Odyseusz jako szpieg w eposie homeryckim



Pobieranie 79.72 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar79.72 Kb.
Odyseusz jako szpieg w eposie homeryckim
Określenie Odyseusza mianem szpiega wymaga nadania szerszego zakresu znaczeniowego temu terminowi1. Przez szpiegostwo bowiem na potrzeby tego tekstu jest określana wszelka działalność w celu zdobycia informacji na potrzeby osobiste lub wojenne. Poniżej w sposób skrótowy zostaną przedstawione schematy sytuacji, w których syn Laertiosa został zmuszony do takiego działania pod wpływem okoliczności. W momencie ich wykonywania ujawniają się w sposób szczególny pewne cechy jego charteru i światopoglądu. W celu zaprezentowania tych kwestii wykorzystano informacje zaczerpnięte z całego eposu homeryckiego, pomijając tym samym późniejszą literaturę grecką i rzymską, opisującą epizody z życia Odyseusza, ponieważ mogłaby zbyt swobodnie, a co za tym idzie niespójnie, przedstawiać jego w roli szpiega2.

Akcja wybranych epizodów składa się z pięciu etapów. Na pierwszym z nich wśród bohaterów dochodzi do głosu potrzeba, powodująca zaplanowanie intrygi. Potrzeba owa powstaje w wyniku trudnej sytuacji strategicznej. Aby znaleźć z niej wyjście, trzeba posiadać wiadomości o przeciwniku. Chodzi tutaj konkretnie o przedostanie się Odyseusza do Troi w przebraniu żebraka3. O celu tego podstępu można wywnioskować z jego efektu końcowego, czyli ze zdobycia przez bohatera informacji4. Podobnym wydarzeniem jest nocna wyprawa Odyseusza i Diomedesa do obozu Trojan znajdującego się pod miastem5. Jak słusznie zauważa D. M. Gaunt, pierwotne założenie tej misji zwiadowczej nie zostało do końca zrealizowane. Celem jej bowiem, miało być zdobycie informacji o planach Trojan, a nie o tym, gdzie znajdują się trackie konie. Na pewno zaś nie było zamierzone zabicie władcy Traków, Rezusa. Vincent J. Rosivach stwierdza, że Odyseusz i Diomedes zmieniają plan działania dopiero wówczas, gdy zdobywają informacje od Dolona. Wtedy to ze szpiegów stają się zabójcami6. W tych dwóch przypadkach oblegającym miasto Grekom była niezbędna wiedza, co do dalszych planów Trojan i ich obecnej sytuacji materialnej oraz o panujących wśród nich nastrojach. Było to tym bardziej konieczne, że Grecy po raz pierwszy znaleźli się w sytuacji, kiedy Trojanie po walce nie wrócili do miasta. Trzecim przypadkiem, w którym do głosu dochodzi potrzeba jest wtargnięcie syna Laertesa w stroju żebraka do własnego pałacu na Itace7. W tym przypadku samemu Odyseuszowi była potrzebna pewność co do wierności żony oraz zapoznanie się z panującymi podczas jego nieobecności stosunkami w jego domu-rozpoznanie relacji pomiędzy zalotnikami, domownikami i służbą. Istotną kwestią było dla Odyseusza również ustalenie ewentualnych sojuszników w walce o odzyskanie swych dóbr8. Jak zauważa D. Olson w swoim artykule, brak pewności Odyseusza, co do wierności żony nie powinien dziwić, nie tylko ze względu na jego usposobienie, ale przede wszystkim dlatego, że znana mu była zdrada Heleny, która uciekła od Menelaosa oraz, co ważniejsze, nasz bohater słyszał już o losie Agamemnona, którego żona, Klitajmestra, doprowadziła do śmierci9.

Przedstawione wyżej epizody pozwalają zapoznać się z wartościami, jakie uznaje bohater za najistotniejsze, czyli swoisty patriotyzm i troska o dobro wszystkich Greków10. Odyseusz bowiem jak wiadomo, wyruszył pod Troję, aby mścić się za krzywdę wyrządzoną Menelaosowi przez Parysa11. Wojna prowadzona w tym celu spowodowała m. in. zabicie przez zwiadowców greckich wspomnianego wyżej Dolona i śpiących Traków. Główny bohater Odysei potrafi także karać winnych jego osobistej krzywdy, czego dowodem jest wymordowanie zalotników. Pośrednio świadczy o poszanowaniu przez Odyseusza wartości małżeńskich i rodzinnych, z których najważniejsza wydaje się dla niego wierność i lojalność.

Drugim etapem jest we wszystkich wybranych przypadkach zaplanowanie całego przedsięwzięcia i dobór osób, które są w stanie je zrealizować. Na tym etapie dochodzi także do wyboru przebrania, w jakim syn Laertesa samotnie lub w większym gronie ma się przedostać do przeciwnika, aby osiągnąć cel. W wypadku wyprawy do Troi w przebraniu żebraka, decyzja została podjęta przez Laertydę osobiście i wydaje się być wyłącznie jego inicjatywą12. Decyzja o akcji może także zapaść na naradzie Greków, jak ma to miejsce w wypadkach opowiadanych w Dolonei, kiedy to na zwiadowców zostają wybrani Odyseusz i Diomedes13. W tej sytuacji dobór stroju na wyprawę jest ich indywidualną decyzją14. Mąż Penelopy nie jest nawet pomysłodawcą tego przedsięwzięcia, ale jego wcześniejsza udana wyprawa mogła dać asumpt do kolejnej. W jednej sytuacji narada nad realizacją podstępu odbyła się pomiędzy Odyseuszem a Ateną. To ona też zaplanowała całą akcję, zdecydowała o ubiorze i dokonała metamorfozy fizycznej władcy Itaki. Ona również poradziła mu, w jaki sposób może dostać się do domu i do kogo tam powinien się zwrócić w pierwszej kolejności15. Plan zabicia zalotników jest także wymyślony przez boginię16. Za jej sprawą syn Laertesa wyruszył do swojego pałacu i przebywał tam właściwie przez nikogo nie rozpoznany. Ten etap jest świadectwem najczęściej podkreślanej w epitetach cechy męża Penelopy, czyli mądrości, która znajduje potwierdzenie pośrednie lub bezpośrednie w każdym z wymienionych wyżej czynów tego bohatera17. Można również dostrzec, że zdobywca Troi posiada także w dużym stopniu cechę ostrożności i czujności, co znajduje wyraz w wielu elementach jego postępowania, szczególnie zaś wtedy, gdy postanawia się wycofać, nie chcąc ryzykować utraty zdrowia albo życia. C. O. Pache sugeruje, że de facto Odyseusz nigdy nie wychodzi z własną inicjatywą, by wziąć udziału w jakiejś wyprawie. Przykładem takiego postępowania jest według niej fakt, że Leartyda, dopiero jako siódmy z obecnych na naradzie wojowników, zgłosił się do towarzyszenia Diomedesowi. Ważniejsza więc niż łupy i chwała była dla niego troska o własne życie18.

Trzecim etapem stanowiącym początek realizacji zamierzenia była fizyczna metamorfoza Odyseusza w celu lepszego przygotowania się do wyprawy. Warto przywołać w tym miejscu opis wyglądu pana Itaki zawarty w eposie: ,,(...) sam się umyślnie poranił po twarzy, a zarzuciwszy łachman (...), w sam rój swych nieprzyjaciół wkradł się w miasta mury i udawał żebraka. Któż by podejrzewał w nim wodza, co z Greki na nawach przypłynął”19. Podobnej przemianie ulega syn Laertesa, gdy zamierza wkroczyć do swojego domu. Odyseja tak przedstawia zamysł Atena w tej kwestii: ,,Lecz wprzód zmienię twą postać (...): skurczę piękne członki, z głów postrącam ci jasnych kędziorów paciorki, na grzbiet łachman narzucę, byś pozór miał wstrętny, ten wzrok, taki iskrzący, zmienię w mdły i smętny”. Należy również zwrócić uwagę na to, że Atena dodatkowo zamierza użyć boskiej mocy i spowodować, że osoby, które znały dobrze władcę Itaki, będą pod jej wpływem i nie rozpoznają postarzałego Odyseusza20. W toku dalszego rozwoju akcji bogini sprawia, że Telemach rozpoznaje ojca dzięki chwilowej zmienienie jego postaci21. W obu wymienionych przypadkach bohater pozostaje do określonego momentu nierozpoznany22. Co ciekawe, to kobiety pierwsze odgadują, kto przed nimi stoi23. Sprawa rozpoznania Odyseusza przez Eurykleję świadczy według T. H. Leshera, że Atena popełniła błąd przemieniając go w żebraka24. Inaczej przedstawia się sytuacja dotycząca przygotowań Odyseusza i Diomedesa do nocnej wyprawy do obozu Trojan25. Bohaterowie zakładają na siebie zbroje swoich towarzyszy, ponieważ własnych nie zabrali ze sobą na naradę. To przygotowanie mimo pośpiechu jest niezwykle staranne. Tak przedstawione opisy stroju i czynionych przygotowań, pozwalają zapoznać się z pewnymi szczególnymi umiejętnościami Laertydy. Jest bowiem znamienne, że mąż Penelopy posiada niebywała zdolność doboru przebrania i niezbędnej w celu osiągnięcia zamierzonego skutku charakteryzacji. Gilbert P. Rose zauważa, że przeszkodą w pełnej metamorfozie było to, że Odyseusz nie stał się nigdy żebrakiem w aspekcie mentalności. Nie był więc w gruncie rzeczy takim, jak większość tego typu postaci opisanych w eposie, ale jednie miał jej wygląd. Mąż Penelopy musiał także się dobrze odegrać swą rolę żebraka. Sztuka gry ,,aktorskiej” Odyseusza zasługuje na uwagę tym bardziej, że musiał on być wiarygodny. W tym celu m. in. żebrał podczas uczty zalotników26. Jednocześnie należy zauważyć, że wcześniej ojciec Telemacha był w sytuacji ubogiego podróżnika, proszącego o pomoc Feaków27. Doświadczenie to pomogło mu zapewne w przygotowaniu się do roli, jaką miał on odegrać w swoim własnym domu. Pomocne w uwiarygodnieniu Odyseusza-żebraka było również zachowanie Telemacha, który traktował ojca, jak prawdziwego żebraka28.

Czwartym etapem jest realizacja całego przedsięwzięcia, czyli pobyt Odyseusza w Troi, wyprawa do obozu Trojan wraz z Diomedesem oraz zapoznawanie się ze stosunkami panującymi w jego domu. Te wydarzenia pozwalają zaznajomić się z wieloma cechami Laertydy. Syn Laertiosa m. in. poświęca znaczną uwagę sprawom religijnym, starając się wypełniać w należyty sposób swoje obowiązki w tej materii, za co rzecz jasna uzyskuje wsparcie bogów, szczególnie Ateny29. Według własnych słów pana Itaki, obok Ateny pomocy miał mu udzielić także Zeus, który w czasie walki z zalotnikami miał ich oślepić30. Przykładem starań o zachowanie pobożności może być również modlitwa Odyseusza i Diomedesa do córy Zeusa, którą obaj odmówili zaraz po wyruszeniu na nocną wyprawę, oraz ofiara jej złożona za pomyślność w tym przedsięwzięciu31. Tekst eposu, głównie Iliady, wskazuje, iż Odyseusz nie był szczególnym ulubieńcem Ateny, a przychylność bogini zyskuje on poprzez każdorazowe wypełnienie odpowiednich praktyk religijnych. W świetle wydarzeń opisanych w Dolonei Odyseusz i Diomedes mają równy udział w pomocy uzyskanej od bogini, czyli żaden z nich nie jest jej faworytem32.



Do etapu czwartego należy także zaliczyć trudności, na jakie natykają się realizatorzy podstępu. Wydają się one być jednym ze stałych elementów kompozycyjnych w eposie homeryckim. W jednym przypadku problem stanowi postać żony Menelaosa-Heleny, która namawia Odyseusza, żeby przyznał się do swojej tożsamości, ponieważ i tak został rozpoznany. George J. Ryan zauważa, że być może Helena chciała upić Odyseusza, co oczywiście się jej nie udało33. To może dowodzić ,,mocnej głowy” Laertydy lub świadczyć o jego umiarkowaniu w tej materii. Nie jest wykluczone także, że żona Menelaosa mogła próbować uwieść Odyseusza i w tym celu zaprowadziła go do łaźni i namaściła oliwą. Jeżeli istotnie taki był jej zamysł, to także nie udało się jej go zrealizować. Pan Itaki pozostał wierny Penelopie. W końcu Helena musiała przyrzec, że nie powie nikomu, o jego pobycie w Troi, dopóki nie powróci on do okrętów greckich34. Sytuacja ta dowodzi także uporu u Odyseusza w trwaniu przy swoim, co ujawnia się w tym, że niezwykle trudno jest go do czegokolwiek przekonać35. Wydaje się, że w stosunku do żony Menelaosa mąż Penelopy stosował podobne wybiegi, jakie użył później w rozmowie z własną małżonką. Jest więc możliwe, że opowiadał całkowicie wymyślone historie dotyczące swojego życia36. Świadczy to o nieprzeciętnej umiejętności fantazjowania w zależności od potrzeby. W pozostałych sytuacjach trudności wynikają z samego spotkania z wrogiem, którym w jednym przypadku jest Dolon, w drugim zalotnicy. W tym ostatnim przypadku chodzi o wiele szykan ze strony starających się o rękę Penelopy oraz o niegościnność nielojalnej służby37. Mowa w tym miejscu o zniewagach Antinoosa, Eurymachosa i służącej Melanto38. Te epizody uwidaczniają najwięcej cech Odyseusza. Posługuje się on kłamstwem lub celowym zatajaniem prawdy39. On to bowiem obiecuje Dolonowi zachowanie życia w zamian za informacje, po czym nie robi nic, aby go ocalić z rąk Diomedesa40. W kontekście rozmowy z Dolonem ujawnia się cenna umiejętność Odyseusza, a mianowicie zdolność do zadawania właściwych pytań i uzyskiwania za ich pośrednictwem prawdziwych odpowiedzi41. Na tej podstawie m.in. D. Olson stwierdza, że nie należy zestawiać Odyseusza z innymi postaciami walczącymi pod Troją, ponieważ w swoim postępowaniu kieruje się on rozumem, a nie liczy tylko na siłę fizyczną42. W konsekwencji jest dla syna Laertesa charakterystyczne wieloaspektowe rozważanie każdej kwestii. Cecha ta nie opuszcza go nawet na polu, kiedy taka postawa wydaje się być śmiercionośną wręcz zwłoką43. Namysł ów podsuwa mu dużą ilość rozwiązań danego problemu. Odyseusz potrafi jednak zawsze wybrać najlepsze wyjście. Widać to chociażby w momencie, gdy zastanawia się on, jak ukarać zalotników oraz, czy należy zabić Irosa w chwili, kiedy z nim walczy44. Poza tym zdobywca Troi nie ulega emocjom. Przeciwnie, stara się je uciszyć, przeprowadzając wewnętrzny dialog z samym sobą. Przykładem może być tutaj powstrzymanie płaczu na widok starego, zaniedbanego psa Argosa45. Obcy Odyseuszowi w związku z tym jest także wybuch gniewu w momencie, gdy przez Melantiosa został kopnięty w biodro46. Cechuje go również daleko idąca dyskrecja, co można dostrzec w czasie wykonywania przez niego rozpoznania we własnym domu, że nie stara się zwracać na siebie uwagi, np. przemykając się do sali47. Z tą cechą wiąże się także nieufność Odyseusza. Nie wierzy on w lojalność swoich bliskich i ukochaną Penelopę podejrzewa o zdradę. Ponadto zachowuje nieustanną czujność, przez co sprawia wrażenie osoby, która nigdy nie czuje się bezpieczna. Philip Whaley zauważa, że właśnie dlatego syn Laertesa nie mówi Telemachowi, że został rozpoznany przez Eurykleję48. Dowodem czujności Odyseusza wzmiankowanym w dziesiątej księdze Iliady jest fakt, że to właśnie on jako pierwszy zauważył w czasie wyprawy zbliżającego się szpiega trojańskiego -Dolona49. W swoim pałacu zaś zasypiając miał wrażenie, że Penelopa mogła go rozpoznać po wieczornej rozmowie50. Kolejnym potwierdzeniem jego czujności jest informacja, że po zabiciu zalotników Odyseusz przeszukiwał swe domostwo, aby mieć pewność, że żaden z nich się tam nie ukrył51. W trakcie wykonywania wzmiankowanych wyżej czynności można zauważyć, że ojciec Telemacha, dzięki typowemu dla swojej warstwy społecznej wychowaniu, zdobył wysoką sprawność fizyczną, zręczność i umiejętności walki52. Świadectwem tych zdolności jest chociażby pogoń za uciekającym Dolonem53. Bohater jest także zdolny brać udział w zawodach, a w wielu agonach odnosi znaczne sukcesy, nawet z przeciwnikiem wyglądającym na sprawniejszego. Wśród dyscyplin sportowych, w jakich brał udział Odyseusz należy wymienić na potrzeby tego tekstu walkę z Irosem w swoim domu oraz przestrzelenie dwunastu toporów, co było próbą przygotowaną zalotnikom przez Penelopę54. Również ilość wrogów, z którymi musi się zmierzyć, nie stanowi dla niego problemu55. Daje temu wyraz chociażby w momencie krwawej rozprawy z zalotnikami. Miał zaś do pokonania niebagatelną liczbę przeciwników. W przybliżeniu bowiem ich liczbę można określić na około stu trzydziestu sześciu mężczyzn, nie wliczając służby56. W tym miejscu warto przytoczyć cytat z eposu na podkreślenie tej właściwości u Odyseusza: ,,Mamka [Eurykleia], ujrzawszy trupy i tę powódź krwawą, chciała krzyknąć, zdziwiona tą nadludzką sprawą”57. Można także stwierdzić na podstawie wybranych epizodów, że przez wychowanie zostały Odyseuszowi wpojone cnoty odpowiednie do sprawowanej przez niego funkcji społecznej, z których najistotniejsza jest odwaga. Właśnie ze względu na tą cechę został on wybrany przez Diomedes na towarzysza nocnej wyprawy do obozu Trojan. Syn Tydeusa był przekonany, że będąc z Odyseuszem wyjdzie bez szwanku z wszelkich możliwych niebezpieczeństw58. Można także sądzić na podstawie pewnych wzmianek, że mąż Penelopy jest pracowity. W Dolonei bowiem otrzymał on przydomek ,,niespracowanego”, w Odysei zaś bohater twierdzi, że jest w stanie przez cały dzień kosić lub orać, będąc głodnym59. To zaś, o ile jest prawdą, świadczy to dużej wytrzymałości fizycznej syna Laertesa. W tym miejscu należy jednak dodać, że mąż Penelopy nie wyglądał na silnego fizycznie, o czym już była mowa wcześniej, ale był to jedynie pozór. Odyseusz bowiem jest właścicielem łuku, którego nikt z zalotników nie był w stanie napiąć60. Wymienione wyżej zalety fizyczne i moralne zdobywcy Troi są niezbędne, ażeby z powodzeniem prowadzić wyprawy zwiadowcze. Szpieg bowiem, używając siły, może zdobyć informacje od zastraszonego przeciwnika. Taka sytuacja ma miejsce po rozmowie z Heleną, kiedy to Odyseusz zabił wielu mieszkańców tego miasta i posiadł potrzebne informacje, zapewne używając przemocy, ponieważ o innym sposobie ich zdobycia w tej sytuacji Odyseja milczy. W podobny sposób bohater postępuje z Dolonem, który złapany przez Greków płacze, jakby spodziewając się, co go czeka. C. O. Pache zauważa w związku z tym epizodem, że Odyseusz jest nietypowym bohaterem, ponieważ najwyżej ceni nie zabicie wroga, lecz wykonanie misji, czyli zdobycie informacji61. Natomiast trudność w trakcie zwiadów, jaką stanowiło spotkanie z Dolonem, pozwala zapoznać się z kolejną wartością, jaką Leartyda wysoko cenił wyznaje, a mianowicie dobro współtowarzysza. Troska o nie znalazła wyraz już w samym fakcie wzięcia udziału w rekonesansie zwiadowczym wraz z Diomedesem62. Mąż Penelopy nie jest też marzycielem, co potwierdził m.in. swymi wątpliwościami, co do możliwości pokonania zalotników63.

Piątym etapem jest punkt kulminacyjny całej intrygi, czyli realizacja założonego celu. W tym miejscu należy jedynie stwierdzić, że oprócz realizacji zaplanowanych postanowień, udało się często Odyseuszowi zdobyć znacznie więcej64. Przykładem tego może być fakt, że udało się mu wynieść wiele rzeczy z miasta Trojańczyków, tuż po rozmowie z Heleną. Trudno sobie bowiem wyobrazić, aby po zabiciu wielu mieszkańców Troi, bohater tak obrotny w kwestiach materialnych, niczego z miasta nie zabrał65. Należy także zaznaczyć w tym miejscu, że jego wyczyn wywołał znaczny niepokój wśród mieszkańców Troi66. Natomiast w świetle wydarzeń opisanych w dziesiątej księdze Iliady wynika, że Odyseusz i Diomedes przyprowadzili do greckiego obozu stado trackich koni oraz zdobyli przynajmniej część zbroi Dolona i jego broń. Na te łupy składały się: włócznia, łuk oraz nakrycie z wilczej skóry67. Za korzyść, jaką osiągnęli bohaterowie, należy także uznać wyeliminowanie Traków z dalszej walki przez zabicie ich władcy. Ponadto udało im się także uwolnić Greków od gnębiącego ich niepokoju68. B. Perrin stwierdza, że na uwagę zasługuje także krótki czas, w jakim greckim zwiadowcom udało się wrócić z powrotem do obozu69. Odyseusz osiągnął także sukces, poznając panujące w jego pałacu stosunki i pokonując z pomocą lojalnej służby zalotników70. W wyniku tego zdobył dodatkowo, jak można się domyślać, pozostawione, przez starających się o rękę Penelopy, przedmioty, w tym broń. Że Leartyda cenił umiejętność zdobycia dóbr materialnych, nich świadczy fakt, że pochwalał działania żony oszukującej zalotników obietnicą małżeństwa, a w rzeczywistości wyłudzającej od nich coraz większe dary71.



Jak wynika z przedstawionych w powyższym tekście argumentów, Odyseusza można uznać za idealnego szpiega, posiadającego wszelkie możliwe cechy i umiejętności niezbędne do owocnego pełnienia takiej funkcji. Z zaprezentowanych epizodów wojny trojańskiej i przybycia do własnego domu wynika także, że syn Leartesa był w stanie w odpowiedni sposób przeprowadzić wiele działań, przeważnie o charakterze szpiegowskim, co dodatkowo potwierdza tezę, że jest on doskonałym szpiegiem. Trzeba także podkreślić, że tekst Iliady i Odysei przedstawia niezwykle spójny obraz bohatera. Należy też zwrócić uwagę, że wyeksponowane wyżej cechy Odyseusza nie wykluczają się wzajemnie, lecz uzupełniają. W konsekwencji jedna osoba może być właścicielem ich wszystkich. Tworzą one niezwykły obraz złożonej osobowości człowieka, rozdartego pomiędzy swoimi wadami i zaletami. Jednak autor eposu nie wydaje się traktować wad jako cech negatywnych. Przeciwnie wydają się one być dla niego swoistym dopełnieniem zalet, a ich wartość etyczna, zależy od sytuacji, w jakiej znajdzie się bohater. Takie przedstawienie postaci Odyseusza wydaje się być właśnie założeniem twórcy eposu homeryckiego, który z jednej strony chciał zaprezentować niezwykłość tej mitycznej postaci, z drugiej zaś przedstawić ją jako wzór do naśladowania słuchaczom swoich pieśni72. W konsekwencji postać podstępnego szpiega, która w greckim kręgu kulturowym skazana była z góry na pogardę, nabrała w przypadku Odyseusza cech heroicznych, które miały ją w jakimś sensie zrównać z Achillesem-Herosem par exellance. Jeśli właśnie o to chodziło autorowi (lub autorom) eposów, to trzeba przyznać, że dopięli oni swego celu. Niemniej jednak jak długo istniał heroiczny etos grecki, tak długo Odyseusz postępował zawsze za Achillesem. W ten sposób szpieg pozostawał zawsze w cieniu walecznego syna Tetydy, będąc li tylko synem Laertesa.


1 Według Słownika Języka Polskiego ,,szpieg” jest to ,,osoba zdobywająca i przekazująca obcemu państwu wiadomości będące tajemnicą państwową lub wojskową”(Szpieg, w: Słownik Języka Polskiego, red. M. Szymczak, t. 3, wyd. 5, Warszawa 1999, s. 423).

2 R. Rabel, The Theme of Need in Iliad 9-11, ,,Phoenix” 45:1991, s. 283-284; oraz większość badaczy uważa dziesiątą pieśń Iliady za późniejszą interpolację, ponieważ wydarzenia tam przedstawione nie przynoszą żadnej zmiany w akcji opisywanej w księdze jedenastej oraz sama wyprawa Odyseusza i Diomedes nie jest w utworze w żadnym miejscu wspominana. Za tą teorią przemawia także nietypowa struktura tej księgi. Istnieją teorie datujące powstanie Dolonei na 600 r. p. n. e., ale jak słusznie zauważa autor hipotetyczna data powstania tej księgi zależy od interpretacji jej treści (R. M. Henry, The Doloneia Once More, ,,The Classical Review” 20:1906, s. 97). G. S. Kirk (The Search for the Real Homer, „Greece & Rome” 20:1973, s. 128) twierdzi, że Dolneia została jednak skomponowana przez Homera, ze względu na język i styl tej księgi, mimo dużej ilości wyjątków. Por. J. Niemirska-Pliszczyńska, Wokół Dolonei. Z badań nad Homerem, Lublin 1967, s. 187-199.

3 Homer, Odyseja IV 242-256.

4 Homer, Odyseja IV 256; T. D. Seymour, Notes on Homeric War, ,,Transactions and Proceedings of the American Philological Association”31:1900, s. 82; M. R. Scherer, Helen of Troy, ,,The Metropolitan Museum of Art Bulletin” 25:1967, s. 376; A. J. Haft, Odysseus, Idomeneus and Meriones: The Cretan Lies of "Odyssey" 13-19, ,,The Classical Journal” 79:1984, s. 299; J. W. Jones Jr., Trojan Legend: Who Is Sinon?, „The Classical Journal” 61:1965, s. 126.

5 Homer, Iliada X 168-173, 346-351.

6 D. M. Gaunt, The Change of Plan in the 'Doloneia' , ,,Greece & Rome” 18:1971, s. 191-198; Przyp. 17, w: V. J. Rosivach, Hector in the Rhesus, ,,Hermes” 106:1978, s. 61.

7 Opowiadanie o Odyseuszu przybywającym do swojego domu oraz o jego przygodach tam przeżytych opowiada osiem ostatnich pieśni Odysei.

8 Homer, Odyseja XIII 313; VI 250-252, 320-322; Nawet, jak zauważa J. T. Sheppard, The Heroic Sophrosyne and the Form of Homer's Poetry, „The Journal of Hellenic Studies” 40:1920, s. 64; Telemach nie był pewny, co do panujących w domu warunków po powrocie i chciał szybko je sprawdzić. Por. C. R. Trahman, Odysseus' Lies ("Odyssey", Books 13-19), „Phoenix” 6:1952, s. 37; J. A. Scott, Eurynome and Eurycleia in the Odyssey, „The Classical Quarterly” 12:1918, s. 76.

9 D. Olson, The Stories of Helen and Menelaus {Odyssey 4.240-89} and the Return of Odysseus, ,,The American Journal of Philology” 110:1989, s. 392.

10 Zob. przyp. 38.

11 Homer, Odyseja XIV 71-72; F. Pazdernik, Odysseus and His Audience: Odyssey 9.39-40 and Its Formulaic Resonances, „The American Journal of Philology” 116:1995, s. 364.

12 Homer, Odyseja IV 242; A. J. Malherbe, Antisthenes and Odysseus, and Paul at War, ,,The Harvard Theological Review” 76:1983, s. 152; D. Burr Thompson, Mourning Odysseus, ,,Hesperia” 38:1969, s. 245.

13 Homer, Iliada X 159-166, 201-207; J. Marks, Alternative Odysseys:The Case of Thoas and Odysseus, ,,Transactions of the American Philological Association (1974-)” 133:2003, s. 213; T. D. Seymour, dz. cyt., s. 87; B. Perrin, Equestrianism in the Doloneia, „Transactions of the American Philological Association (1869-1896)” 16:1885, s. 105.

14 Homer, Iliada X 254-271.

15 C. R. Trahman, dz. cyt., s. 37.

16 Homer, Odyseja XIII 395-419, XVI 280-335, XIX 52-53, XX 28-29.

17 Określenie Odyseusza jako ,,mądry” jest jego najczęstszym epitetem w eposie homeryckim (Homer, Iliada I 305-308, II 166, 170, 328, III 198-200, XI 304-305; Homer, Odyseja II 291-292, V 204, VII 219, 253, VIII 466, IX 1, X 411, 513, XI 62, XX 35, 172, XXII 61, 166, 172, 204, 327, 379, 506, XXIV 366). Mądrość bohatera jest powszechnie znana i szanowana wśród ludzi (Homer, Odyseja IX 19-20) nawet wśród Trojan (Homer, Iliada VIII 85-86). Istnieją także inne określenia bohatera, które wynikają z jego rozumu np. ,,przebiegły” (Homer, Odyseja XIII 313, 420, XXIII 133), ,,bystry” (Homer, Odyseja XIX 170, 343, XXIV 416; Homer, Iliada XIX 105-106), ,,sprytny” (Homer, Odyseja XXII 107) oraz odnoszące się do stosowania przez niego podstępów (Homer, Odyseja XIV 193, XVIII 129). Dzięki roztropności Odyseusza wszystkie wyprawy, w których bierze udział kończą się dla Greków triumfem (A. J. Haft,"The City-Sacker Odysseus" in Iliad 2 and 10, ,,Transactions of the American Philological Association (1974-)” 120:1990, s. 51).

18 Tejże, War Games: Odysseus at Troy, ,,Harvard Studies in Classical Philology” 100:2000, s. 21.

19 Homer, Odyseja IV 242 -246.

20 Homer, Odyseja XIII 400-406.

21 Homer, Odyseja XVI 193-197; A. Shewan, Does the Odyssey Imitate the Iliad?, „The Classical Quarterly” 7:1913, s. 242.

22 H. Parry,The Apologos of Odysseus: Lies, All Lies?, ,,Phoenix” 48 :1994, s. 20; A. J. Haft, dz. cyt., s. 299.

23 P. J. MacDonell, The Tactics of Odysseus, ,,Greece & Rome” 5:1936, s. 109; P. Walcot, Cattle Raiding, Heroic Tradition, and Ritual: The Greek Evidence, ,,History of Religions” 18:1979, s. 340; S. E. Basset, Actoris in the Odyssey, „The Classical Quarterly” 13:1919, s. 3.

24 Tegoż, Heraclitus' Epistemological Vocabulary, ,,Hermes” 111:1983, s. 161.

25Homer, Iliada X 254-271.

26 Homer, Odyseja XIII 400-410, XIX 306-307, XXIV 165-166; Przyp. 26 i 27, w: G. P. Rose, Odysseus' Barking Heart, ,,Transactions of the American Philological Association (1974-)” 109:1979, s. 223; O. Levaniouk, Aithôn, Aithon, and Odysseus, „Harvard Studies in Classical Philology” 100:2000, s. 39; S. E. Bassett, The Palace of Odysseus, „American Journal of Archaeology” 23:1919, s. 297.

27 O. Levaniouk, dz. cyt., s. 42.

28 P. J. MacDonell, dz. cyt., s. 108.

29 Homer, Odyseja XVI 275-279, 13; A. J. Malherbe, dz. cyt., s. 152.

30 Homer, Odyseja XVI 313.

31 Homer, Iliada X 220-237, 497-500; Tegoż, Ulyssean Qualities in Joyce's Leopold Bloom, ,,Comparative Literature” 5:1953, s. 131.

32 M. W. M. Pope, (Athena's Development in Homeric Epic, ,,The American Journal of Philology” 81:1960, s. 120-124) przedstawia wyliczenia, ile razy Atena wspierała poszczególnych bohaterów walczących pod Troją, opisanych w Iliadzie. I tak Achilles otrzymuje pomoc sześć razy, Diomedes cztery, Odyseusz zaś tylko trzy razy. Z tego wynika, że Odyseusz przynajmniej w Iliadzie nie jest przez Atenę wspierany w jakiś szczególny sposób.

33 Tegoż, Helen in Homer, „The Classical Journal” 61:1965, s. 117.

34 Homer, Odyseja IV 251-254.

35 A. J. Malherbe, dz. cyt., s. 162

36 Ph. Whaley, Penelope and Odysseus in Odyssey XIX, ,,The American Journal of Philology” 71:1950, s. 16; H.Parry, dz. cyt., s. 11; C. R. Trahman, dz. cyt., s. 37.

37 Homer, Odyseja XVII 238-243, XVIII 53-59.

38 Homer, Odyseja XVIII 35-60, 325-341, 354-360; P. V. Jones, The Past in Homer's Odyssey, „The Journal of Hellenic Studies” 112:1992, s. 83; J. A. Scott, Odysseus as a Sun-God, „Classical Philology” 12:1917, s. 249.

39 Homer, Odyseja XIII 293-301; C. R. Trahman, dz. cyt., s. 39.

40 Homer, Iliada X 327-329.

41 Homer, Odyseja 4, 241-256, VIII 154-160; D. M. Gaunt, dz. cyt., s. 197.

42 D. Olson, dz. cyt., s. 390; R. Dunkle, Nestor, Odysseus, and the METIS:BIE Antithesis: The Funeral Games, Iliad 23, ,,The Classical World” 81:1987, s. 13.

43 J. Marks, dz. cyt., s. 219.

44 Homer, Odyseja XVII 477, XVIII 94-98, XIX 2, XX 28-29; R. Scodel, Odysseus and the Stag, „The Classical Quarterly” 44:1994, s. 534.

45 Homer, Odyseja XVII 313-314.

46 Homer, Odyseja XVII 238-243, XX 188-189, XXII 61; C. Callaway, Odysseus' Three Unsworn Oaths, „The American Journal of Philology”119:1998, s. 167; R. M. Newton, Poor Polyphemus: Emotional Ambivalence in "Odyssey" 9 and 17, „The Classical World”76:1983, s. 140.

47 Homer, Odyseja XVII 346; P. J. MacDonell, dz. cyt., s. 108.

48 Ph. Whaley, dz. cyt., s. 16.

49 Homer, Iliada X 283.

50 A. J. Haft, dz. cyt., s. 302.

51 Homer, Iliada X 283; Homer, Odyseja XX 94-96, XXII 389; P. J. MacDonell, dz. cyt., s. 110; A. J. Malherbe, dz. cyt., s. 152.

52 J. T. Sheppard, dz. cyt., s. 64.

53 Homer, Iliada X 283.

54 Homer, Odyseja XVIII 94-980, XIX 586-592, XXI 416-434.

55 J. T. Sheppard, dz. cyt., s. 64.

56 Homer, Odyseja XVI 261-267.

57 Homer, Odyseja XXII 415-416.

58 Homer, Iliada X 201-202; J. A. Scott, Did Homer Have an "Odyssey" in Mind while Composing the "Iliad"?, „The Classical Journal” 13:1918, s. 613.

59 Homer, Iliada X 208, Odyseja XVIII 370-386.

60 Homer, Odyseja XXI 261-264; Ten łuk może dodatkowo podkreślać charakter Odyseusza. Łuk jest niehonorową bronią, a i sam bohater często postępuje w sposób niezgodny z tą cnotą. Stąd nie powinno dziwić, że taka broń do niego należy i stanowi powód jego dumy (Z. Abramowiczówna, Wstęp, w: Homer, Odyseja, opr. Tejże, J. Łanowski, Wrocław 2004, s. 15; P. J. MacDonell, dz. cyt., s. 109).

61 Homer, Odyseja IV 241-256, Homer, Iliada X 320; C. O. Pache, dz. cyt., s. 19.

62 B. Perrin, dz. cyt., s. 105.

63 Homer, Odyseja XX 28-30.

64 Ph. Whaley, dz. cyt., s. 16; D. R. Kardulias, Odysseus in Ino's Veil: Feminine Headdress and the Hero in "Odyssey" 5, „Transactions of the American Philological Association (1974-)”131:2001, s. 38.

65 J. Marks, dz. cyt., s. 217.

66 Homer, Odyseja IV 241-256.

67 Homer, Iliada X 390, 397, 430; Łup zdobyty na Dolonie nie miał dużej wartości materialnej. Jego znaczenie jest jedynie moralne jako zdobycz osiągnięta w niebezpiecznej wyprawie zwiadowczej; A. J. Malherbe, dz. cyt., s. 152.

68 Przyp. do w: 480, Homer, Iliada, przeł. F. K. Dmochowski, opr. T. Sinko, J. Łanowski, Wrocław 2004, s. 186.

69 Autor daje tutaj dwie odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak się stało. Otóż odległość obozu trojańskiego od greckiego nie była zbyt duża. Możliwe jest także, że Odyseusz i Diomedes szybko uporali się z całym przedsięwzięciem (B. Perrin, dz. cyt., s. 105).

70 J. A. Scott, dz. cyt., s. 113.

71 Homer, Odyseja XVIII 287-289; C. R. Trahman, dz. cyt., s. 42.

72 Louis H. Feldman zauważa, że prawie wszystkie cywilizacje na świecie przedstawiają w swoich utworach prawdomównych bohaterów jako pozytywnych, kłamią zawsze źli. Osoba głównego bohatera najważniejszego utworu dla świata greckiego jest oczywiście postacią pozytywną i stawia się ją jako wzór do naśladowania z tym, że Odyseusz jest, jak wiadomo kłamcą i oszustem. Świadczy to o dużej różnicy w postrzeganiu świata i relacji międzyludzkich przez człowieka greckiego w stosunku do pozostałych cywilizacji (Zob. przyp. 31, w: L. H. Feldman, Josephus' Portrait of Elisha, ,,Novum Testamentum” 36:1994, s. 17). Nie dziwi więc, że ten bohater w roli szpiega jest postacią jak najbardziej pozytywną.



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna