
Dysponując indeksem zmiany danej wielkości w pewnym okresie, możemy łatwo obliczyć liczone w procentach tempo zmian. Wielkość tę otrzymujemy po odjęciu od uzyskanego wskaźnika wartość bazową (100). Oznacza to, że zmiana wartości absolutnej wskaźnika obrazuje względną (procentową) zmianę badanej zmiennej.

Jeżeli obliczony wskaźnik wynosi np. 90 oznacza to, że wartość zmiennej spadła o 10 % w stosunku do jej wartości z roku bazowego ( 90 – 100 = - 10% ).

Jeżeli zaś obliczony wskaźnik wynosi np. 120 oznacza to, że wartość zmiennej wzrosła o 20 % w stosunku do okresu bazowego ( 120 – 100 = + 20% )

A teraz, odwołując się do danych w tabeli, obliczmy procentowe zmiany konsumpcji piwa w badanym okresie w stosunku do okresu bazowego:

- w roku1960 spożycie wzrosło o 5% w porównaniu z 1955 ( 105 – 100 = 5%)

- w latach 1955 – 1965 wzrosło o 40,4% (140,4 – 100 = 40,4 %_)

- w roku 1970 w porównaniu do 1959 wzrosła o 78,6 % r ( 178,6 – 100 = 78,6%)



Rok

1955

1960

1965

1970

Spożycie ogółem – rok bazowy 1960

267,5; 275,8* 100=95,2

100

368,8;275,8*100-133,7

469,1;275,8*100=170,0

Oczywiście przyjmowany do badania rok bazowy może być dowolnym rokiem; wybór uzależniony jest od celu prowadzonej analizy. Załóżmy, że obecnie interesują nas zmiany konsumpcji piwa w stosunku do roku 1960 i to on będzie przyjęty za podstawę obliczeń (100). Sposób przeliczania jest bardzo prosty – obecnie stałym mianownikiem jest wartość spożycia z roku 1960 zaś licznik tworzą kolejne wartości konsumpcji z lat 1955, 1960 i 1970. Nasza tabela będzie więc przedstawiała się następująco:

Powyższe przekształcenia mogą być przeprowadzone także na wartościach samych indeksów, bez wykorzystania absolutnych wartości wydatków gospodarstw domowych.


Lata

1955 = 100

1960 = 100

1959

100

95,2, = ( 100/ 105 ) * 100

1960

105

100

1965

140,4

133,7 = ( 140,4 / 105 ) * 100

1970

178,6

170,0 = ( 178,6 / 105 ) * 100

W powyższym przypadku kolejne wartości wskaźników ilustrują zmiany wartości wydatków konsumpcyjnych w stosunku do stałej podstawy – roku przyjętego za bazowy (w naszym przykładzie najpierw roku 1959 a potem rok 1960). Nie uwidaczniają one jednak zmian interesującej nas zmiennej z roku na rok. Do tego celu służą indeksy łańcuchowe




Indeksy łańcuchowe

Indeksy łańcuchowe są wskaźnikami ilustrującymi zmiany interesującej nas wartości odnoszone do poprzedniego okresu. W takiej sytuacji każdy poprzedni rok (miesiąc, dzień itp.) przyjmujemy za bazowy – zmiennym będzie zatem zarówno licznik, jak i mianownik wzoru 1.1. Przeanalizujmy to na naszym hipotetycznym przykładzie:




Rok

1955

1960

1965

1970

Spożycie w hektolitrach

262,7

275,8

368,8

469,1

A teraz obliczmy indeksy łańcuchowe




Rok

1955

1960

1965

1970

Spożycie ogółem w cenach stałych rok poprzedni = 100

100

105 = 275,8 / 262,7 ) *100

133,7 = ( 368,8 /275,8 ) *100

127,1=(469,1/368,8) *100

Gdy od indeksu łańcuchowego odejmiemy 100 otrzymamy tempo wzrostu badanej wielkości w stosunku do okresu poprzedniego


Indeksy łańcuchowe a jednopodstawowe
Przekształcenie indeksów łańcuchowych we wskaźniki o stałej podstawie jest bardzo proste i następuje według zasady:

Indeks łańcuchowy z badanego roku * indeks

o stałej podstawie za rok poprzedni

-----------------------------------------

100





Wskaźnik o stałej podstawie

dla roku t = 100

=

Przeanalizujmy to na naszym przykładzie:



Na skutek zaokrągleń, wskaźniki dynamiki o podstawie 1955 = 100 obliczone w powyższych tabelach dwiema metodami często przyjmują nieco odmienne wartości (np. dla roku 1970 o 0,2).


Lata

Spożycie ( rok poprzedni = 100)

Spożycie ( rok 1955 = 100 )

1955

100,0

100,0

1960

105,0

105,0 = ( 105 *100 ) / 100

1965

133,7

140,4 = ( 133,7 * 105 ) / 100

1970

127,1

178,4 = ( 127,1 * 140,4 ) / 100

Proste indeksy dynamiki są bardzo praktycznymi w narzędziami w ręku ekonomisty Po pierwsze umożliwiają one ustalenie i porównanie tempa wzrostu badanych wielkości w kolejnych okresach. Po drugie, ponieważ są to wartości względne,pozwalają porównywać ze sobą wielkości wyrażonych w różnych nieporównywalnych ze sobą jednostkach fizycznych Jednakże są one nieprzydatne, gdy mamy do czynienia z agregatami


Indeksy zespołowe (agregatowe)
W tym przypadku agregatów stosuje się indeksy agregatowe. Ponieważ ich wartość zależy między innymi od struktury agregatu, są to najczęściej indeksy ważone. Wagami są udziały poszczególnych części składowych w całości tworzonego przez nie agregatu.
Agregacja wielkości ekonomicznych:
Istnienie ogromnej ilości dóbr i usług powoduje, że w życiu gospodarczym rzadko posługujemy się pojedynczymi wielkościami naturalnymi, natomiast bardzo często odwołujemy się do miar syntetycznych, czyli agregatów. Agregacja to ogólny termin określający łączenie się mniejszych cząstek w większe. Agregaty to połączone w jedną całość za pomocą jednej wspólnej jednostki miary zbiory składające się przynajmniej dwóch niejednorodnych elementów.

W ekonomii najczęściej stosowanym narzędziem agregacji są istniejące na danym obszarze ceny dóbr i usług Agregacyjna funkcja ceny' umożliwia mierzenie nakładów i efektów danego przedsięwzięcia, co tworzy warunki do przeprowadzenia rachunku ekonomicznego. Dzięki temu zamiast ogromnej ilości mierników wyrażonych w wielkościach fizycznych można posługiwać się niewielką ilością syntetycznych mierników wartościowych Nie ma jednak róży bez kolców. Jak się niebawem przekonamy stosowanie cen i mierników wartościowych stwarza ogromne trudności metodologiczne?


Jaka obliczamy wartość agregatów?
W badaniach statystycznych posługujemy się agregatami o zmiennej zawartości i strukturze np. Produkt Krajowy Brutto i stałej zawartości i strukturze, czyli tzw. koszykami





Cena sprzedaży w 1990 r

Cena sprzedaży w 1991 r

Sprzedane ilości w 1990r

Sprzedane ilości w 1991r

Wartość sprzedaży w 1990 r

Wartość sprzedaży w 1991r

Zeszyty

5

7

100

100

5* 100= 500

7*100= 700

Segregatory

8

10

200

160

8* 200 = 1600

10*160= 1600

RAZEM













2100

2300

Zacznijmy od agregatów o zmiennej wielkości i strukturze. Najprościej jest oprzeć się na przykładzie liczbowym Dotyczy on wartości produkcji sprzedanej przez firmę BETA w roku 1990 oraz w roku 1995. Przyjmijmy, że przedsiębiorstwo nasze wytwarza dwa nie dodawalne do siebie produkty: zeszyty i segregatory. Aby ustalić łączną wielkość produkcji, musimy je sprowadzić do wspólnej podstawy wartościowej W tym celu musimy fizyczne ilości zeszytów i segregatorów przemnożyć przez ich ceny rynkowe i uzyskane wartości obu produktów do siebie dodać Otrzymany w ten sposób agregat nazwiemy wartością produkcji sprzedanej Obliczmy ja posługując się danymi zawartymi w tabeli powyżej.

Z przeprowadzonych na podstawie danych w tabeli obliczeń wynika, że w roku 1990 firma sprzedała produkcję wartości 2100 zł. Natomiast w roku 1991 wartość wytworzonej produkcji wynosiła 2300
Indeksy zespołowe (agregatowe)
Znając wartość agregatów w obu badanych okresach możemy bez trudu obliczyć indeks zagregowanej wartości produkcji. Wystarczy porównać ze sobą wartości w obu okresach i uzyskany wynik pomnożyć przez sto

2300:2100*100=109,5


Czy jednak na podstawie tego wyniku możemy wnioskować, że produkcja firmy w wyrażeniu fizycznym wzrosła o:
109,5-100=9,5%

Otóż nic bardziej błędnego! Z tabeli wynika, że produkcja i sprzedaż zeszytów pozostała na tym samym poziomie prosty indeks dla zeszytów wynosi zatem dla obu okresów 100: 100*100=100 Tempo wzrostu fizycznej wielkości produkcji zeszytów to 100 -100 = 0%. Z kolei produkcja i sprzedaż segregatorów spadła z 200 do 160 Indeks prosty dla fizycznych wielkość segregatorów wynosi 160:200*100=80, zatem produkcja segregatorów spadła o 80-100=-20%

Skąd w takim razie wziął się równy 109,5 indeks zagregowanej wartości i dodatnie 9,5% tempo wzrostu produkcji?

W naszym przypadku jedynym sprawcą wzrostu wartości sprzedaży jest wzrost użytych do agregacji cen.

Prosty indeks cen zeszytów wyniósł bowiem w tym czasie

7:5 *100= 140


Natomiast prosty indeks cen dla segregatorów w badanym okresie

10:8*100=125


Oznacza to, że zeszyty zdrożały w tym czasie o 40% a segregatory o 25%. Nic wiec dziwnego, że wartość agregatu rośnie, czego wyrazem jest wskaźnik większy 100 pomimo niezmienionej ilości zeszytów spadku ilości segregatorów


Z przedstawionych w przykładzie danych widać jednak wyraźnie, że zmiany absolutne wartości nominalnej produkcji i zmiany względne wartości agregatu o 109,5 -100=9,5% wynikały tylko i wyłącznie ze wzrosty poziomu użytych do obliczeń cen sprzedaży..

Posługując się wyłącznie wartościowym miernikiem produkcji w postaci nominalnej, możemy dojść do błędnego wniosku, że produkcja przedsiębiorstwo BETA w badanym okresie wzrosła.


Od czego zależy zmiana wartości agregatu
Nasze dane dotyczą agregatu wyrażonego w formie wartościowej. Zmieniają się one pod wpływem przynajmniej trzech czynników:

- ·Zmian fizycznych rozmiarów (zmian ich wolumenu)

- Zmiany poziomu ceny, które powiększają lub pomniejsza ją wyłącznie ich wartość pieniężną a nie fizyczną

- Osobny problem to zmiany struktury agregatu

Analizują, zatem dokonujące się w czasie zmiany wartości agregatu musimy brać pod uwagę wpływ, jaki wywiera na ich wartość zmiany poziomu agregujących je cen. Aby zatem móc określić faktyczną zmianę wyrażonej wartościowo kategorii musimy odróżnić od siebie wielkości nominalne i realne.

Wielkości nominalne to wartości wyrażone w cenach bieżących, czyli obecnie obowiązujących na rynku). Przedstawiają one zatem wartość zmiennej ekonomicznej, której poziom zmierzono został pieniądzem o sile nabywczej z okresu, do którego się ona odnosi.

Wielkości realne to wartości wyrażone w cenach stałych a więc w cenach z interesującego nas okresu minionego, który uznamy za bazowy. Inaczej mówiąc przedstawiają one wartości zmiennej ekonomicznej, mierzonej pieniądzem o sile nabywczej z jednego okresu, przyjętego przez nas za bazowy.
Produkcja w wyrażeniu realnym
Ponieważ w naszym przykładzie rosnące ceny sztucznie zawyżają wzrost wartości produkcji postaramy się ten wpływ wyeliminować. Dzięki temu staną się one porównywalne

W tym celu obliczamy wartość agregatów w obu analizowanych latach w jednakowych cenach albo z roku 1990 albo z roku 1991






Cena sprzedaży w 1990 r

Cena sprzedaży w 1991 r

Sprzedane ilości w 1990r

Sprzedane ilości w 1991r

Wartość sprzedaży w 1990r

Wartość sprzedaży w 1991r

Zeszyty

5

7

100

100

500

500

Segregatory

8

10

200

160

1600

1280

RAZEM

-

-

-

-

2100

1780

Przyjmijmy, że okresem bazowym jest rok 1990. Przeliczona po tych cenach wartość produkcji w roku 1991 wynosi

Produkcja zeszytów w 1991 w cenach stałych 100 sztuk *5 zł = 500 zł

Produkcja segregatorów w 1991 w cenach stałych 160 sztuk * 8 zł = 1 280 zł

Razem = 1 780 zł

Z powyższego wynika, że łączna produkcja w roku 1991 wyrażona w porównywalnych cenach z roku 1990 wynosiła 1780 zł a zatem w rzeczywistości(realnie) nie wzrosła, lecz spadła o 1780-2100 =- 320.

Aby obliczyć wskaźnik produkcji realnej musimy porównać ze sobą produkcje realną w obu badanych okresach. Wynosi on

1780: 2100 *100=84,76


Procentowy spadek realnej produkcji możemy obliczyć jako 84,7 - 100 = -15,2% Do identycznego wyniku dojedziemy porównując przyrost produkcji realnej z jej wielkością początkowa -320: 2100 *100 = -15,2%.
Względne zmiany cen mogą zniekształcić obraz
Dla celów naszej analizy wybraliśmy ceny z roku 1990 zobaczymy, czy identyczne wyniki uzyskam, gdy obliczenia przeprowadzimy w cenach z roku 1991





Cena sprzedaży w 1990 r

Cena sprzedaży w 1991 r

Sprzedane ilości w 1990r

Sprzedane ilości w 1991r

Wartość sprzedaży w 1990 r

Wartość sprzedaży w 1991r

Zeszyty

5

7

100

100

700

700

Segregatory

8

10

200

160

2000

1600

RAZEM













2700

2300

Produkcja zeszytów w 1991 w cenach stałych 100 sztuk *7 zł = 700 zł

Produkcja segregatorów w 1991 w cenach stałych 160 sztuk * 10 zł = 1 600 zł

Razem = 2 300 zł


Z powyższego wynika, że łączna produkcja w roku 1991 wyrażona w porównywalnych cenach z roku 1991 wynosiła 2 300 zł a zatem w rzeczywistości(realnie) nie wzrosła, lecz spadła o 2400-2700 =-400zł.

Procentowy spadek realnej produkcji możemy obliczyć porównując przyrost produkcji realnej z jej wielkością początkowa -400: 2 700 *100 = -14,8%.

Aby obliczyć wskaźnik produkcji realnej musimy porównać ze sobą produkcje realną w obu badanych okresach a uzyskany wynik pomnożyć przez 100. Wynosi on

2 300: 2 700 *100= 85,2


Różnica wyników jest spowodowana tym, że użyte dla obliczeń ceny wartości agregatu ceny zmieniły się w różnym tempie. Cena zeszytów wzrosła o 40 % natomiast cena segregatorów tylko o 25 % W tej sytuacji, o czym będziemy pisać dalej, zmienił się stosunek ceny zeszytu do ceny segregatora i na odwrót, czyli tzw ceny względne. Zmiany tego typu są rzadko spotykane w krótkim okresie, gdzie wszystkie ceny rosną w podobnym tempie. Jednakże, gdy analizujemy szeregi czasowe w dłuższym okresie, to z takimi zmianami spotykamy się bardzo często
Indeksy cen
Posługując się danymi z powyższego przykładu możemy bez trudu obliczyć proste indeksy dla każdego ze sprzedawanych przez firmę wyrobów. Indeks cen zeszytów wynosi 7:5*100=140 natomiast indeks cen segregatorów wyniósł odpowiednio 10:8*100=125 Wynika z tego ze w okresie 1990-1991 oba wyroby nie drożały w jednakowym tempie Zeszyty zdrożały o 40 % zaś segregatory o 25 %.

W statystyce często operuje się pojęciem średniego tempa wzrostu Czy aby je ustalić wystarczy obliczyć średnią arytmetyczną, to znaczy dodać do siebie tempa cząstkowe i podzielić je przez dwa. Czy średnie tempo wzrostu obu cen wyniosło ( 40+25):2= 32,5 % ?


Indeksy cen ważone
Otóż istnieją bardziej subtelne i precyzyjne metody, które uwzględniają nie tylko zmiany cen i ilości, ale również zmiany udziału poszczególnych produktów w tworzeniu agregatu W efekcie otrzymujemy wskaźnik zmiany przeciętnego poziomu cen w danym okresie.

Jeśli wartość fizycznego wolumen w danym roku obliczmy oddzielnie w cenach bieżących i w cenach stałych, a następnie wartość w cenach bieżących podzielimy przez wartość w cenach stałych i uzyskany wynik pomnożymy przez 100, to wyniku tych operacji otrzymamy indeks wzrostu cen. Jego poziom informuje nas w jakim stopniu wzrost wartości agregaty spowodowany został tylko i wyłącznie wzrostem cen. Jest to zatem wskaźnik przeciętnego wzrostu cen. Syntetycznie zapisujemy to jak poniżej

Wartość nominalna agregatu

--------------------------------------- * 100

Wartość realna agregatu
W naszym przykładzie liczbowym nominalna wartość produkcji zeszytów i segregatorów w roku 1991 wynosiła 2300 zł, natomiast realna wartość produkcji w tym okresie wyniosła tylko 1780 zł Wstawiając te dane do wzoru powyżej obliczamy wskaźnik przeciętnego wzrostu cen, czyli deflator w badanym okresie wynosił.

2300:1780 *100=129,2


Aby obliczyć średnie tempo wzrostu cen od indeksu odejmujemy 100 W naszym przykładzie wynosi ono 129,2-100=29,2 % a nie jak sądziliśmy na podstawi średniej arytmetycznej ( 40+25):2= 35 % W zależności od rodzaju stosowanych agregatów zmiany ogólnego poziomu cen mierzymy albo przy pomoce deflatorów albo koszyków
Deflatory
Gdyby analizowana firma sprzedawała trzy produkty nasz wskaźnik obejmowałby trzy ceny, gdy cztery to uwzględnilibyśmy cztery ceny itd. Im więcej produktów i cen uwzględniamy w naszym wskaźniku, tym dokładniej tak obliczany wskaźnik informuje nas o zmianie ogólnego poziomu cen.

Można wyobrazić sobie agregat, w którym uwzględnia się wartość wszystkich wytwarzane w gospodarce produktów. Wskaźnik zmian nominalnej wartości tego agregatu informowałby o zmianach poziomu cen wszystkich sprzedawanych dóbr i usług a zatem dysponowalibyśmy wskaźnikiem zmian przeciętnego poziomu cen w skali całej gospodarki.

Tego typu wskaźnikami będziemy posługiwać się w analizach makroekonomicznych gdzie przedmiotem analizy są duże służące do badania i określania stanu aktywności gospodarczej całej gospodarki agregaty Takim bardzo pojemnym agregatem z zmiennej strukturze jest Produkt Globalny (PG), liczony jako sumą wartości wszystkich wytworzonych w danym okresie dóbr i usług

Jeżeli porównamy ze sobą produkt globalny nominalny, czyli liczonym w cenach bieżących (licznik) z tym produktem globalnym realnym, czyli tym samym fizycznym produktem, ale liczonym w cenach stałych z okresu bazowego(mianownik), to w wyniku dzielenia otrzymamy najogólniejszy makroekonomiczny wskaźnik zmian poziomu cen zwany deflatorem produktu globalnego


n

Produkt globalny nominalny ΣQi*Ci1

i=1

Def PG= ------------------------------------*100= -------------*100



n

Produkt globalny realny ΣQi*Ci0

i=1

Gdzie:


Qi- ilości dóbr i usług

Ci0 –ceny w okresie bazowym

Ci1–ceny w okresie bieżącym

Trochę mniej pojemny jest Produkt Krajowy Brutto (PKB), który liczony jako suma wartości wszystkich wytworzonych na terenie danego kraju dóbr finalnych Do agregatu tego nie wlicza się dóbr pośrednich, to znaczy tych, które w badanym okresie zostały wytworzone, ale były poddane dalszemu przetwarzaniu a zatem zostały w badanym okresie całkowicie fizycznie zużyte do wytwarzania innych dóbr.

Jeżeli przy obliczaniu wskaźnika przeciętnego wzrostu cen posługujemy się agregatem Produktu Krajowego Brutto, wówczas uzyskujemy wskaźnik przeciętnego wzrost nazywamy deflatorem produktu krajowego brutto Wskaźnik ten cechuje mniejszy stopień szczegółowości
PKB nominalny ΣQfi*Ci1

Def PKB= -------------------------*100 =- -----------------*100

PKB realny ΣQfi*Ci0
Gdzie

Qi- ilości dóbr i usług finalnych

Ci0 –ceny w okresie bazowym

Ci1–ceny w okresie bieżącym

Podobne deflatory możemy obliczyć dla zagregowanej wartości konsumpcji inwestycji itp. Wymienione powyżej indeksy ograniczają swoje badania do określonego w nazwie rodzaju dóbr ( konsumpcyjnych, produkcyjnych i wszystkich dóbr finalnych).

Cechą charakterystyczną deflatorów jest duża ilość dóbr i usług wchodzących oraz zmienność ich udziałów w całości stanowiących podstawę ich obliczeń agregatów

Im więcej dóbr i usług obejmuje użyty do pomiaru agregat, tym dokładniej informuje o zmianie ogólnego poziomu cen. Jednakże im większy agregat tym obliczanie zmian ogólnego poziomu cen za pomocą wymaga więcej czasu pracy i pieniądz jest kosztowniejsze Dlatego w praktyce stosuje się inne mniej skomplikowane i bardziej rutynowe metody pomiaru Są one oparte na badaniu zmian wartości wybranych dóbr , które są zgrupowanych w tzw. koszykach.
Wskaźniki cen oparte na koszykach
Zmiany ogólnego poziomu cen oblicza się również przy pomocy indeksów bazujących na stałych koszykach Najczęściej stosowane to indeks cen dóbr konsumpcyjnych ( ang consumer price index CPI), indeks cen hurtowych i indeks cen produkcyjnych
Wskaźnik cen detalicznych ( WCD)
Indeksy cen dóbr konsumpcyjnych służy przede wszystkim do pomiaru zmian kosztów utrzymania są to a to zatem indeksy kosztów utrzymania (ang. cost of living index) Najważniejszy z nich jest wskaźnik cen detalicznych (WCD) Obliczamy go nie dla całego PKB a tylko dla opracowanego dla okresu bazowego stałego koszyka zawierającego reprezentatywne dla przyzwyczajeń i gustów społeczeństwa dobra i usługi Wchodzące w skład koszyka dobra ustalana Główny Urząd Statystyczny

Zmiany cen detalicznych w kolejnych latach powodują wzrost lub spadek wartości tego koszyka Indeks cen detalicznych dla danego okresu obliczamy, gdy podzielimy jego wartość z tego okresu przez wartość z okresu bazowego a uzyskany iloraz pomnożymy przez sto.

Wynik większy stu informuje że przeciętny poziom cen wzrósł (inflacja) mniejszy, że zmalał (deflacja ) Gdy od wartości indeksu odejmiemy sto dowiemy się jaka była stopa ( tempo) inflacji (ang inflation rate) lub deflacji Indeks ten jest narzędziem umożliwiającym mierzenie zmiany siły nabywczej pieniądza, zmian kosztów utrzymania, umożliwia również przeliczanie wartości nominalnych na realne i na odwrót Kształtowanie się tego wskaźnika może zatem stanowić podstawę dla podejmowania decyzji, co do zmiany (rewaloryzacji) płac i świadczeń społecznych

Poniższy oparty na danych z tabel przykład pokazuje w uproszczony sposób zasady obliczania tego wskaźnika w dla jakiegoś dowolnego okresu czasu




Konsumpcja całkowita

Wartość wydatków w roku I w zł

Wartość wydatków w roku II w zł

Indeks cen w

I roku


Rok I – bazowy

Proste indeks cen dla

II roku



Kawa

10 kg*5zł/k g= 50 zł

10kg*5,5zł/kg= 55zł

100

(55:50)*100= 110

Chleb

30 kg*2,5zł/kg = 75 zł

30kg*2,5 zł /kg = 75zł

100

75:75*100= 100

Mięso

10 kg*12,5zł/kg 125 zł

10kg* 15 zł kg = 150zł

100

15:12,5*100= 120

Razem

250 zł

280zł





Załóżmy, że przeciętny konsument pan Kowalski cały swój dochód przeznacza na zakup tylko trzech dóbr konsumpcyjnych. W roku wyjściowym kupuje 10 kg kawy płacąc 5zł za kilogram, 30 kg chleba po 2,5 złotego i 10 kg mięsa po 12,5 zł za kilogram. Łatwo obliczyć, jego całkowite wydatki na poszczególne dobra w roku bazowym. Kawa kosztuje go 50 zł, chleb 75 zł a mięso 125 zł Łącznie wydaje, więc 250 zł.

Załóżmy, że w roku drugim płaci za te same ilości kawy 55 zł, chleba 75 zł, a mięsa 150 zł. Na podstawie posiadanych informacji możemy obecnie bez trudu zbudować tabelę, która pomoże nam obliczyć wskaźniki zmian cen poszczególnych towarów oraz wskaźnik wzrostu przeciętnego poziomu cen wszystkich kupowanych przez Kowalskiego dóbr.

Z dokonanych obliczeń wynika, że w ciągu dwóch kolejnych lat, cena kawy wzrosła o 10 %, ceny chleba pozostały bez zmian, zaś ceny mięsa wzrosły o 20 %.

Pytanie jednak brzmi, o ile procent w ciągu tego okresu zmieniła się wartość nabywanego koszyka konsumpcyjnego złożonego z trzech dóbr (kawy, chleba i mięsa)? Inaczej mówiąc, o ile procent wzrosły przeciętnie ceny wszystkich dóbr i usług konsumpcyjnych? Pozwoli to nam ustalić, jak zmieniły się koszty utrzymania pana Kowalskiego? Do uzyskania właściwej odpowiedzi na tak postawione pytania posłużymy się dwiema metodami.

Pierwsza z nich polega na obliczeniu procentowych zmiany wartości tego samego niezmienionego pod względem ilościowym koszyka zakupów Kowalskiego.

Koszt koszyka konsumpcyjnego w I roku wynosił: 50 zł + 75 zł + 125 zł = 250 zł. Natomiast koszt tego samego koszyka w II roku wynosił: 55 zł + 75 zł + 150 zł = 280 zł.

W takiej sytuacji indeks wzrostu kosztów utrzymania wynosi: ( 280 / 250) x 100 = 112, co oznacza wzrost jego wartości o 112-100=12 %.




Spożycie

Udział w całości wydatków

Wskaźniki wzrostu cen

Iloczyny wskaźników wzrostu cen i wagi

Indeksy cząstkowe

Kawa

50:250=0,2

110

110*0,2

22

Chleb

75:250=0,3

100

100*0,3

30

Mięso

125:250=0,5

120

120*0,5

60

RAZEM










112

Drugi sposób bazuje na wykorzystaniu znajomości wag poszczególnych produktów w całości wydatków Kowalskiego i indeksów ich cen. Chcąc przedstawić zmiany ogólnego poziomu cen konsumpcyjnych musimy objąć swoją analizą wszystkie nabywane przez konsumentów dobra i usługi. Należy pamiętać jednak, że wydatki na poszczególne towary mają różne znaczenie w budżecie poszczególnych rodzin.

Ważność wydatków na poszczególny produkt dla konsumenta ( udział w globalnych wydatkach gospodarstwa domowego) przedstawiają tzw. wagi. Łatwo obliczyć, że na kawę wydawał on w roku bazowym 20 %, na chleb 30 %, zaś na wyroby mięsne pozostałe 50 % swoich dochodów.

Aby obliczyć średnie dla wszystkich dóbr tempo wzrostu cen, musimy od obliczonego jako średnia ważona indeksu kosztów utrzymania w drugim roku wynoszącego 112 odjąć wynoszący 100 indeks z roku pierwszego. Otrzymana różnica to nic innego tylko przeciętne tempo wzrostu cen w badanym okresie wszystkich branych pod uwagę dóbr

Wzrost cen kawy i mięsa nie wpłynęły jednakowo na sytuację pana Kowalskiego. Zmianę całkowitych kosztów utrzymania obliczymy w następujący sposób: wartość indeksu cen każdego z nabywanych dóbr mnożymy przez udział tego towaru w całkowitych wydatkach pana Kowalskiego, a otrzymane iloczyny dodajemy do siebie. Obliczany w ten sposób indeks kosztów utrzymania wynosi:

110 * 0,2 + 100 * 0,3 + 120 * 0,5 = 22 + 30 + 60 = 112


Z przeprowadzonych w ten sposób obliczeń wynika, że spowodowane wzrostem cen koszty utrzymania wzrosły o 112-100= 12 %.
Wpływ zmiany wag na wartość indeksu

Wartość indeksu ważonego determinowana jest nie tylko zmianą wartości samych zmiennych ( np. cen), ale także wagami. To one decydują o wartość wskaźników cząstkowych tworzących syntetyczny wskaźnik np. kosztów utrzymania. Gdy struktura konsumpcji i wydatków jest inna, inna będzie również wartość indeksu kosztów utrzymania. Jeżeli w wydatkach pana Nowaka, kawa i chleb zajmują po 10 % w całkowitych wydatkach, zaś pozostałe 80 % przypada na zakupy mięsne, to jego wskaźnik kosztów utrzymania przyjmie wartość nie jak dotąd, 112 lecz (110 *0,1 + 100 * 0,1 + 120 * 0,8),= 117. Koszty utrzymania mięsożernego Nowaka wzrosły bardziej niż Kowalskiego, bo aż 17%.Wynika z tego, że każdy z nas w zależności od indywidualnych gustów i upodobań kształtujących naszą konsumpcję w różny sposób odczuwa zmiany ogólnego poziomu cen


Deflator kontra wskaźnik kosztów utrzymania

Wydawać by się mogło, że wskaźnik cen detalicznych jest w stosunku do deflatora równoważną miarą zmian ogólnego poziomu cen Okazuje się, że obie metody nie prowadzą do identycznych wyników.

Po pierwsze, deflator obejmuje wszystkie dobra i usług finalne wyprodukowane w gospodarce w ciągu roku (czołgi, tramwaje, szynka, piwo), Pokazuje więc on nie tylko zmiany cen dóbr konsumpcyjnych, ale i inwestycyjnych oraz ceny towarów nabywanych przez rząd, wyłączając jednak dobra importowane. Stosując deflator posługujemy się zatem dużo szerszym agregatem , mamy wiec do czynienia z lepszy narzędziem pomiaru zmian ogólnego poziomu cen.

Z kolei przy obliczeniach wskaźnika cen detalicznych uwzględnia się tylko ceny niektórych dość arbitralnie wybranych dóbr i usług towar6w nabywanych wyłącznie przez konsumentów; pomija się zatem ceny dóbr nabywanych przez rząd (czołgi, tramwaje) i dóbr inwestycyjnych nabywanych przez firmy budynki maszyny surowce itp. Jednak, w przeciwieństwie do deflatora, w zmianach wartości WCD uwzględnione zostają zmiany cen dóbr importowanych, zakupywanych przez gospodarstwa domowe.

Po wtóre, techniki obliczania obu indeksów są różne. Indeks cen kon­sumenta bazuje na tzw. stałym koszyku dóbr bazowych. W każdym roku dobra wchodzące do tego koszyka są przemnażane przez ceny obowiązujące w danym roku. W ten sposób uzyskuje się informacje, ile wydano na ten sam koszyk w kolejnych latach. Przez porównanie z wydatkiem na ten koszyk w roku bazowym uzyskuje się informację o zmianach WCD Koszyk jest ten sam; zmianie u1egają ceny, a zatem przy tego rodzaju obliczeniach w zasadzie nie uwzględnia się wpływu zmian struktury zakupów na zmianę ogólnego poziomu cen.

Zmiany produktów reprezentantów ilości dóbr w koszyku, a co zatem i struktury koszyka są wprawdzie dokonywane, ale przeprowadzane są co kilka lat.



Inaczej sprawa wygląda przy deflatorze. Tutaj koszyk ulega co roku zmia­nie, a ceny są stałe (okresu bazowego). Deflator jest ściśle, zwią­zany z PKB, a ten wykazuje zawsze towary i usługi nabyte w bie­żącym, a nie bazowym roku. Stąd też towary konstytujące bieżący PKB to nowy koszyk dóbr przyjmowany do obliczeń. Przemnażany jest on przez ceny roku bieżącego (nominalny PKB) oraz ceny roku bazo­wego (realny PKB), a ten mówi, ile zaplaci1ibyśmy za tegoroczny PKB, gdyby obowiązywały ceny z roku bazowego). Zestawiając ze sobą te dwie wartości, otrzymujemy delator PKB. Obliczając ·deflator uwzględniamy, co roku inne wielkości fizyczne produkcji poszczególnych dóbr, a zatem uwzględniamy również wpływ zmiany jej struktury na zmiany ogólnego poziomu cen.

Na zakończenie zauważmy, że ponieważ WCD konstruowany jest w oparciu o stały koszyk, jest on dzięki temu mniej pracochłonny i dlatego też jest stosowany w dużo szerszym zakresie aniżeli deflator PNB. Wskaźnik WCD ma szerokie zastosowanie. Jest narzędziem indeksacji, zmienną obserwowaną przez decydentów gospodarczych i politycznych, na której opierają oni antycykliczne programy ekonomiczne. Poza tym WCD jest wykorzystywany przez związki zawodowe do tzw. korekty kosztów utrzymania. Najogólniej mówiąc jest on stosowany wszędzie tam, gdzie rośnie ogólny poziom cen, a zatem gdy zachodzi konieczność przeliczenia wielkości nominalnych na realne



1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna