OGÓlne wiadomości o prawie rzeczowym pojęcie prawa rzeczowego w znaczeniu przedmiotowym I praw rzeczowych w znaczeniu podmiotwym



Pobieranie 0.78 Mb.
Strona1/11
Data07.05.2016
Rozmiar0.78 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
OGÓLNE WIADOMOŚCI O PRAWIE RZECZOWYM

POJĘCIE PRAWA RZECZOWEGO W ZNACZENIU PRZEDMIOTOWYM I PRAW RZECZOWYCH W ZNACZENIU PODMIOTWYM

  • prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym to zespół przepisów prawa cywilnego, które normują powstanie, treść, zmianę i ustanie prawa własności oraz innych form korzystania z rzeczy, czyli praw rzeczowych w znaczeniu podmiotowym;

  • prawo rzeczowe w znaczeniu podmiotowym to takie prawo cywilne, które ma dwie łącznie cechy:

    • dotyczy rzeczy;

    • jest prawem bezwzględnym;

      • np. nie są prawami rzeczowymi prawa na dobrach niematerialnych (nie dotyczą rzeczy) oraz prawo najmu czy dzierżawy (nie są bezwzględne);

  • prawa rzeczowe i prawa obligacyjne to 2 podstawowe grupy praw podmiotowych w systemie prawa cywilnego;

    • prawo obligacyjne → wierzytelność – wierzyciel może żądać od dłużnika określonego świad­czenia (art. 353)  dotyczą korzystania z wszelkich dóbr i usług i są prawami względnymi, a prawa wynikające ze stosunków zobowiązaniowych choć z reguły mają byt samodzielny, czasem uzupełniają rolę praw rzeczowych (np. umowa sprzedaży, zawiera zobowiązanie do przeniesienia rzeczy);

  • terminologia w prawie rzeczowym → prawa obligacyjne określane jako prawa osobiste lub prawa osobiste i roszczenia (od łac. ius in rem – rzeczowe i ius in personam – obligacyjne; np. art. 306 kc);

  • też inne cechy praw rzeczowych, poza dwoma w/w (patrz dalej);


RZECZY JAKO PRZEDMIOTY PRAW RZECZOWYCH

  • przedmiotem praw rzeczowych są rzeczy (z nielicznymi wyjątkami, art. 265, 327 k.c, art. 65 ust. o ks. wiecz. i hip.);

    • nie zawsze jest to korzystanie z rzeczy (np. hipoteka, zastaw), ale zawsze dotyczą rzeczy;

  • wąska definicja pojęcia rzecz – wyłącznie rzeczy w techniczno-prawnym znaczeniu tego słowa;

    • rzeczami są tylko przedmioty materialne (art. 45) → muszą spełniać łącznie 2 wymogi:

      • materialnymi częściami przyrody → NIE: dobra niematerialne, prawa oraz różnego rodzaju energie;

      • mają charakter samoistny, tzn. są wyodrębnione → NIE: części składowe rzeczy, złoża minerałów, tzw. res omnium communes (woda płynąca, woda w morzu, powietrze);

        • nie ma znaczenia, czy stanowi cześć przyrody w stanie pierwotnym, czy przetworzonym;

    • NIE: zwierzęta, bo tak ustawa, ale stosuje się odpowiednio przepisy dot. rzeczy;

    • TAK: pieniądze (banknoty i bilon) → są rzeczami sui generis, a wartość ich wynika nie z nich, ale z gwarancji jakie udziela im państwo;

    • NIE: zwłoki ludzkie i ich części, chyba że preparaty przygotowane do celów badawczych;

    • TAK: rzecz już istniejąca i zindywidualizowana (odmiennie niż w obligacyjnych) → NIE: rzecz przyszła lub niewydzielona jak 100kg zboża w 1T zboża;

    • TAK poszczególne przedmioty → NIE: masa majątkowa oraz NIE rzeczy zbiorowe, np. stado owiec, biblioteka;

  • nieru­chomości (rzeczy nieruchome) i ruchomości (rzeczy ruchome);

    • art. 46 → nieruchomości to:

      • części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przed­miot własności (grunty, nieruchomości gruntowe); 2 warunki łącznie:

        • stanowi wyodrębnioną całość (ozna­czona granicami);

        • jest odrębnym przedmiotem własności;

      • budynki trwale z gruntem związane (nieruchomości budynkowe) lub części takich budynków (nieruchomości lokalowe), jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności  inaczej część składowa gruntu; np:

        • budynki wzniesione na gruncie Skarbu Państwa lub gruncie należącym do jednostek samorządu terytorialnego bądź ich związków przez wieczystego użytkownika; stanowią one własność użytkownika wieczystego (art. 235 k.c.);

        • budynki wzniesione na gruncie użytkowanym przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną, należącym do jej członka lub do Skarbu Państwa; mogą one stanowić własność spółdzielni (art. 272 i 279 k.c.);

        • budynki, jakie zatrzymali rolnicy, którzy przekazali państwu w zamian za rentę swoje nieruchomości rolne (do 1983 r.);

        • lokale wyodrębnione jako samodzielne przedmioty własności;

        • urządzenia pracowniczego ogrodu działkowego przeznaczone do wspólnego korzystania przez użytkowników działek są własnością Polskiego Związku Działkowców, natomiast nasadzenia, urządzenia i obiekty znajdujące się na działce wykonane lub nabyte ze środków finansowych użytkownika działki stanowią jego własność (ustawa pracowniczych ogrodach działkowych);

    • rzeczy ruchome (def. negatywna) – to co nie jest nieruchomością (brak def. w kodeksie);

  • rzeczy oznaczone co do tożsamości (cechy indywidualne) i co do gatunku (cechy rodzajowe) → podział subiektywny, gdyż o przynależności rzeczy do danej kategorii decyduje wola stron;

  • część składowa (art. 47) → 3 łącznie przesłanki:

    • połączenie przede wszystkim w sensie fizycznym;

    • odłączenie spowodowałoby zasadnicze zmiany bądź całości, bądź przedmiotu odłączonego;

    • połączenie z rzeczą musi być trwałe, a nie dokonane tylko dla przemijającego użytku;

      • wg orzecz. użytek przemijający → to nie użytek krótkotrwały, lecz taki, który według zamiaru tego, kto dokonuje połączenia, ma trwać pewien, choćby nawet długi czas (w doktrynie też pogląd obiektywny);

      • wyjątek → art. 49 urządzenia doprowadzające wodę, pary, gaz, prąd nie stanowią części składowych, jeśli stanowią część przedsiębiorstwa lub zakładu;

      • wyjątek → art. 50 prawa związane z własnością nieruchomości uważa się za części składowe;

      • skutek → nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych;

    • części składowe nieruchomości → art. 48 i 191 → zasada superficies solo cedit – wszystko co zostało z gruntem połączone w sposób naturalny lub sztuczny dzieli los prawny gruntu;

      • wyjątki → patrz wyżej oraz art. 272 i 279;

      • zasada ta ma charakter normy iuris cogentis;

  • przynależności (art. 51) → spełnione łącznie przesłanki:

    • tylko rzecz ruchoma;

    • rzecz odrębna;

    • charakter rzeczy pomocniczej (podporządkowanie gospodarcze w stosunku do rzeczy głównej);

    • potrzebna do korzystania z rzeczy głównej zgodnie z jej przeznaczeniem;

    • faktyczny związek z rzeczą główną, ale nie traci sojego charakteru przez przemijające pozbawienie jej tego związku;

    • tylko jeśli jest to własność właściciela rzeczy głównej;

      • np. klucz do szafy; maszyna rolnicza dla nieruchomości rolnej, pokrowce na siedzenia dla samochodu;

      • skutek (art. 52) → czynność prawna mająca za przedmiot rzecz główną odnosi skutek także względem przynależności, chyba że co innego wynika z treści czynności albo z przepisów szczególnych;

  • pożytki (art. 53, 54) → jedna z form korzystania z rzeczy;

    • 2 kategorie:

      • pożytki rzeczy → to dochody, jakie przynosi rzecz:

        • pożytki naturalne to płody rzeczy oraz odłączone od niej części składowe, jeżeli według zasad prawidłowej gospodarki stanowią one normalny przychód z rzeczy;

        • pożytki cywilne – dochody, jakie rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego, np. czynsz dzierżawny.

      • pożytki prawa → to dochody, które prawo to przynosi zgodnie ze swym społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, np. odsetki;

    • pożytki przypadają w zależności od stosunku prawnego łączącego strony lub od szczegółowych uregulowań – albo właścicielowi (art. 140) – albo innym osobom (np. art. 233, 252, 693 § 1), a art. 55 określa następujące zasady:

      • pożytki naturalne, które zostały odłączone w czasie trwania uprawnienia przypadają uprawnionemu;

      • pożytki cywilne przypadają uprawnionemu w stosunku do czasu trwania tego uprawnienia;

      • za nakłady w celu uzyskania pożytków, które przypadły innej osobie należy się wynagrodzenie, do wysokości pożytków;


BEZWZGLĘDNY CHARAKTER PRAW RZECZOWYCH

  • prawo rzymskieius in re (prawo wynikające ze stosunku do rzeczy) i ius in personam (prawo wynikające ze stosunku między osobami) → obecnie koncepcja odrzucona, gdyż prawa i obowiązki mogą dot. tylko osoby  obecnie → krąg osób względem, których prawo jest skuteczne – prawa względne i bezwzględne;

  • o zaliczeniu do kategorii praw bezwzględnych decyduje ustawodawca, kierując się względami ekonomicznymi i celowościowymi, a strony mogą jedynie wybrać formę stosunku prawnego, który zawrą;

  • kategoria pośrednia → prawo czasem nadaje niektórym prawom względnym pewne cechy właściwe prawom bezwzględ­nym (głównie skuteczność erga omnes); są to np:

    • niektóre prawa względne mogą uzyskać skuteczność erga omnes na skutek ujawnienia ich w księdze wieczystej (art. 16 ust. o ks. wiecz. i hip.);

    • zobowiązania realne (actio in rem scripta) – sprzężone są z pewną sytuacją prawnorzeczową (własność albo posiadanie), a skutkiem tego sprzężenia jest to, że są one, niezależnie od tego, w stosunku do kogo powstały, skierowane przeciwko aktualnemu właścicielowi albo aktualnemu posiadaczowi rzeczy, której roszczenie dotyczy, np. roszczenie posiadacza o wykup gruntu, na którym wzniósł budynek;

    • gdy przepisy szczególne tak stanowią, np. najem lokalu czy spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego czy każdego typu prawo do lokalu mieszkalnego (odpowiednio stosuje się przepisy o ochronie własności);

      • podobnie dożywocie (odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych);

    • wierzytelność może być chroniona na podstawie przepisów o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną poza istniejącym stosunkiem zobowiązaniowym (tzw. odpowiedzialność z czynu niedo­zwolonego art. 415 i n. k.c);

    • tzw. roszczenia pauliańskie – ochrona wierzycieli przed czynnościami prawnymi dłużników dokonanymi z ich szkodą poprzez uznanie przez sąd za bezskuteczną względem wierzyciela czynności dłużnika w wyniku, której określone przedmioty wyszły z jego majątku lub do tego majątku nie weszły, dzięki czemu wierzyciel zaspokaja się z przedmiotu, który do dłużnika nie należy (art. 527 kc);

    • tzw. prawa do rzeczy (ius ad rem) – art. 59 kc;

  • łączność między prawami rzeczowymi a obligacyjnymi to nie tylko przyznanie zobowiązaniom skuteczności względem osób trzecich, ale też gdy prawo przewiduje zobowiązania, które stanowią element treści praw rzeczowych (choć z reguły mają one charakter uboczny, a rzadko strony mogą inaczej ułożyć zobowiązania, jakie wynikają z praw rzeczowych);

    • np. obowiązki między współwłaścicielami; obowiązek użytkownika ponoszenia ciężarów związanych z prowadzeniem prawidłowej gospodarki; obowiązek użytkownika dokonywania napraw i innych nakładów związanych ze zwykłym korzystaniem z rzeczy, obowiązek zastawnika czuwania nad zachowaniem rzeczy oddanej mu w zastaw;


BLIŻSZA CHARAKTERYSTYKA ORAZ PODZIAŁ PRAW RZECZOWYCH

Inne cechy praw rzeczowych:

  • należą do kategorii praw majątkowych (tzn. z reguły służą zaspokojeniu potrzeb gospodarczych) i polegają one na korzystaniu z rzeczy w szerokim ekonomicznym znaczeniu tego słowa (prawo używania, prawo pobierania pożytków oraz inne korzyści, jak hipoteka i zastaw);

  • bezpośrednia władza uprawnionego nad rzeczą → ale cecha ta jest kwestionowana, gdyż pokrywa się z bezwzględnym charakterem praw rzeczowych, a gdyby miała polegać na władaniu rzeczą, to nie każde prawa polegają na władztwie nad rzeczą;;

  • nie polegają (w odróżnieniu od zobowiązań) na obowiązku czynnych świadczeń na rzecz uprawnionego, ale jedynie na obowiązku biernego nienaruszania prawa, tym bardziej, że chodzi o osoby trzecie, nie powiązane z uprawnionym żadnym szczególnym stosunkiem;

    • dotyczy też obowiązku właściciela względem osoby, której przysługuje inne prawo do jego rzeczy niż prawo własności (np. służebność), choć sytuacja właściciela może niekiedy odbiegać od sytuacji innych osób, gdyż:

      • obowiązek nienaruszania polega na znoszeniu tego, że ktoś inny korzysta z jego rzeczy;

      • niektóre przepisy nakładają na właściciela pewne uboczne obowiązki pozytywne, a strony czasem mogą te obowiązki rozszerzyć;

      • przepisy prawa mogą nakładać na właściciela obowiązki pozytywne jako obowiązki podstawowe (kiedyś ciężary realne);

  • stosunek prawnorzeczowy łączy wszystkie strony występujące w obrocie cywilnoprawnym, a obligacyjny jedynie określone osoby – koncepcja obligacji generalnej → zarzucono jej sztuczność, gdyż zakłada ona istnienie stosunku prawnego między uprawnionym a wszystkimi innymi podmiotami, czyli też osobami wzajemnie się nie znającymi. W związku z tym powstały 2 koncepcje:

          • należy odróżnić od konkretnego (zindywidualizowanego, obligacyjnego) stosunku prawnego stosunek prawny potencjalny (pewien wzorzec stosunku prawnego, niezależny od tego, czy w konkretnej sytuacji ktoś stał się adresatem tego stosunku);

          • odrzucenie założenia (stanowiącego podstawę dla konstrukcji stosunku prawnego z nieokreśloną liczbą podmiotów), że prawa podmiotowe wynikają jedynie ze stosunków prawnych. Wg tej koncepcji prawa podmiotowe wynikają albo ze stosunków prawnych (w przypadku zobowiązań), albo wprost z nakazów i zakazów z norm prawnych, skierowanych bezpośrednio do adresatów;

  • korzystają z zasady pierwszeństwa (inaczej zobowiązania) w 2 aspektach:

    • pierwszeństwo przed prawami i roszczeniami osobistymi;

    • w razie kolizji między prawami rzeczowymi podlegają realizacji w kolejności odpowiadającej ich pierwszeństwu, a nie według zasady proporcjonalności (jak w przypadku zobowiązań);

  • prawo rzeczowe „idzie za rzeczą”, tzn. mogą być realizowane bez względu na to, w czyim ręku rzecz się znajduje (są związane z rzeczą);

  • w istnieniu i wykonywaniu prawa rzeczowego zainteresowany jest tylko ten, komu prawo to przysługuje, więc może on jednostronnie zrzec się swojego prawa (a ewentualne przepisy mówiące o tym, nie dają tego prawa, a jedynie regulują sposób i skutki zrzeczenia się). Zobowiązania by wygasły musi istnieć nie tylko zwolnienie z długu dokonane przez wierzyciela, ale także przyjęcie tego zwolnienia przez dłużnika;

  • trwałość praw rzeczowych (gdyż chronią interes prawny polegający na korzystaniu z rzeczy, co jest procesem w miarę trwałym/długim), a prawa obligacyjne z reguły są realizowane jednorazowo;

  • prawo rzeczowe obciąża zawsze całą rzecz, choćby nawet jego wykonywanie było ograniczone do oznaczonej jej części (wynika z zasady, że część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności lub innych praw rzeczowych);

  • jawność praw rzeczowych (ze względu na skuteczność erga omnes), a w przypadku ruchomości istnieje domniemanie istnienia prawa, tak gdzie istnieje posiadanie;


Podziały praw rzeczowych:

bezterminowe (dawniej wieczyste)

terminowe (czasowe)

– ich czas trwania z góry nie jest określony;

– ich czas trwania jest z góry oznaczony;

niektóre mogą być tylko bezterminowe (np. własność nieruchomości), inne tylko jako terminowe (użytkowanie wieczyste), jeszcze inne zależą od woli stron (np. służebności gruntowe);

niezwiązane (wolne)

związane

– mają byt niezależny;

– mogą przy­sługiwać tylko podmiotowi innego prawa (głównego) i dzielą jego los prawny, np. służebność gruntowa;

samodzielne (samoistne)

niesamodzielne (niesamoistne, akcesoryjne)

– do swego istnienia nie potrzebują istnienia innego prawa;

– są uzależnione od innego prawa i nie mogą powstać ani istnieć bez niego, np. hipoteka i zastaw względem wierzytelności, którą zabezpieczają;

zbywalne

niezbywalne

– można przenieść na inną osobę

– ze względu na ich cele jakim jest zaspokajanie potrzeb określonej osoby; np. użytkowanie (z wyjątkiem time-sharingu) oraz służebności osobiste;

odpłatne

nieodpłatne

– niektóre z definicji swojej wymagają tego elementu (np. użytkowanie wieczyste, spółdzielcze prawo do lokalu, time-sharing), a inne mogą być albo odpłatne albo nie




podzielne

niepodzielne

mogą należeć do kilku osób w ten sposób, że każdej z nich przysługuje część ułamkowa prawa, którą może ona samodzielnie rozporządzać, np. własność, użytkowanie wieczyste, użytkowanie;

nawet jeśli mogą należeć do kilku osób, to nie mogą one samodzielnie rozporządzać tymi ułamkami, np. hipoteka, służebność;


Trójpodział praw rzeczowych (wcześniej dwójpodział)

  • własność;

  • użytkowanie wieczyste → ze względu na szczególną doniosłość zostało ono wyodrębnione w oddzielną grupę i usytuowane między własnością a prawami rzeczowymi ograniczonymi, chociaż mogłoby być zaliczone do ograniczo­nych praw rzeczowych; w kc potraktowane jako prawo pośrednie;

  • prawa rzeczowe ograniczone;

    • to prawa rzeczowego należą też przepisy o posiadaniu;




  • tzw. zasada zamkniętej listy praw rzeczowych (numerus clausus tych praw) – w odróżnieniu od zobowiązań (swoboda umów, ograniczana jedynie wyjątkowo, więc strony mogą powołać do życia taki stosunek, jakiego ustawa w ogóle nie przewiduje – stosunek nienazwany, bądź też zmodyfikować stosunek w ustawie unormowany według swego uznania);

    • powód – ich skuteczność erga omnes oraz konieczność dla ich utworzenia istnienia pewnych zasad organizacyjnych, których stworzenie przekracza możliwości zainteresowanych osób (np. ujawnianie praw rzeczowych w księdze wieczystej);

    • tylko w ustawie, ale albo na sposób wyraźny, albo w taki sposób, że suma cech składa się na istotę prawa rzeczowego;


OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PRAWA RZECZOWEGO W ZNACZENIU PRZEDMIOTOWYM

  • historia → unifikacja prawa rzeczowego w 1946 roku na bazie prac międzywojennych (prawo rzeczowe; prawo o księgach wieczystych; przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych)  zmiana w 1964 księga II kc  zmiany w latach 90’tych, w tym główna z 28.07.1990 r., która zerwała z marksis­towską koncepcją różnych form własności,

    • ustawa o hipotece i księgach wieczystych w systemie PRL nie została włączona do kc, ze względu na dążenie do pełnej nacjonalizacji  obecnie ustawa z 1982 r.;

  • główne źródła obecnie obowiązującego prawa rzeczowego to:

    • art. 21, 64 oraz 20, 23, 165 ust. 1 zd. 2 i art. 216 ust. 2 Konstytucji;

    • kodeks cywilny (art. 44-55 i 140-352) oraz przepisy wprowadzające kodeks cywilny;

    • ustawa z 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece wraz z rozporządzeniem wykonawczym Ministra Sprawiedliwości z 2001 r.; ustawa z 1994 r. o własności lokali; ustawa z 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów; prawo spółdzielcze z 1982 r. (art. 141-151); ustawa z 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych;

    • inne ustawy, a w szczególności: ustawa z 1963 r. o zagospo­darowaniu wspólnot gruntowych, prawo geodezyjne i kartograficzne z 1989 r.; ustawa z 1991 r. o lasach, prawo geologiczne i górnicze z 1994 r., ustawa z 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych, ustawa z 1997 r. o gospodarce nieruchomoś­ciami, prawo ochrony środowiska z 2001 r., prawo wodne z 2001 r., kodeks morski z 2001 r., ustawa z 2003 r. o planowaniu i zagos­podarowaniu przestrzennym, ustawa z 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego;

  • zajmują szczególną pozycję, gdyż regulują stosunki własności, a poprzez to wpływają na ustrój państwa i na inne dziedziny prawa → z tego powodu w większości są to normy iuris cogentis;

  • rola orzecznictwa → choć nie ma mocy prawotwórczej, to odgrywa znaczną rolę dla zrozumienia i stosowania prawa cywilnego – wyjaśnia niejednoznaczności, precyzuje bliżej przesłanki ustawowe, zapełnia występujące luki (analogia), nadaje właściwą treść elastycznym przepisom → szczególnie widoczne w dziedzinie prawa rzeczowego, ze względu na skomplikowany charakter tych stosunków;

    • w toku prac nad projektem kc korzystano z dorobku orzecznictwa;

  • rola doktryny;

TREŚĆ, ZAKRES I WYKONYWANIE WŁASNOŚCI

Treść prawa własności

  • niezależnie od teorii skąd wynika prawo własności to właściciel jest osoba uprawnioną, a zobowiązanym do nienaruszania jest każdy inny podmiot → wyróżnienie strony:

    • pozytywnej – uprawnienia (atrybuty), jakie składają się na prawo własności jako prawo podmiotowe; była (i czasem nadal jest) określana przez tzw. triadę uprawnień (ius possidendi, ius utendi fruendi, ius abutendi), które wyczerpują ten zakres → inaczej kc, który nie wymienia wyczerpująco tego katalogu, a jedynie określa podstawowe uprawnienia właściciela (stanowiące trzon własności):

      • uprawnienie do korzystania z rzeczy, które tradycyjnie składa się z:

        • do posiadania rzeczy (ius possidendi);

        • do używania rzeczy (ius utendi);

        • do pobierania pożytków i innych przychodów z rzeczy (ius fruendi);

        • do dyspozycji faktycznych, czyli przetworzenia, zużycia, zniszczenia rzeczy (ius abutendi);

      • uprawnienie do rozporządzania rzeczą (ius disponendi):
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna