Ocena wsparcia kierowanego w ramach po kl do osób w szczególnej sytuacji na rynku pracy



Pobieranie 1.41 Mb.
Strona4/18
Data07.05.2016
Rozmiar1.41 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

OPIS WYNIKÓW BADANIA, ICH ANALIZA I INTERPRETACJA

1.4Weryfikacja aktualności diagnozy potrzeb grupy docelowej


Rprostokąt 532ozdział odpowiada na następujące pytania badawcze:

  1. W jakim stopniu diagnoza potrzeb grupy docelowej, która była podstawą interwencji PO KL, jest nadal aktualna?

  2. Jakie najistotniejsze zmiany w sytuacji społeczno-gospodarczej zaszły w okresie realizacji programu?


1.4.1Sytuacja na rynku pracy


Aby właściwie ocenić aktualność diagnozy potrzeb grupy docelowej – osób znajdujących się w szczególnej sytuacji na rynku pracy – należy przede wszystkim przyjrzeć się kontekstowi społeczno-gospodarczemu i historycznemu momentu, w którym tworzona była diagnoza Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.

Zatwierdzony w 2007 r. PO KL opierał się na diagnozie, której krańcowym rokiem był 2006 r., zaś dynamika wskaźników badana była najczęściej od późnych lat 90. Był to moment, w którym stopa bezrobocia w Polsce wynosiła 13,8% (BAEL). Jak głosi diagnoza w ramach PO KL, wartość ta niemal dwukrotnie przekraczała przeciętny poziomu bezrobocia w UE. Wg aktualnych danych Eurostat (dostęp 21.11.2014 r.) w 25 państwach UE (wówczas członkami Wspólnot nie były jeszcze Bułgaria, Chorwacja i Rumunia) stopa bezrobocia wynosiła 7,7%, zaś w Polsce – 12,7%, co stanowi wprawdzie nie dwukrotną, ale nadal bardzo istotną różnicę 5 punktów procentowych na niekorzyść Polski.



W województwie zachodniopomorskim stopa bezrobocia na koniec 2006 r. wyniosła 17,1%, co oznaczało ostatnie miejsce w kraju. Sytuacja była więc bardzo niekorzystna.

Okres przygotowywania diagnozy dla PO KL był okresem wychodzenia z głębokiego kryzysu gospodarczego, który swoimi korzeniami sięga kryzysu rosyjskiego w 1998 r., który rozprzestrzenił się na kraje Zachodu i kryzysu gospodarczego w Polsce w latach 1999-2002. Źródeł tego kryzysu w przypadku Polski należy jednak upatrywać w skutkach transformacji ustrojowej, która jest procesem długotrwałym i bolesnym; jeszcze w II połowie lat 90. następowała likwidacja postpeerelowskich zakładów, które w dłuższym terminie okazały się nierentowne. Jednocześnie nowo powstające zakłady, będące „na dorobku” i obciążone wieloma wymogami biurokratycznymi, nie tworzyły odpowiednio dużej liczby miejsc pracy. Efektem tego było wzrastające na przełomie wieków bezrobocie. Dotknęło ono w sposób szczególny tereny popegeerowskie, do których należy także województwo zachodniopomorskie. Dopiero lata 2003-2004 były momentem odwrócenia negatywnego trendu. W 2006 r., po wstąpieniu Polski do UE, po pierwszej fali migracji zarobkowych i intensyfikacji działań aktywizacyjnych w ramach pierwszego okresu, spadek bezrobocia postępował i wyniósł on aż 3,9 punktu procentowego dla Polski i 5,6 punktu procentowego dla województwa zachodniopomorskiego (najwyższy spadek od 1995 r.). Zmiana ta w mediach polskich przyjmowana była jako zwiastun trwałego spadku bezrobocia, co jednak się nie sprawdziło (vide wykres 1). Autorzy diagnozy PO KL nie odwoływali się do optymistycznych prognoz – wskazali jedynie, że „skala poprawy jest niewystarczająca”.



Wykres 1.Stopa bezrobocia w Polsce i województwie zachodniopomorskim w latach 1995-2013 (%)



Pionowa linia oznacza rok 2006 – moment opracowania diagnozy dla PO KL

Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS
Badanie pełne

Wg stanu na koniec 2013 r. stopa bezrobocia w Polsce wg BAEL (dane z GUS) wyniosła 10,3%, zaś wg EUROSTAT – 10,0%. Przeciętna stopa bezrobocia dla 28 krajów UE wynosi natomiast 10,6%. W końcu 2006 r. wyższa od polskiej była jedynie stopa bezrobocia w Słowacji, zaś w końcu 2013 pod względem stopy bezrobocia, mierzonej przez Eurostat, gorzej niż w Polsce było nie tylko w nowych krajach członkowskich UE takich jak Litwa, Łotwa, Chorwacja, Słowacja czy Bułgaria, ale także np. we Francji (10,2%), w Irlandii (12,1%) i we Włoszech (12,5%). Odnotowano zatem znaczącą poprawę w tym zakresie.

Drugim wskaźnikiem, od analizy którego rozpoczyna się pierwsza część diagnozy dokonanej w ramach PO KL rozdział pt. „Wyzwania stojące przed polskim rynkiem pracy” jest wskaźnik zatrudnienia wśród osób w wieku 15-64. Dane Eurostat za 2006 wskazywały na bardzo niekorzystną pozycję Polski wśród krajów UE – wskaźnik zatrudnienia wynosił jedynie 54,5%, co było przedostatnim wynikiem w UE-25 (niższą wartość tego wskaźnika odnotowano jedynie na Malcie, zaś Polskę wyprzedzały między innymi Węgry, Słowacja, Czechy i Łotwa). Sytuacja w 2013 r. była już znacząco korzystniejsza dla Polski. Wskaźnik zatrudnienia wzrósł o 5,5 punktu procentowego i wyniósł 60,0% . Wyższy wzrost wskaźnika zatrudnienia odnotowały jedynie Malta i Niemcy, zaś Polska awansowała na 20 miejsce na 28 państw UE pod względem tego wskaźnika (w 2006 r. – 24 miejsce na 25 państw). Sytuację Polski i kilku innych państw UE porównywalnych pod względem wskaźnika zatrudnienia na przestrzeni lat 2006-2013 przedstawia wykres 2.

Wykres ten, jak również analiza innych danych wskazuje, że Polska wyszła zwycięsko z największej próby, przed którą stanęły państwa UE w badanych latach – z załamania gospodarczego wywołanego międzynarodowym kryzysem finansowym lat 2007-2009.



Wykres 2. Wskaźnik zatrudnienia w Polsce i w wybranych krajach UE w latach 2006-2013 (%)



Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat
[n=ok. 31100-31400 gospodarstw domowych]

Skutki kryzysu finansowego były najbardziej odczuwalne w większości krajów UE w 2010 r., kiedy to najniższy w badanym okresie wskaźnik zatrudnienia odnotowano m.in. w Szwecji, Wielkiej Brytanii, Finlandii, Czechach, na Litwie, na Łotwie i w Estonii. Innym momentem pogorszenia się sytuacji jest „druga fala kryzysu” w 2013 – najniższy na przestrzeni 8 badanych lat wskaźnik zatrudnienia odnotowano w Holandii, Danii, Słowenii, na Cyprze, w Portugalii, we Włoszech i w Hiszpanii.

Polska przetrwała pierwszą fazę kryzysu – spadek zatrudnienia i wzrost bezrobocia w latach 2008-2010 był co prawda zauważalny, natomiast dużo niższy niż w większości krajów europejskich, zaś jak na razie brakuje oznak drugiej fali kryzysu – w latach 2011-2013 bezrobocie spadło, a zatrudnienie rosło. Najnowsze dostępne dane potwierdzają stabilizację liczby bezrobotnych w ostatnich latach: we wrześniu 2013 r. stopa bezrobocia wyniosła 16,9%, zaś we wrześniu 2014 r. już tylko 15,2%.

Tak, jak niekorzystna była w 2006 r. sytuacja Polski na tle innych krajów UE, tak niekorzystna była sytuacja województwa zachodniopomorskiego względem innych województw Polski. Wskaźnik zatrudnienia dla WZP w 2006 r. wyniósł jedynie 49,4%4, co było najsłabszym wynikiem w kraju. W latach 2006-2013 zatrudnienie rosło we wszystkich regionach. W województwie zachodniopomorskim wzrost ten był najwyższy w całym kraju – wyniósł 7,7 punktu procentowego. W wyniku międzynarodowego kryzysu gospodarczego w większości województw w kraju (poza opolskim) odnotowano przynajmniej raz spadek wskaźnika zatrudnienia (najczęściej w 2010 r.). W województwie zachodniopomorskim spadek ten był wysoki, jednak w kolejnych latach nastąpiło odwrócenie negatywnej tendencji, co oznacza, że ostatecznie także WZP zwycięsko wyszło z kryzysu gospodarczego. Dane dotyczące wskaźnika zatrudnienia w województwie zachodniopomorskim i kilku innych porównywalnych województwach w badanych latach przedstawia wykres 3.



Wykres 3. Wskaźnik zatrudnienia w województwie zachodniopomorskim i w wybranych województwach
w latach 2006-2013 (%)




Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat
[n=ok. 31100-31400 gospodarstw domowych]

Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, iż poprawa ogólnej sytuacji na rynku pracy w Polsce jest w dużej mierze związana z zagranicznymi migracjami zawodowymi. Dane Narodowego Spisu Powszechnego 2011 wskazują, iż ponad dwa miliony Polaków w momencie przeprowadzania spisu przebywały poza granicami kraju. Spadek bezrobocia i wzrost zatrudnienia niekoniecznie wiązały się zatem ze zwiększeniem liczby miejsc pracy. Potwierdzają to dane GUS – w latach 2011-2013 w województwie zachodniopomorskim nastąpił znaczący spadek tworzonych miejsc pracy i jeżeli spadek ten będzie się utrzymywał, prawdopodobny jest wzrost bezrobocia i spadek zatrudnienia w kolejnych latach.



Wykres 4. Liczba nowych miejsc pracy w woj. zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (tys.)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS
Badanie pełne

1.4.2Osoby w szczególnej sytuacji na rynku pracy


Do grup osób w szczególnej sytuacji rynku pracy, omawianych w diagnozie będącej podstawą dla PO KL, należały: kobiety (przede wszystkim powracające na rynek pracy po okresie dezaktywizacji związanej z opieką nad dzieckiem), osoby młode, po 50. roku życia z niskim poziomem kwalifikacji zawodowych czy niskim poziomem wykształcenia, osoby długookresowo bezrobotne oraz niepełnosprawne.

1.4.2.1Kobiety


Pierwszym wskazanym w PO KL problemem był fakt, iż aktywność zawodowa w grupie kobiet jest niższa niż w grupie mężczyzn. Problem ten w sposób szczególny dotyczył województwa zachodniopomorskiego. W 2006 r. w Polsce wskaźnik zatrudnienia kobiet w wieku 15-64 wynosił 48,2% (dla mężczyzn – 60,9%), podczas gdy w województwie zachodniopomorskim – jedynie 42,4%, co stanowiło ostatni wynik w kraju (dla mężczyzn – 57,0%).

Sytuacja w latach 2006-2013 uległa nieznacznej zmianie. Wzrósł wskaźnik zatrudnienia zarówno wśród mężczyzn (Polska: 66,6%, WZP: 63,8% w 2013), jak i wśród kobiet (analogicznie w 2013 Polska: 53,4%, WZP: 50,5%). O ile tzw. gender employment gap (czyli różnica między wskaźnikiem zatrudnienia mężczyzn a kobiet) w Polsce w tym czasie wzrosła, o tyle w województwie zachodniopomorskim spadła. Zarówno w Polsce, jak i w województwie zachodniopomorskim stosunkowo największa równość miała miejsce w 2010 r. (gender employment gap w wysokości odpowiednio 12,7 punktu procentowego i 11,1 punktu procentowego wobec 12,7 i 14,6 w 2006 r.). W latach 2011-2013 jej poziom był już wyższy, na co wskazuje wykres 5.


Wykres 5. Różnica między wskaźnikiem zatrudnienia mężczyzn i kobiet w Polsce i w woj. zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (punkty procentowe)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS
[n=ok. 31100-31400 gospodarstw domowych]

Można zatem uznać, że sytuacja w zakresie zatrudnienia kobiet mimo chwilowej poprawy nadal jest niekorzystna, nie zmieniła się znacząco w porównaniu do wyjściowej, choć gender employment gap w województwie zachodniopomorskim się zmniejsza. Potwierdzają to dane dotyczące bezrobocia rejestrowanego. Wykres 6 przedstawia kształtowanie się wskaźnika bezrobocia (udział osób bezrobotnych zarejestrowanych w populacji w wieku produkcyjnym).



Wykres 6. Wskaźnik bezrobocia wg płci w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (%)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS
Badanie pełne

Wraz ze wzrostem bezrobocia po międzynarodowym kryzysie gospodarczym nastąpiło także zwiększenie gender gap w zakresie bezrobocia, ale nie do tego stopnia, w jakim wartości wskaźnika różnił się w zależności od płci w 2006 r. Można zatem podsumować, że o ile różnice między sytuacją kobiet i mężczyzn nie są tak drastyczne jak w 2006, o tyle nadal istnieją.

Kolejną podnoszoną kwestią jest kwestia późnego rozpoczynania aktywności zawodowej przez kobiety, związanego z opieką nad dziećmi. Diagnoza w ramach PO KL wskazuje, że „największe różnice w poziomie zatrudnienia odnoszą się do osób w wieku 25-30 lat, co jest związane z okresem rodzenia i wychowywania dzieci”. Powrót na rynek pracy po tym okresie jest utrudniony ze względu na niskie kwalifikacje i brak doświadczenia zawodowego. Aby określić zmiany, jakie zaszły w tym zakresie, przede wszystkim należy przeanalizować wskaźnik zatrudnienia w latach 2006-2013 w podziale na wiek i płeć. W istocie wśród osób w wieku 30-39 lat poziom gender employment gap w województwie zachodniopomorskim jest największy spośród wszystkich kategorii wiekowych, a co więcej, ciągle rośnie na przestrzeni ostatnich lat, od czasu rozpoczęcia PO KL (vide wykres 7). W grupach osób młodych i seniorów wskaźnik ten utrzymuje się mniej więcej na tym samym poziomie, a w grupie 40-49 doszło do spadku na przestrzeni lat 2006-2013. Należy tu dodać, że w grupie osób do 29 roku życia wskaźnik zatrudnienia rósł w badanych latach szybciej niż w grupie
30-39, i dotyczyło to obu płci, podczas gdy w grupie 30-39 wzrosła przede wszystkim aktywność mężczyzn.

Innym wskaźnikiem, na który zwracają uwagę autorzy diagnozy PO KL w związku z powyższym problemem, jest słaby dostęp do usług opiekuńczych dla dzieci. W tym zakresie w województwie zachodniopomorskim zaszła znacząca, pozytywna zmiana. W 2013 r. wychowaniem przedszkolnym było objętych 71,3% dzieci w wieku 3-6 lat wobec 54,7% w roku 2006. W dużej mierze przyczyniły się do tego działania rozwijające punkty przedszkolne w ramach Poddziałania 9.1.1 PO KL. Można zatem wnioskować, że istotne są w tym przypadku także inne czynniki.



Wykres 7. Gender employment gap w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (punkty procentowe)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS - BAEL
[n=ok. 31100-31400 gospodarstw domowych]

Światło na tę sytuację rzuca opublikowany w 2011 r. raport pt. „Zawodowa rola kobiet w społeczeństwie obywatelskim. Wielowymiarowy model dyskryminacji kobiet” (Complex Consulting Katarzyna Blicharska-Czubara, WUP Szczecin 2011). Raport ten wskazuje, iż najczęstszą przyczyną trudności w znalezieniu pracy przez kobiety jest brak ofert pracy, a jednocześnie dla większości pracodawców pożądanymi cechami pracowników są doświadczenie zawodowe, umiejętność pracy w zespole i inne cechy, które można wypracować jedynie w działaniu, w trakcie aktywności zawodowej. Z kolei przedsiębiorcy, z którymi przeprowadzono wywiady w ramach niniejszego badania, wskazują, że największą trudnością wiążącą się z zatrudnieniem kobiety wychowującej małe dziecko jest jej ograniczona dyspozycyjność:


Nie przyjdzie do pracy wtedy, kiedy przyjść powinna i będzie trzeba organizować zastępstwo.

O ile udział osób bez stażu pracy w ogólnej liczbie osób bezrobotnych spada z roku na rok, o tyle różnica między mężczyznami a kobietami w tej grupie jest istotna – w 2013 r. udział kobiet bez stażu pracy w ogólnej liczbie kobiet bezrobotnych wyniósł 18,8% (w przypadku mężczyzn – 14,6%). A zatem problemem utrudniającym zatrudnienie kobietom w grupie wiekowej 30-39 jest z pewnością brak stażu pracy. W tym zakresie diagnoza PO KL jest ciągle aktualna.

W latach 2006-2013 nastąpiła także zmiana liczby osób biernych zawodowo z powodu obowiązków rodzinnych i związanych z prowadzeniem domu (dane wg BAEL). W latach 2006-2010 doszło do spadku z 76 tys. do 65 tys., jednak w latach 2011-2013 następował ponowny wzrost, tak, że w 2013 r. wartość ta osiągnęła 75 tys. – jest więc zbliżona do wartości z 2006 r.

Dane z „Kalejdoskopu Zachodniopomorskiego Rynku Pracy” wskazują, iż największy udział wśród bezrobotnych kobiet ogółem, mają kobiety ze stażem pracy do 5 lat, z wykształceniem gimnazjalnym i poniżej i pozostające bez pracy powyżej 12 miesięcy. Największą część bezrobotnych kobiet stanowią osoby z zawodem z grupy pracownicy usług i sprzedawcy oraz bez zawodu. Wydaje się zatem, że nacisk w kolejnym okresie programowania powinien zostać położony przede wszystkim na działania umożliwiające kobietom zyskanie stażu pracy, doświadczenia zawodowego i „obycia” w sytuacji zawodowej oraz konkretnych kwalifikacji i umiejętności.


1.4.2.2Osoby młode i seniorzy


Kolejnym problemem, na który wskazywała diagnoza w ramach PO KL, jest wysokie bezrobocie i niska aktywność zawodowa osób z grup wiekowych do 24 roku życia i powyżej 45 roku życia. W przypadku każdej z tych grup sytuacja na rynku pracy uległa zmianie w latach 2006-2013.

W przypadku osób młodych BAEL analizuje grupę wiekową 15-29. W latach 2006-2013 w grupie tej sytuacja w WZP pod względem aktywności zawodowej uległa umiarkowanej poprawie. Odsetek osób pracujących wzrósł z 34,8% do 39,2%, spadł udział bezrobotnych i biernych zawodowo (w tym – z powodu kontynuowania nauki). Także dane dotyczące bezrobocia rejestrowanego wskazują, że w 2013 r. w województwie było o 7 961 mniej osób bezrobotnych z tej grupy niż w 2006 r. Można więc mówić o poprawie sytuacji tej grupy. Bezrobotni poniżej 24 roku życia stanowili w 2006 r. 18,3% wszystkich bezrobotnych, zaś w 2013 r. było to już tylko 15,7%. Jest to w dużej mierze kwestia niżu demograficznego w tej grupie.




Są to osoby, które bardzo często zaczynają udział w projekcie, ale go po prostu nie kończą. I przyczyn naprawdę jest wiele. My zakładaliśmy (...) że osoba młoda, która wchodzi do projektu, powinna otrzymywać kompleksowe wsparcie. Mam tu na myśli indywidualny plan działań; wsparcie psychologiczne; następnie: szkolenie; następnie: staż, które miało się kończyć finalnie znalezieniem pracy. Uważaliśmy, że takie kompleksowe wsparcie dla tego młodego człowieka w tej sekwencji jest dla niego najlepsze. Ale okazuje się, że dla młodego człowieka taki długi okres przebywania w projekcie nie jest dobrym rozwiązaniem, gdyż oni bardzo często przerywają udział w projekcie i problem wtedy należy do beneficjenta. A z czym to jest związane? Z tym, że osoba młoda przejdzie szkolenie, znajdzie pracę (...) dorywczą bądź też sezonową, lub też pracę na czarno.
W badaniu jakościowym jeden z respondentów (z instytucji systemu wdrażania i zarządzania PO KL) wskazał na fakt, iż osoby młode są dość trudną grupą, jako uczestnicy projektów:

(...) Nie zawsze te kierunki, po których młodzi wchodzą na rynek pracy, odpowiadają zapotrzebowaniu lokalnego rynku pracy. (...) Bo dużo jest osób wykształconych nie w tym kierunku, w którym jest zapotrzebowanie. A druga rzecz jest taka, że przedsiębiorcy wymagają już pracowników, którzy mają doświadczenie w tym zawodzie. Nie chcą inwestować w celu dokwalifikowania pracowników. Oni jednak wolą już dostać przygotowanego z odpowiednimi kwalifikacjami i doświadczeniem.
Mimo faktu stosunkowo dużej chłonności rynku pracy wobec młodych, istnieje zapotrzebowanie na działania wspierające wobec nich. Diagnoza PO KL potwierdza się bowiem w miejscu, w którym jest mowa o niedopasowaniu systemu kształcenia do potrzeb rynku pracy. Osoby młode, opuszczające szkołę, potrzebują kursów „dokwalifikowujących”, vide wypowiedź respondenta z instytucji systemu wdrażania i zarządzania PO KL:
W PO KL grupa seniorów została wskazana w rozdziale dotyczącym wyzwań demograficznych. Rozdział ten odnosi się do prognoz datowanych na 2006 r. Prognoza demograficzna liczby ludności w wieku poprodukcyjnym (65 lat i więcej) wskazywała, że w 2013 r. osób takich będzie 5,62 mln wobec 5,10 mln w roku 2006. Prognoza ta zasadniczo sprawdziła się - liczba osób w wieku poprodukcyjnym wyniosła ostatecznie na koniec 2013 r. 5 672 608 i planowany jest dalszy wzrost. Autorzy diagnozy piszą, iż „prognozy demograficzne wskazują, że nie można spodziewać się szybkiej poprawy – dzietność w Polsce będzie w perspektywie najbliższych kilkunastu lat kształtowała się poniżej poziomu zapewniającego prostą zastępowalność pokoleń”. Niestety także w tym przypadku można mówić o trafnych prognozach. Według „The World Factbook”, w 2013 r. na kobietę w tak zwanym wieku rozrodczym przypadało w Polsce 1,32 dziecka – jest to jeden z najniższych wyników w Europie, a województwo zachodniopomorskie stanowi jeden z regionów o najsłabszych wskaźnikach dzietności. A zatem proces starzenia się społeczeństwa będzie postępował.

Jeżeli analizie poddano by jedynie wskaźnik zatrudnienia wg BAEL, to można by uznać, że sytuacja seniorów na rynku pracy poprawiła się. BAEL analizuje grupy 40-49, powyżej 50 r.ż. i 55-64. W każdej z tych grup wystąpił bowiem w WZP wzrost wskaźnika zatrudnienia, co przedstawiono na wykresie nr 8.



Wykres 8. Wskaźnik zatrudnienia wg BAEL w grupach wiekowych seniorów w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (punkty procentowe)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS - BAEL
[n=ok. 31100-31400 gospodarstw domowych]

Sama analiza wskaźnika zatrudnienia wg BAEL jest jednak niewystarczająca, gdyż wskaźnik ten oznacza odsetek osób zatrudnionych w ogólnej populacji. Odsetek ten zawsze wzrasta, gdy zmniejsza się liczba osób biernych zawodowo np. z tytułu emerytury – a likwidacja tzw. wcześniejszych emerytur wpłynęła na takie zmniejszenie w latach 2007-2013 r.

Aby zatem otrzymać wiążące dane dotyczące przemian w grupie seniorów, należy przeanalizować także dane dotyczące bezrobocia rejestrowanego, które ponadto analizowane są w innych grupach – 45-54 oraz 55 i więcej. Taki podział jest korzystniejszy przy badaniu mającym na celu ustalenie aktualności diagnozy PO KL. Dane w tym podziale przedstawia wykres 9.

Wykres 9. Liczba bezrobotnych w grupach wiekowych 45-54 oraz 55 i więcej w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (osoby)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS
Badanie pełne


Jak się okazuje, wewnątrz grupy 45+ nastąpiła radykalna zmiana struktury osób bezrobotnych związana między innymi ze starzeniem się społeczeństwa oraz zmianą systemu emerytalnego. O ile w 2006 r. osoby w wieku 45-54 stanowiły największą grupę wśród bezrobotnych (27,8% ogółu), a osoby w wieku 55 i więcej lat stanowiły najmniejszą grupę (7,5%), to przemiany lat 2006-2013 całkowicie odwróciły proporcje – i tak w 2013 r. liczba zarejestrowanych bezrobotnych w wieku 45-54 spadła aż o 16 640 osób (i grupa ta stanowiła już tylko 19,8% ogółu), zaś liczba zarejestrowanych bezrobotnych w wieku 55 i więcej lat wzrosła o 9121 osób (i grupa ta stanowiła w tym roku aż 17,5% ogółu). Największy wzrost nastąpił tu w latach 2008-2012, kiedy to, po niewielkim spadku, liczba osób bezrobotnych w tej grupie wzrosła o ponad 100%, natomiast największy spadek liczby bezrobotnych w wieku 45-54 nastąpił w latach 2006-2008.

Podsumowanie rozdziału stanowi wykres 10, przedstawiający zmiany udziału poszczególnych grup wiekowych w ogólnej liczbie osób bezrobotnych w województwie. Jak wskazuje wykres, dwie grupy wiekowe, w których udział bezrobotnych rośnie, to grupy 35-44 i 55+. Jednocześnie rósł udział tych grup w ogólnej populacji, jednak wzrost udziału bezrobotnych w wieku 55+ w ogóle bezrobotnych następował znacznie szybciej niż wzrost udziału grupy wiekowej 55+ w ogólnej populacji.



Wykres 10. Udział poszczególnych grup wiekowych w ogólnej liczbie osób bezrobotnych w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (%)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS
Badanie pełne

W ramach diagnozy PO KL osoby w wieku 45+ uznane zostały za „grupę w wieku niemobilnym”. Diagnoza ta w chwili obecnej wydaje się zatem w przypadku województwa zachodniopomorskiego już nieprecyzyjna ze względu na zmiany, jakie zaszły. Z powyższych diagnoz wyraźnie wynika, że grupą, którą obecnie można określić przede wszystkim jako „znajdującą się w szczególnej sytuacji na rynku pracy” są osoby w wieku 55+ i to dla tych osób należałoby przede wszystkim kierować pomoc, tym bardziej, że wielkość tej grupy będzie rosła. W przypadku grupy osób młodych, wsparcie należy utrzymać na tym samym poziomie; jeżeli istniałby natomiast wybór jedynie między grupą młodych a seniorów, to w świetle sytuacji demograficznej i gospodarczej należy położyć nacisk na tę drugą grupę.




W przypadku osób po 50. roku życia, problemem jest zarówno brak stosownego wykształcenia, bo mamy osoby w tym wieku, które mają tylko wykształcenie podstawowe bądź niepełne średnie... W sytuacji, gdy tracą pracę czy po długiej przerwie wracają na rynek pracy, to bariery są po obydwu stronach. I po stronie uczestnika projektu i po stronie potencjalnego pracodawcy.
Sytuacja grupy 55+ jest o tyle trudna, że nie tylko wiek jest przyczyną ich marginalizacji na rynku pracy, vide wypowiedź respondenta:
Pomijając wymienione powyżej niskie i niedostosowane do realiów wykształcenie, w grupie tej mamy do czynienia także z szeroko pojętą bezradnością życiową i zawodową, niższą wydajnością pracy, wykluczeniem cyfrowym itp., na co wskazuje respondent z instytucji rynku pracy:


Osoby te w zasadzie mogły przyzwyczaić się do ‘starego systemu’ – często pracują przez wiele lat tylko w jednym zakładzie pracy, co może ograniczać ich ścieżkę kariery (poprzez np. wykonywanie tych samych czynności). Mogą też powstawać zastrzeżenia co do sprawności i wydolności danych osób – nieuchronny zegar tyka.

Niechęć do zatrudniania tej grupy osób występuje także wśród pracodawców - stąd szczególna potrzeba kompleksowego wsparcia dla osób 55+.


1.4.2.3Pozostałe grupy – najważniejsze zmiany w ostatnich latach


Długotrwale bezrobotni

Pierwszą z pozostałych grup w szczególnej sytuacji na rynku pracy są osoby bezrobotne długotrwale. W 2006 r., kiedy powstawała diagnoza, stanowili oni wg danych pochodzących z PUP 49,3% ogółu bezrobotnych (lub 51,2% wg BAEL, co było przytaczane w diagnozie do PO KL). Autorzy diagnozy opisując tę grupę wskazują, iż „długi okres pozostawania bez pracy potęguje deprecjację ich kwalifikacji i umiejętności, obniżając prawdopodobieństwo znalezienia zatrudnienia w przyszłości”.

W latach 2006-2009 zarówno w Polsce, jak i w województwie zachodniopomorskim, nastąpił istotny spadek liczby osób długotrwale bezrobotnych – liczba ta, w tym okresie, spadła niemal o połowę. Niestety, kryzys gospodarczy i spowolnienie wzrostu gospodarczego w latach 2010-2013 sprawiło, że trend został odwrócony; zwłaszcza w latach 2010-2011 następował szybki wzrost liczby bezrobotnych długotrwale, a także wzrost ich udziału w ogólnej liczbie osób bezrobotnych. W latach 2012-2013 wzrost ten był już wolniejszy, na co wskazuje wykres 11.

Wykres 11. Udział bezrobotnych długotrwale w ogólnej liczbie osób bezrobotnych w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (%)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS
Badanie pełne

Zatem mimo niekorzystnej zmiany, w 2013 r. liczba osób bezrobotnych długotrwale w województwie była o ponad 24 000 niższa niż w 2006, a ich udział w ogólnej liczbie był znacząco niższy niż w 2006 r. Alarmująca diagnoza PO KL w tym zakresie jest zatem częściowo nieaktualna, lecz nadal grupa ta wymaga szczególnego wsparcia, jako trudna do aktywizacji.



Osoby bez kwalifikacji zawodowych

Diagnoza PO KL wskazuje na istotne problemy grupy osób bez kwalifikacji zawodowych. W województwie zachodniopomorskim osoby te w końcu 2006 r. stanowiły 32,6% ogółu bezrobotnych i było ich 45 315. Ich liczba bezwzględna w 2013 r. spadła do 35 572, jednakże znacząco też spadła ogólna liczba osób bezrobotnych.

Dlatego w końcu grudnia 2013 r. udział grupy osób bez kwalifikacji w ogólnej liczbie osób bezrobotnych był wyższy niż w 2006 r. i wynosił 34,5%, co predestynuje tę grupę do szczególnego wsparcia.

Osoby bez doświadczenia zawodowego

Liczba bezrobotnych bez stażu pracy, pomijając wahnięcie w górę w 2009 r., zmniejszała się w latach 2006-2013 i ostatecznie w 2013 r. osób takich w rejestrach zachodniopomorskich PUP było 18 635 – o ponad 40% (12 000 osób) mniej niż w 2006 r. Zmniejsza się także sukcesywnie udział tej grupy w ogólnej liczbie osób bezrobotnych, co ilustruje wykres 12.


Wykres 12. Odsetek osób bez doświadczenia zawodowego w ogólnej liczbie osób bezrobotnych w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (%)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS
Badanie pełne


Osoby bez wykształcenia średniego

W warunkach szybko rosnących w ostatnich latach wskaźników skolaryzacji, liczba osób bez wykształcenia średniego, w ogólnej populacji województwa spada. Wg BAEL w roku 2006 osób takich było w województwie 366 000, a w 2013 – już tylko 283 000. Istotnie spadła więc także liczba osób bezrobotnych z wykształceniem gimnazjalnym i niższym – w 2006 r. wynosiła ona 53 836 osób, a w 2013 r. – już 37 555. Nadal jest to jednak największa wiekowa grupa bezrobotnych, choć jej udział spadał w latach 2006-2013, by w tym ostatnim roku wynieść 33,8%. Należy przy tym zauważyć, że najszybciej rośnie wśród bezrobotnych udział grupy osób z wykształceniem wyższym oraz średnim ogólnokształcącym.



Niepełnosprawni

Osoby niepełnosprawne należą do tych grup, które w sposób szczególny zagrożone są wykluczeniem z rynku pracy. W PO KL wspomina się, że większość z nich posiada najwyżej wykształcenie podstawowe, a ich potencjał nie jest wykorzystywany przez gospodarkę. Osoby te nie chcą korzystać z usług rynku pracy, najczęściej znajdują się w grupie biernych zawodowo, dlatego też dane PUP są tu niewystarczające.

Lata 2004-2006, kiedy powstawał PO KL, to bardzo niekorzystny czas dla osób niepełnosprawnych na rynku pracy – od czasu transformacji ustrojowej sukcesywnie upadały spółdzielnie inwalidów i zakłady pracy chronionej, a pracodawcy coraz bardziej niechętnie zatrudniali takie osoby.
W momencie przygotowywania diagnozy PO KL województwo zachodniopomorskie wyjątkowo niekorzystnie wyróżniało się na tle innych regionów pod względem wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych. W 2006 r. wskaźnik ten wg BAEL w WZP wynosił jedynie 8,3% i było to ostatnie miejsce w kraju (dla porównania, w znajdującym się na przedostatniej pozycji województwie pomorskim wskaźnik ten wyniósł 12,9%, a w woj. lubelskim, gdzie sytuacja była najlepsza, wartość wskaźnika wyniosła 26,7%).

W latach 2004-2013 wartość wskaźnika w większości województw rosła, w pewnej mierze ze względu na różnego rodzaju programy pomocowe i nowe rozwiązania ułatwiające pracodawcom zatrudnianie osób niepełnosprawnych, ale przede wszystkim ze względu na dobrą sytuację gospodarczą w latach 2007-2009. Wykres 13 przedstawia zmiany wskaźnika zatrudnienia niepełnosprawnych w latach 2006-2013 w województwie zachodniopomorskim i trzech innych województwach, które w 2006 miały najmniej korzystną sytuację pod względem zatrudnienia niepełnosprawnych.

Wykres 13. Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w województwie zachodniopomorskim i innych wybranych województwach w latach 2006-2013 (%)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS - BAEL
[n=ok. 31100-31400 gospodarstw domowych]

Wskaźnik zatrudnienia niepełnosprawnych rósł w ostatnich latach, lecz województwo zachodniopomorskie nadal pod tym względem jest na ostatnim miejscu w Polsce.

Rośnie także liczba niepełnosprawnych rejestrujących się w powiatowych urzędach pracy (w 2006 r. – 2706, w 2013 r. – 4853 osoby), choć w przypadku tej grupy można uznać ten fakt za sukces (przechodzenie z bierności zawodowej do aktywności w poszukiwaniu pracy).

Wszystkie powyższe dane wskazują na fakt, że w województwie zachodniopomorskim osoby niepełnosprawne, pozbawione zatrudnienia, należy objąć szczególnym wsparciem w kolejnym okresie programowania.

Osoby wychowujące co najmniej 1 dziecko

Diagnoza PO KL kładzie szczególny nacisk na tę grupę ze względu na problemy zarówno po stronie samej osoby pozbawionej zatrudnienia, jak i po stronie pracodawców:




Dłuższa przerwa w wykonywaniu pracy może wiązać się z utratą lub dezaktualizacją posiadanych kwalifikacji zawodowych. Także sami pracodawcy niechętnie przyjmują do pracy młode matki z obawy przed zwiększoną absencją tej grupy pracowników.

W końcu 2013 r. wśród zarejestrowanych bezrobotnych liczba osób wychowujących co najmniej jedno dziecko do 18 roku życia wyniosła 13 010 osób, co stanowi 11,7% ogólnej populacji bezrobotnych. Liczba ta rośnie w ostatnich latach (np. w grudniu 2010 r. wynosiła 12 031 osób, co stanowiło 10,9% ogółu bezrobotnych), jednak, podobnie jak w przypadku osób niepełnosprawnych, wzrost liczby zarejestrowanych bezrobotnych w tej grupie może być zjawiskiem pozytywnym w aspekcie przechodzenia z grupy biernych zawodowo do poszukujących pracy. Mimo to, w ostatnich latach znacząco wzrosła w województwie zachodniopomorskim liczba osób biernych zawodowo z powodu obowiązków rodzinnych i związanych z prowadzeniem domu (vide wykres 14).


Wykres 14. Liczba osób biernych zawodowo z powodu obowiązków rodzinnych i związanych z prowadzeniem domu w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2013 (tys. osób)



Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS - BAEL
[n=ok. 31100-31400 gospodarstw domowych]

Większość respondentek cytowanego wcześniej badania „Wielowymiarowy model dyskryminacji kobiet” postrzega posiadanie małych dzieci jako utrudnienie w znalezieniu pracy, a 10% spotkało się ze strony swojego pracodawcy z utrudnieniem lub uniemożliwieniem powrotu do pracy po urodzeniu dziecka. Dlatego też, jak i w świetle powyższych danych, diagnoza PO KL wydaje się aktualna, a grupa powinna być nadal obejmowana wsparciem.



Osoby, które po odbyciu kary pozbawienia wolności nie podjęły zatrudnienia

W ramach diagnozy PO KL grupie tej poświęcono osobny podrozdział – wskazywano na ogromny problem ze znalezieniem legalnej pracy, wysokie koszty pracy więźniów, stygmatyzację i przedawnienie kwalifikacji.

Grupa ta jest zasadniczo mało zbadana. Dane Powiatowych Urzędów Pracy w 2009 r. wskazywały liczbę 2 056 takich osób, czyli 1,9% ogółu bezrobotnych, zaś w 2013 r. – na 3 119 osób, czyli już 3,0%. Należy jednak zauważyć, iż osoby te rzadko rejestrują się w PUP5, w związku z czym duża ich liczba pozostaje wśród biernych zawodowo.

Choć w ostatnich latach nastąpiły zmiany na lepsze w zakresie wsparcia6, to grupa pozostaje trudna do aktywizacji i wsparcie dla niej powinno pozostawać na tym samym poziomie, co pozwoli uniknąć alternatywnych kosztów w przyszłości.



Osoby, które ukończyły szkołę wyższą poniżej 27 roku życia

Z roku na rok w województwie zachodniopomorskim, jak i w całej Polsce, rósł udział grupy osób z wyższym wykształceniem w ogólnej populacji osób bezrobotnych. Grupa ta nie była wskazywana w diagnozie PO KL, choć wskazywano na fakt, iż może ona wzrastać: „Popularność poszczególnych kierunków kształcenia zdaje się dość daleko odbiegać od popularności optymalnej z punktu widzenia procesów zachodzących na rynku pracy. Taka konstatacja jest wzmocniona porównaniem struktury studentów i absolwentów w Polsce i w innych krajach UE. Nadreprezentowane wydają się kierunki humanistyczne przy stosunkowo małej popularności kierunków matematyczno-przyrodniczych i technicznych.7

W 2006 r. w powiatowych urzędach pracy województwa zachodniopomorskiego zarejestrowanych było 994 bezrobotnych, którzy ukończyli szkołę wyższą i nie przekroczyli 27 roku życia; stanowili oni 0,7% ogólnej populacji bezrobotnych, był to więc problem marginalny. Na koniec 2013 r. było ich 973, co stanowi 0,9%. Wzrost w tej grupie jest więc nieznaczny.

1.4.3Inne zmiany


PO KL na lata 2007-2013 r. został zatwierdzony przez Komisję Europejską w dniu 28 września 2007 r. Rok 2007, w którym rozpoczęła się realizacja PO KL, był rokiem szczególnym. Można zaryzykować twierdzenie, że pod względem wskaźników gospodarczych było to jedno z najlepszych lat dla Polski. W roku tym wzrost gospodarczy w Polsce wyniósł 6,7%, co było najwyższym wynikiem od długiego czasu. Podobnie wysokie były wskaźniki PKB. Lata 2005-2006 to czas „odbijania się od dna”, zaś najlepsza sytuacja miała mieć miejsce w kolejnych latach. Niestety międzynarodowy kryzys finansowy spowodował kolejne załamania.

W ciągu siedmiu lat funkcjonowania PO KL w Polsce doszło do kilku istotnych zmian społecznych i gospodarczych. Po pierwsze, dokonała się wspominana już znacząca emigracja zarobkowa. Zdaniem jednego z ekspertów, w połączeniu ze stopniowym ograniczaniem napływu na rynek pracy osób wchodzących w wiek produkcyjny migracja wpływa stopniowo na ograniczenie bezrobocia, pomimo odczuwalnego kryzysu na rynkach światowych – a więc ograniczenie bezrobocia jest w pewnym sensie złudne:




W województwie zachodniopomorskim te korzystne zmiany są widoczne szczególnie w okresie letnim, gdy branża turystyczna i rolnicza - a także prace leśne i zbiórka runa leśnego - zapewniają okresowy, znaczący wzrost zatrudnienia. Okres lata sprzyja też mobilności pracowników. Zmiany te widoczne są np. na obszarach przygranicznych, na których ludność od lat poszukiwała zatrudnienia za zachodnią granicą a z czasem odpłynęła z tych regionów – być może na stałe. W efekcie po obu stronach granicy pojawiają się pierwsze niedobory pracowników sezonowych.

Znaczny odpływ siły roboczej z kraju przełożył się również na sytuację na rynku edukacyjnym. Tutaj nastąpiła redukcja zatrudnienia oraz ograniczeniu uległa oferta oświatowa. Elementem tego procesu jest również wygaszanie filii zamiejscowych niektórych zachodniopomorskich uczelni. Sytuacja ta jest o tyle niebezpieczna, że utrudnia dostęp do oferty edukacyjnej, a także stają się przyczyną odpływu części zdolniejszej młodzieży z regionu. Natomiast w wyniku szkoleń wzrosła świadomość potrzeby edukacji ustawicznej. Spowodowało to również – jak podkreślił ekspert - otwarcie się przez pracodawców na bezrobotnych w bardziej zaawansowanym wieku.

Drugi z ekspertów, komentując zmiany w sferze edukacyjnej, zwrócił uwagę na to, że nastąpiła deprecjacja wykształcenia ogólnego. Dziś na rynku liczy się raczej „fach” i konkretne zawodowe kompetencje oraz doświadczenie:


[…] trzeba mieć to CV, doświadczenie, konkretne umiejętności i wcale niekoniecznie wynoszone ze szkół zawodowych, raczej learning-on-the-job.



1.4.4Podsumowanie – najważniejsze zmiany społeczno-gospodarcze i aktualność diagnozy PO KL


Wysoka stopa bezrobocia i niski poziom zatrudnienia stanowiły dane, które następnie – jak się zdaje – stały się kluczowym punktem wyjścia dla zaprojektowania wsparcia w ramach PO KL, a przede wszystkim podstawą przeznaczenia największej puli środków finansowych na Priorytet VI PO KL – „Rynek pracy otwarty dla wszystkich”, a w tym przede wszystkim na Poddziałanie 6.1.3 – „Poprawa zdolności do zatrudnienia oraz podnoszenie poziomu aktywności zawodowej osób bezrobotnych”, realizowane przez Powiatowe Urzędy Pracy w ramach projektów systemowych. Jednocześnie założenia PO KL i SzOP w stosunkowo niewielkim stopniu profilują grupy osób bezrobotnych, do których ma być skierowane wsparcie – w momencie rozpoczęcia Programu należało rozwiązać problem ogólnie wysokiego bezrobocia we wszystkich grupach.

Przemiany społeczno-gospodarcze, które zaszły w latach 2006-2013 sprawiły, że sytuacja poprawiła się, choć w niewielkim stopniu. Mimo kryzysu gospodarczego lat 2009-2011 stopa bezrobocia w chwili obecnej jest niższa niż w 2006 (lata 2012-2014 są czasem stabilizacji), a przede wszystkim zwiększyła się rotacja na rynku pracy, w związku z czym znacząco spadł odsetek długotrwale bezrobotnych. Poprawiła się także sytuacja ludzi młodych. Należy zwrócić tu uwagę, że niezwykle istotnym czynnikiem tych zmian jest emigracja zarobkowa i odpływ młodych z regionu. Jak wskazuje ekspert w ramach wywiadu:




Okres stagnacji demograficznej zrodził także problem zmian na rynku edukacyjnym w postaci redukcji zatrudnienia w samej branży oraz znaczącego ograniczenia oferty oświatowej, w tym rozpoczęcia wygaszania ośrodków zamiejscowych uczelni w woj. zachodniopomorskiej. Sytuacja taka ogranicza dostępność i szerokość oferty edukacyjnej, a także staje się przyczynkiem do odpływu zdolniejszej młodzieży z regionu.

W wyniku szkoleń i programów wzrosła za to świadomość edukacji ustawicznej, a także otwarcie przez pracodawców na bezrobotnych w bardziej zaawansowanym wieku. W przypadku tej ostatniej grupy istnieje jednak duża nieścisłość w diagnozie PO KL, gdyż diagnoza ta traktuje jako całość grupę 45+, gdy tymczasem niniejsze badanie wykazuje wyraźnie, że istnieje ogromna różnica między sytuacją na rynku pracy grupy 45-54 i grupy 55+. Sytuacja w tej drugiej grupie jest znacząco bardziej niekorzystna i dlatego też konieczne jest projektowanie wsparcia przede wszystkim dla osób po 55 roku życia. Wraz z coraz wyższymi wskaźnikami skolaryzacji, znacząco spadła też liczba osób bezrobotnych bez wykształcenia średniego, choć nadal jest to największa grupa bezrobotnych w województwie.

W przypadku pozostałych grup, w szczególnej sytuacji na rynku pracy nie wystąpiły szczególne zmiany w porównaniu do diagnozy PO KL. Nadal szczególnego wsparcia wymaga grupa niepełnosprawnych oraz osób bez kwalifikacji i doświadczenia zawodowego, przede wszystkim kobiet.

Jedna z respondentek zauważyła, że wśród osób bez pracy można wyodrębnić nową kategorię bezrobotnego, który nie do końca wpisuje się w schemat PO KL:




(…) ja bym tutaj dodała to, co zauważyłam najbardziej, to bezrobotnymi teraz takimi, co mają trudność z wejściem na rynek pracy, to są osoby, które, albo nie mają tego doświadczenia zawodowego, szczególnie w swoim wyuczonym zawodzie, w tym zawodzie, co chcą pracować, bo są tzw. „skoczki”, wszędzie gdzieś tam pracowali, a nie mają takiego doświadczenia w tym swoim wyuczonym zawodzie, co chcą pracować, bo z tego braku doświadczenia, to oni brali co popadło i przez to ciągle dalej skaczą.

Chodzi więc o osoby, które nie mogą rozpocząć pracy w zawodzie, który mają wyuczony, bo – z jakichś względów, których respondentka nie precyzuje – nie jest on dla nich dostępny. Z tego względu pracują w różnych pracach, które jednak nie dają im doświadczenia w zawodzie wyuczonym. Takie osoby często należą do grupy z wykształceniem wyższym, np. po studiach humanistycznych.


1.4.5Diagnozowanie potrzeb w ramach projektów


W trakcie tworzenia wniosków o dofinansowanie, a także (wg deklaracji beneficjentów - w 88% badanych projektów) beneficjenci prowadzili diagnozę potrzeb uczestników. Stosunkowo najczęściej była ona realizowana w projektach partnerskich i innowacyjnych. Najczęstsze metody diagnozowania potrzeb w trakcie realizacji projektu przedstawia wykres 15.

Wykres 15. Metody diagnozowania potrzeb w ramach badanych projektów



Źródło: Badanie CATI z beneficjentami [n=400]

Beneficjenci niemal 3/4 badanych projektów podejmowali próby modyfikacji działań zaplanowanych wstępnie w projekcie ze względu na bieżącą diagnozę konkretnej grupy zrekrutowanej do projektu.

Aż 27% badanych uczestników projektów stwierdziło jednak, że nie prowadzono wśród nich rozeznania potrzeb. Stosunkowo najczęściej w taki sposób odpowiadały osoby długotrwale bezrobotne, które jednocześnie uznawane są przez projektodawców za szczególnie trudne do aktywizacji. Wskazuje to na fakt, że właśnie w tych najtrudniejszych grupach należy szczególnie precyzyjnie określić potrzeby już na etapie realizacji projektu.
Wykres 16. Metody diagnozowania potrzeb wg uczestników z najliczniejszych grup



Źródło: badanie CATI z uczestnikami projektów [n=268]

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna