Okoliczności łagodzące w hiszpańskim prawie karnym



Pobieranie 96.5 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar96.5 Kb.

Okoliczności łagodzące w hiszpańskim prawie karnym

Blanka J. Stefańska

Okoliczności łagodzące w hiszpańskim prawie karnym

I. Wprowadzenie

Hiszpański kodeks karny – wzorem innych ustawodawstw – zawiera katalog okoliczności łagodzących (art. 21) i obciążających (art. 22). W odróżnieniu od okoliczności obciążających, stanowiących system numerus clasus1, okoliczności łagodzące stanowią system numerus appertus. Ten ostatni system stanowią: 1) ogólne okoliczności łagodzące, 2) niektóre okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną (art. 21 pkt 1 k.k.), 3) analogiczne okoliczności łagodzące (art. 21 pkt 6 k.k.), 4) okoliczności łagodzące odnoszące się do określonych typów przestępstw.

W katalogu okoliczności łagodzących (las circunstancias atenuantes) zamieszczono te, które dotyczą wszystkich przestępstw (art. 21 k.k.), a poza nim znalazły się okoliczności odnoszące się wyłącznie do poszczególnych przestępstw, np. art. 565 k.k. przewiduje obniżenie wymiaru kary za przestępstwa związane z posiadaniem, handlem lub przechowywaniem broni, amunicji i środków wybuchowych, o ile sprawca nie działał z intencją ich użycia w celu bezprawnym2.

Do okoliczności łagodzących nie należą okoliczności powodujące złagodzenie kary przewidziane w art. 60 k.k.3.

II. Poszczególne okoliczności łagodzące

Okolicznościami łagodzącymi – w myśl art. 21 k.k. – są: 1) niekompletność okoliczności wyłączającej odpowiedzialność karną (eximentes incompletas), 2) poważne uzależnienie od alkoholu, narkotyków lub podobnych substancji (la grave adicción al alcohol, las drogas o sustancias análogas), 3) afekt, silne wzburzenie lub inny stan uczuciowy (arrebato, obcecación u otro estado pasional), 4) spontaniczny żal (arrepentimiento espontáneo), 5) zadośćuczynienie ofiarze (reparación a la víctima), 6) analogiczna okoliczność łagodząca (atenuante analógica).

Okoliczności te z reguły zmniejszają stopień winy lub kompensują winę poprzez actus contrarius po dokonaniu przestępstwa4.

Różny jest zakres możliwości stosowania tych okoliczności; największy stopień otwartości ma analogiczna okoliczność łagodząca (art. 21 pkt 6 k.k.)5.

1. Niekompletność okoliczności wyłączającej odpowiedzialność karną (eximentes incompletas)

W myśl art. 21 pkt 1 k. p. k. okolicznościami łagodzącymi verba legis są „okoliczności wymienione w poprzednim rozdziale, które nie spełniają wszystkich koniecznych przesłanek do wyłączenia odpowiedzialności karnej w poszczególnych przypadkach”. W poprzednim rozdziale wymienione są okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną. W art. 21 pkt 1 k.k. chodzi o okoliczności, które wyłączają odpowiedzialność, ale w sytuacji, gdy nie zostaną wypełnione wszystkie wymagane warunki, np. obrona konieczna wyłącza odpowiedzialność karna, jednakże jeżeli zostanie przekroczona jej współmierność, wówczas mamy do czynienia z okolicznością łagodzącą.

W doktrynie i judykaturze podkreśla się, że spośród okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną przewidzianych w art. 20 k.k. wszystkie mogą stać się okoliczności łagodzącymi lub niektóre z nich6. Jest to katalog płynny i jego odtworzenie wymaga wskazania okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną. Według art. 20 k.k. odpowiedzialność karną wyłącza popełnienie czynu:

  1. w stanie niemożności zrozumienia bezprawności czynu lub niemożności pokierowania swoim postępowaniem, spowodowanej jakąkolwiek anormalnością lub zaburzeniem psychicznym (pkt 1). Tymczasowy stan zaburzenia psychicznego nie wyłącza odpowiedzialności w sytuacji, gdy sprawca wprowadził się w ten stan w celu popełnienia przestępstwa albo przewidywał lub mógł przewidzieć jego popełnienie;

  2. w stanie pełnego upojenia alkoholowego, pod wpływem narkotyków, środków odurzających, substancji psychotropowych lub innych, powodujących analogiczne skutki, o ile sprawca nie miał zamiaru popełnienia czynu albo nie przewidywał lub nie mógł przewidzieć jego popełnienia albo będąc pod wpływem syndromu abstynencji, w związku z uzależnieniem od tych substancji, nie mógł zrozumieć bezprawności czynu lub działał zgodnie ze swoim rozumieniem (pkt 2);

  3. pod wpływem zmian w percepcji związanych z poważnym zaburzeniem świadomości rzeczywistości od urodzenia lub od dzieciństwa (pkt 3);

  4. w obronie koniecznej, która zachodzi wówczas, gdy (pkt 4):

  • ma miejsce bezprawny zamach, za który uważa się czyn stanowiący przestępstwo lub wykroczenie, stwarzający poważne niebezpieczeństwo zniszczenia lub utraty dobra prawnego, a w przypadku obrony miejsca zamieszkania lub dóbr jemu przynależnych – niedopuszczalne wkroczenie w to miejsce lub w dobra jemu przynależne,

  • użyty sposób do uniemożliwienia lub odparcia zamachu jest konieczny,

  • nie zachodzi wystarczająca prowokacja ze strony broniącego się;

  1. w stanie wyższej konieczności, który zachodzi wówczas, gdy w celu uniknięcia naruszenia dobra prawnego własnego poświecone jest dobro prawne innej osoby lub zostaje złamany obowiązek, jeżeli (pkt 5):

  • zło wyrządzone jest mniejsze od tego, którego chce się uniknąć,

  • sytuacja stanu wyższej konieczności nie została umyślnie sprowokowana,

  • odwołujący się do niego ze względu na swój zawód lub stanowisko nie ma obowiązku poświęcenia się;

  1. pod wpływem nieprzezwyciężonego strachu (pkt 6);

  2. w ramach wypełniania obowiązku lub uprawnienia związanego z wykonywaniem prawa, zawodu lub stanowiska (pkt 7).

Jeżeli którykolwiek z warunków przewidzianych dla każdej z tych okoliczności nie zostanie wypełniony, nie zostaje wyłączona odpowiedzialność karna, lecz działanie w okolicznościach zbliżonych do wyżej wymienionych może być traktowane jako ustawowa okoliczność łagodząca. Na przykład jeżeli okaże się ze sprawca działał pod wpływem strachu, ale był to strach do przezwyciężenia, działanie w takim stanie stanowi okoliczność łagodzącą. Podobnie jest w każdym z pozostałych stanów lub zachowań.

Początkowo zasięg omawianej okoliczności łagodzącej ograniczono do tych okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną, które w art. 20 k.k. wymagały zaistnienia określonych przesłanek, np. obrona konieczna, czy stan wyższej konieczności, nie stosowano zaś jej do zawierających w sobie „wyjątkowy stan lub kondycję, np. zaburzenia psychiczne, nieprzezwyciężony strach”. W doktrynie uważano te okoliczności za „nieodłączny czyn niepozwalający na złamanie prawa, istniejący bądź nie, nie mogący częściowo istnieć lub częściowo nie istnieć”7. Kodeks karny z 1932 r. odsyłał „do wszystkich okoliczności wymienionych w poprzednim rozdziale”, chcąc tym samym zobowiązać sądy do stosowania ich wszystkich.

W doktrynie jest jednolity pogląd co do tego, że zarówno okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną, których zaistnienie uzależnione jest od spełnienia określonych przesłanek, jak i pozostałe okoliczności mogą być okolicznościami łagodzącymi, z wyjątkiem nieletności8. Kodeks karny bowiem w art. 21 nie odnosi się do przesłanek ani do konkretnych okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną, a także konkretne okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną nie uniemożliwiają ich analizy przez pryzmat okoliczności łagodzących.

Uznanie przyczyn niekompletnego usprawiedliwienia bezprawności czynu wiąże się ze stopniowaniem bezprawności. Oznacza to, że czasami postępowanie nie jest całkowicie usprawiedliwione, gdyż nie są w całości zrealizowane elementy obiektywne i subiektywne. W literaturze podaje się, iż okoliczność ta może mieć zastosowanie do ojca nadużywającego prawa do karcenia dzieci, gdyż wówczas zachodzą częściowo okoliczności usprawiedliwiające czyn. Jest wymagane, by zostały zrealizowane esencjonalne elementy okoliczności wyłączającej bezprawność, np. w obronie koniecznej istnienie bezprawnego zamachu i konieczność obrony, a w stanie wyższej konieczności kolizja dóbr i konieczność poświęcenia jednego dobra9.

Oczywiście, nie wszystkie przesłanki mają jednakowe znaczenie. W sytuacji, gdy wystąpi okoliczność wyłączająca odpowiedzialność karną, ale nie zostanie spełniony jej istotny warunek, w grę wchodzi okoliczność łagodząca, skoro ze względu na niespełnienie określonego warunku brak podstaw do traktowania tej okoliczności jako wyłączającej odpowiedzialność karną; warunek ten jest bowiem konieczny dla zaistnienia okoliczności całkowicie lub i częściowo wyłączającej odpowiedzialność karną10.

W praktyce najczęściej chodzi o stany związane z intoksykacją alkoholową, która nie powoduje utraty zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swym postępowaniem, ale wywiera istotny wpływ na zachowanie sprawcy; ważne znaczenie ma stopień intoksykacji11.

2. Poważne uzależnienie od alkoholu, narkotyków lub podobnych substancji (la grave adicción al alcohol, las drogas o sustancias análogas)

Okolicznością łagodzącą mającą odrębny byt jest działanie w stanie pełnego upojenia alkoholowego, pod wpływem narkotyków, środków odurzających, substancji psychotropowych lub innych powodujących analogiczny efekt. Okoliczność ta poprzednio ograniczała się tylko do stanu po spożyciu napojów alkoholowych, obecnie poszerzona jest o narkotyki, środki odurzające, substancje psychotropowe lub inne substancje wywołujące analogiczny skutek. Uzależnienie było uznawane jako okoliczność wyłączająca całkowicie lub częściowo odpowiedzialność karną, jak i jako okoliczność łagodząca analogiczna do okoliczności częściowo wyłączającej odpowiedzialność karną. Trudna była ocena tych stanów oraz intensywności uzależnienia, jak też tzw. syndromu abstynencji. Obecnie jest ona okolicznością wyłączającą odpowiedzialność karną wówczas, gdy zachodzi stan całkowitej intoksykacji lub syndrom abstynencji jest wywołany przez owe substancje, natomiast w wypadkach, gdy stan intoksykacji lub syndrom abstynencji nie wyłączają całkowicie woli, stanowi okoliczność łagodzącą Dotyczy wypadków, gdy uzależnienie jest przyczyną popełnienia przestępstwa. Musi jednak osoba być uzależniona od alkoholu lub pozostałych środków. Trafnie Sąd Najwyższy przyjął, że sporadyczne spożywanie narkotyków nie stanowi podstawy od zastosowania art. 21 pkt 2 k.k.12.

Okoliczność ta dotyczy wypadków poważnego uzależnienia od tych środków i gdy przestępstwo zostało zdeterminowane brakiem środka, np. narkotyku, ale nie w sytuacji, gdy znosi poczytalność13.

Okoliczność ta pozostaje także w bezpośrednim związku z możliwością zawieszenia wykonania kary (art. 87 k.k.), a także może ona uzasadniać złagodzenie kary lub zamianę rodzaju kary w stosunku sprawców uzależnionych, jeśli podejmą leczenie odwykowe14.

3. Afekt, silne wzburzenie lub inny stan uczuciowy (arrebato, obcecación u otro estado pasional)

Okoliczność łagodzącą – w myśl art. 21 pkt 3 k.k. – jest „działanie z pobudek lub bodźców tak silnych, które spowodowały afekt, silne wzburzenie lub inny stan uczuciowy o podobnym znaczeniu”15. W poprzednim stanie prawnym, okoliczność ta występowała jako „afekt lub stan silnego wzburzenia”16, była najbardziej subiektywną i typową okolicznością motywowaną stanem emocjonalnym. Okoliczność ta wchodzi w grę wówczas, gdy nie mógłby być dokonany czyn, gdyby nie wystąpiły te bodźce17. Tym samym istnieje mniejsza możliwość zarzucalności czynu w związku z intensywnością emocjonalną lub wzburzeniem18.

Ustawodawca przykładowo wymienił różne stany subiektywne zarówno o charakterze ulotnym, jak i utrzymującym się19. W doktrynie wskazuje się, iż charakter ulotny ma afekt, zaś utrzymujący – stan wzburzenia. Synonimem afektu jest emocja, zaś synonimem wzburzenia jest „pasja”20. Słusznie oddziela się afekt od stanu wzburzenia, wskazując, że rozróżnienie wynika z wydłużenia w czasie drugiego stanu21. W judykaturze określa się afekt jako „rodzaj wzruszenia psychicznego”, a silne wzburzenie jako „stan zaślepienia, zamroczenia”. W pierwszym kładzie się nacisk na silne emocje, a w drugim – na wzburzenie. Zwraca się też uwagę, że te dwa określenia różnią się trwaniem w czasie. Afekt jest nagłą emocją i trwa krótko, a silne wzburzenie jest dłuższe i utrzymuje się. Afekt charakteryzuje się nagłą i szybką zmianą psychiczną, a stan silnego wzburzenia – trwałością i przedłużeniem eksplozji uczuciowej22. Afekt i wzburzenie wymagają bodźców zewnętrznych, które wpływają na właściwości intelektualne i wolę sprawcy. Muszą wystąpić 2 elementy: obiektywny – wywołujący afekt (przyczyny, bodźce) i subiektywny – wywołanie afektu. Między nimi musi zachodzić związek przyczynowy psychologiczny i determinujący czyn23.

Wprowadzając inny stan uczuciowy o podobnym znaczeniu ustawodawca chciał podkreślić trwałość istniejących poprzednio okoliczności dotyczących stanów emocjonalnych, które charakteryzowały się abundantia iuris.

W doktrynie wskazuje się, że okoliczność ta może być brana pod uwagę wówczas, gdy:

  1. zaistnieją bodźce lub poważne przyczyny zewnętrzne,

  2. są transcendentne lub znaczące w porządku społecznym lub zasięgu indywidualnym,

  3. powodują afekt lub stan silnego wzbudzenia,

  4. sprawca działał pod wpływem bodźca zewnętrznego powodującego usprawiedliwiony ból, który zmniejsza zarzucalność24.

4. Spontaniczny żal (arrepentimiento espontáneo)

Art. 21 pkt 4 k.k. określa tę okoliczność jako „przyznanie się do winy przed uzyskaniem informacji o toczącym się przeciwko niemu postępowaniu sądowym, przyznanie się do naruszenia prawa organom władzy”25. Ustawodawca zastąpił użyte w art. 9 ust. 9 poprzedniego kodeksu karnego wyrażenie „i poprzez impulsy spontanicznego żalu”, unikając tym samym idei etyczno-religijnej, której dopatruje się w tej okoliczności „skruchy”, „głębokiego ciężaru”. W doktrynie podkreśla się, że „prawo wkracza w dziedziny, które nie są dla niego osiągalne, kiedy chce w ten sposób spenetrować prywatność”26.

Uzasadnieniem tej okoliczności łagodzącej – z obiektywnego punktu widzenia – są powody polityczno-kryminalne, opierające się na czystej utylitarności, w tym znaczeniu, iż kara zostaje złagodzona, ponieważ sprawca współpracuje z wymiarem sprawiedliwości, przyznając się do złamania prawa. Chodzi więc o przyczyny czysto pragmatyczne, a nie etyczne ani bazujące na ocenie prywatnej skruchy przestępcy, która nie stanowi celu prewencji szczególnej kary, która jest wymagana przez kontrowersyjną ideę spirytualistyczną w rehabilitacji27. Sąd Najwyższy przyjął, że ratio legis tej okoliczności polega na łagodniejszym potraktowaniu sprawcy, który ułatwia ściganie przestępstwa, przekazując okoliczności jego popełnienia, wspomagając w ten sposób wymiar sprawiedliwości i doprowadzając do dotarcia do prawdy materialnej, która jest celem postępowania karnego28. Organ ten podkreślił, że chodzi o zwykły akt współpracy z wymiarem sprawiedliwości i dlatego istotnym wymogiem jest przyznanie się do popełnienia przestępstwa, zanim dowiedział się, że organ ścigania prowadzi przeciwko niemu postępowanie, z tym że domniemywa się wiedzę tego organu także wówczas, gdy opiera się ona tylko na poszlakach co do jego odpowiedzialności. Przyznanie się do popełnienia przestępstwa w tym momencie ma mniejsze znacznie dla wymiaru sprawiedliwości niż w sytuacji, gdy organ ścigania o tym nie wiedział29. Z tego wynika, że istotne znaczenie ma nie czynnik subiektywny, a obiektywny, jakim jest współpraca z organami wymiaru sprawiedliwości, ułatwiająca ujawnienie czynu, okoliczności jego popełnienia i jego sprawcy. Istotne znaczenie ma więc termin przyznania się; ma to nastąpić – jak wyżej wskazano – przed dowiedzeniem się przez sprawcę, iż jest prowadzone przeciwko niemu postępowanie. Nie chodzi tylko o postępowanie sądowe, ale także o czynności podejmowane przez policję30. Z tego też powodu Sąd Najwyższy nie uznał za tę okoliczność łagodzącą przyznania się dopiero na rozprawie31.

W judykaturze wskazuje się, że o spontanicznym żalu można mówić wówczas, gdy:

  1. sprawca przyzna się do czynu i ujawni okoliczności jego popełnienia w jakiejkolwiek formie, np. ustnie, na piśmie, telefonicznie, listownie,

  2. sprawca jest winny popełnienia czynu, ale może działać z własnej inicjatywy lub innej osoby,

  3. przyznanie jest wiarygodne, szczere, a sprawca nie może niczego zataić lub podać fałszywych informacji, mających na celu usprawiedliwienie siebie lub innej osoby; chodzi o wiarygodność istotnych okoliczności, a nie drugorzędnych,

  4. przyznanie się do winy jest podtrzymane w całym procesie, z wyjątkiem przypadkowych sprzeczności,

  5. sprawca okaże żal przed organem władzy, np. przed policją, prokuratorem,

  6. sprawca okaże żal wcześniej niż dowie się o prowadzeniu przeciwko niemu postępowania (tzw. reguła chronologiczna)32.

Sąd Najwyższy nie uznał za spontaniczny żal dobrowolnego zgłoszenia się sprawcy na policję podyktowane wykazaniem, że czynu dopuścił się w stanie obrony koniecznej33. Z drugiej strony zauważył, że zawsze przyznanie się do winy, którego efektem jest wyjaśnienie okoliczności skomplikowanego dochodzenia, powinno być ocenione jako spontaniczny żal34.

5. Zadośćuczynienie ofierze (reparación a la víctima)

Ta okoliczność łagodząca obejmuje „naprawienie szkody wyrządzonej ofierze przez winnego lub zmniejszenie skutków, w jakimkolwiek momencie postępowania i przed otwarciem przewodu sądowego”35. Chodzi o actus contrarius do dokonanego przestępstwa poprzez naprawienie szkody. Ma zastosowanie do wszystkich przestępstw, których skutki mogą być naprawione36.

Okoliczność ta była uregulowana w poprzednim kodeksie karnym razem z omawianą poprzednio okolicznością spontanicznego żalu. Oddzielna jej regulacji wskazuje, że ustawodawca chciał oddzielić je w czasie w celu ich zastosowania. Spontaniczny żal ma sens tylko wówczas gdy ma miejsce przed wszczęciem postępowania sądowego, zaś zadośćuczynienie ofierze lub zmniejszenie szkody spowodowanej popełnieniem przestępstwa może mieć miejsce w jakimkolwiek momencie przed otwarciem przewodu sądowego. Tym samym ofiara jest w pozycji uprzywilejowanej bez rozróżniania pobudek mniej lub bardziej altruistycznych sprawcy37. Wprowadzenie tej okoliczności jest uzasadnione koniecznością ochrony ofiary przestępstwa. Chodzi o to, by po pierwsze, odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przestępstwem naprawił ją, po drugie, nagrodzić tego, który zachowuje się w taki sposób, satysfakcjonując tym samym interes ogólny, bowiem ochrona interesów ofiar nie jest tylko kwestią prywatną, ale całego społeczeństwa38.

Okoliczność ta – jak zauważył Sąd Najwyższy – jest okolicznością łagodzącą ex post facto i nie wiąże się ze zmniejszoną winą, ale wynika z zapewnienia ofierze ochrony i dlatego uprzywilejowuje naprawienie szkody po popełnieniu przestępstwa39. Nie ma znaczenia motywacja sprawcy, ale jest wymagane naprawienie szkody stosownie do możliwości sprawcy i użyteczności dla ofiary40.

6. Analogiczna okoliczność łagodząca (atenuante analógica)

Okoliczność wymieniona w art. 21 pkt 6 k.k. ma pojemny zakres, gdyż została określona jako „jakakolwiek inna okoliczność o analogicznym znaczeniu jak poprzednie”41. Nie chodzi o „analogię” tylko o „wykładnię analogiczną”, która jest „narzucona przez prawo, co nie zachodzi w przypadku analogii”42. Jest to przypadek analogii in bonam parte.

W ten sposób dopuszcza się nadanie charakteru okoliczności łagodzącej innym wyraźnie nie wymienionym w art. 21 k.k., a jedynie wymaga się, by były „podobne” do pozostałych zawartych w tym przepisie43. Okoliczność analogiczna powinna być oparta na podstawie podobieństwa z pozostałymi okolicznościami łagodzącymi z art. 21 k.k. Związek analogiczny powinien więc opierać się na względnym znaczeniu okoliczności łagodzących w ich ogólnym rozumieniu. W literaturze podkreśla się, że „Ogólne zasady stanowią, iż w celu zaistnienia związku podobieństwa jest absolutnie konieczne porównanie przyczyny okoliczności łagodzącej, którą się powołuje do jednej z poprzednio skonkretyzowanych. Jeśli nie ma miejsca owo porównanie ani nie wspomina się o nim, nie można jej uwzględnić jako analogicznej okoliczności łagodzącej”44. Kodeks nie wymaga formalnego podobieństwa okoliczności, a jedynie analogicznego znaczenia. Chodzi o podobieństwo w zakresie karygodności.

Aby określoną okoliczność uznać za analogiczną do jakiejś zawartej w kodeksie karnym, należy wziąć pod uwagę podobieństwo pomiędzy zachowaniem w rozpatrywanym przypadku i zdefiniowanym w kodeksie. W judykaturze przyjmuje się, że za okoliczności łagodzące przez analogię mogą być uznane:

  1. zachowujące podobieństwo w strukturze i charakterystykach do wymienionych w art. 21 pkt. 1–5 k.k.,

  2. mające związek z jakąś okolicznością wyłączającą bezprawność i nie posiadającą koniecznych elementów, by być uznane za okoliczności niekompletne wyłączające odpowiedzialność karną,

  3. mające związek ze szczególnymi okolicznościami łagodzącymi,

  4. mające związek z istotnym elementem określającym typ przestępstwa,

  5. odnoszące się bezpośrednio do ogólnej idei, którą w zarysie przedstawiają pozostałe przypadki z art. 21 k.k.45.

Sąd Najwyższy za okoliczność analogiczną uznał chroniczne uzależnienie od alkoholu w sytuacji, gdy stwierdzono wpływ alkoholu na właściwości psychiczne sprawcy połączone z zaburzeniami osobowości i po spożyciu znacznych ilości alkoholu46. Jest nią też – zdaniem tego organu – współpraca sprawcy z organami wymiaru sprawiedliwości w warunkach nie odpowiadających treści art. 21 pkt 4 k.k., gdyż współpraca ma analogiczne znacznie jak przyznanie się i zarówno w jednym, jak i w drugim wypadku ułatwia wyjaśnienie czynu przestępnego, co stanowi ratio łagodzenia odpowiedzialności47.

II. Przejściowa okoliczność łagodząca w postaci nieletniości (el régimen transitorio de la atenuante de minoría de edad)

Odpowiedzialność karną ponosi osoba, która ukończyła w chwili czynu 18 lat (arg. ex art. 19 k.k.). Osoba w wieku od 14–18 lat odpowiada na podstawie ustawy o odpowiedzialności karnej nieletnich48.

W związku ze zmianą zasad odpowiedzialności nieletnich utrzymano w mocy na okres przejściowy art. 9 pkt 3 k.k. z 1983 r., który jako okoliczność łagodzącą przewidywał nieletniość. Chodzi o osoby, które popełniły czyn w wieku od 16 do 18 lat.

Jest to typowa okoliczność subiektywna i jest ona uzasadniona tym, iż „nadal brakuje pełnego rozwoju intelektualnego oraz wolicyjnego u osoby nieletniej powyżej 16 lat”49. Jej elementem obiektywnym jest wiek.

W literaturze jednak wskazuje się, że nie można ograniczać się tylko do wieku, ale trzeba brać pod uwagę okoliczności dotyczące nieletniego i odnoszące się do czynu50, a przede wszystkim należy uwzględnić treść art. 65 k.k.51.

III. Okoliczności mieszane (las circunstancias mixtas)

Niektóre okoliczności – w zależności od sytuacji – mogą być okolicznościami łagodzącymi albo obciążającymi. W doktrynie nazywane się okolicznościami mieszanymi (las circunstancias mixtas). Ich istota polega na tym, że w zależności od konkretnego przypadku określona okoliczność może złagodzić lub zaostrzyć odpowiedzialność karną albo być dla niej nieznaczącą; zależy to od natury przestępstwa, motywów i następstw przestępstwa. Natura przestępstwa wpływa na zaostrzenie kary w sprawach o przestępstwa przeciwko osobom, a zwłaszcza przeciwko życiu i zdrowiu oraz przeciwko wolności seksualnej, jako okoliczność łagodząca zaś w przestępstwach przeciwko majątkowi. Jako okoliczność obciążająca jest traktowana wówczas, gdy istnieje związek uczuciowy; domniemywa się istnienie takiego związku z pokrewieństwa, lecz gdy ustali się jego brak i związek pokrewieństwa uzna się za nieznaczący, sprawca i ofiara traktowani są jak osoby obce52.

Art. 23 k.k. stanowi, że „Jest to okoliczność, która może złagodzić lub zaostrzyć wymiar kary wedle natury, pobudek i następstw przestępstwa, gdy osoba jest współmałżonkiem lub osobą pozostającą w analogicznym związku uczuciowym, zstępnym lub wstępnym, lub rodzeństwem naturalnym, lub adoptowanym sprawcy, lub jego współmałżonka, lub współmieszkającego z nim”.

Jest to tradycyjna okoliczność mieszana w postaci pokrewieństwa53. Nazywanie jej okolicznością pokrewieństwa jest błędne, gdyż dotyczy nie tylko krewnych, ale obejmuje także małżeństwo oraz związki analogiczne do małżeństwa, np. konkubinat.

W kodeksie karnym z 1848 r. pokrewieństwo było zawsze traktowane jako okoliczność obciążająca. W kodeksie z 1870 r. stanowiła okoliczność mieszaną według natury oraz następstw przestępstwa, a kodeks karny z 1932 r. uzależniał jej znaczenie od pobudek. Nowela z dnia 25 czerwca 1983 r. zastąpiła zwrot „rodzeństwo prawnie uznane lub naturalne” na „rodzeństwo z natury” jako wyraz zmian prawnych w dziedzinie pokrewieństwa oraz rozszerzyła zakres działania normy o osobę pozostającą stale w analogicznym związku jak małżeństwo, nie obejmując jednak krewnych osób pozostających w takim związku54. Regulację tę utrzymał kodeks karny z 1995 r.

W doktrynie podejmowane są próby ustanowienia ogólnych zasad jej stosowania jako okoliczności łagodzącej lub obciążającej w określonych przestępstwach55, lecz są one nieudane, gdyż możliwości interpretacji art. 23 k.k. są na tyle szerokie, że trudno je precyzyjnie określić.

Przypadki określone art. 23 k.k. zostały uwzględnione przez ustawodawcę w celu złagodzenia lub obostrzenia wymiaru kary, ale nie mogą być brane pod uwagę, gdy stanowią znamię przestępstwa.

Art. 23 k.k. nie uzależnienia uwzględnienia okoliczności mieszanej od utrzymywania związku uczuciowego między krewnymi56. Niemniej utrzymywanie lub zerwanie więzi uczuciowych pomiędzy krewnymi może decydować w szczególnym wypadku o znaczeniu tej okoliczności, tj. jako łagodzącej, obciążającej lub nieznaczącej. W przypadku związku uczuciowego analogicznego do małżeństwa powinno zostać obiektywnie dowiedzione nie tylko jego istnienie, ale również istnienie stałej więzi wymaganej przez normę, pomiędzy pokrzywdzonym a sprawcą57.


1 Zob. B. J. Stefańska, Okoliczności obciążające w hiszpańskim prawie karnym, Prok. i Pr. 2006, nr 7–8, s. 123–131.

2 Rogríguez Devesa, J. M., Derecho Penal Español. Parte General, Madrid 1979, s. 665 i n.; Córdoba, J., Las eximentes incompletas en el Código penal, Barcelona 1966; Córdoba, J., Comentarios al. Código Penal, Barcelona 1972, s. 408 i n.

3 Art. 60 k.k. stanowi: „1. Gdy po ogłoszeniu prawomocnego wyroku zauważy się u skazanego trwałe upośledzenie umysłowe niepozwalające mu na zrozumienie znaczenia kary, sędzia nadzory penitencjarnego zawiesi wykonanie kary pozbawienia wolności, która została na niego nałożona, gwarantując, iż otrzyma właściwą pomoc medyczną, w tym celu może orzec środek zabezpieczający pozbawiający wolności przewidziany w tym kodeksie, który nie może być w żadnym wypadku surowszy niż zamieniona kara. Jeżeli chodziłoby o inną karę, sędzia nadzoru penitencjarnego oceni, czy sytuacja skazanego pozwala ma na rozumienie znaczenia kary i w przeciwnym wypadku zawiesi jej wykonanie, orzekając środki zabezpieczające, które uzna za konieczne. Sędzia nadzoru penitencjarnego powiadomi prokuraturę z wystarczającym wyprzedzeniem o zbliżającym się końcu kary lub środka zabezpieczającego w celu przewidzianym w pierwszej dyspozycji dodatkowej tego kodeksu. 2. Po powrocie do zdrowia skazanego, odbędzie on karę, jeśli nie została ona przedawniona. Sąd lub trybunał może ją znieść lub zmniejszyć ze względów sprawiedliwości, gdy odbycie wyroku jest niepotrzebne (niekonieczne) lub bezproduktywne.

4 Código Penal Comentado. Cometarios coordinados por Ángel Calderon, Jose Antonio Choclán, Barcelona 2005, s. 48.

5 Cobo del Rosal, Vives Antón, S. T., Derecho penal. Parte General, Walencja 1999, s. 905.

6 Cobo del Rosal, Vives Antón, S. T., Derecho penal..., s. 906.

7 Silvela, L., El Derecho Penal estudiado en principios y en la legislación vigentes en España, Madrid 1903, s. 259.

8 Córdoba, J., Comentrios al. Código Penal, Barcelona 1972, s. 409; Cobo del Rosal, Vives Antón, S. T., Derecho penal. Parte General, Walencja 1999, s. 906.

9 Codigo Penal Comentado..., s. 47.

10 Córdoba, J., Comentarios…, s. 410.

11 Auto Tribunal Supremo Nr 365/2006 de 24.03.2006, auto Tribunal Supremo Nr 689/2006 de 29.03.2006, www.poderjudical.es.

12 Auto Tribunal Supremo Nr 900/2006 de 20.04.2006, www.poderjudical.es.

13 Codigo Penal Comentado..., s. 48.

14 Art. 87 ust. 1 stanowi: „Gdy nie zachodzą okoliczności przewidziane w punktach 1 i 2 art. 81, sędzia lub trybunał, po wysłuchaniu stron, może zawiesić wykonanie kar pozbawienia wolności nie wyższych niż 5 lat w stosunku do skazanych którzy popełnili czyn przestępny z powodu swojego uzależnienia od substancji wymienionych w art. 20 pkt 2, o ile zostanie zaświadczone przez ośrodek albo centrum publiczne lub prywatne odpowiednio akredytowane lub homologowane, iż skazany jest po leczeniu odwykowym lub w jego trakcie w czasie orzekania o zawieszeniu. Sędzia lub trybunał w każdym wypadku wystąpi o opinię biegłego lekarza w przedmiocie leczenia. Art. 81 stanowi: „Koniecznymi warunkami w zawieszenia wykonania kary są: 1. skazany popełnił przestępstwo po raz pierwszy. Nie bierze się pod uwagę skazań za przestępstwa za przestępstwa nieumyślne i skazań, które zostały lub powinny być zatarte zgodnie z art. 136 tego kodeksu; 2. kara lub kary wymierzone lub ich suma nie mogą przewyższać 2 lat, z wyłączeniem kary zamienionej za grzywnę z powodu jej niezapłacenia”.

15 Cortés Bechiarelli, E., Arrebato u obcecación. Circunstancias atenuantes, Madrid 1997.

16 Art. 8 pkt 8 poprzedniego k.k. do zmiany z dnia 25 czerwca 1983 wskazywał na działanie przez bodźce tak silne, które naturalnie wywołały afekt lub stan silnego wzburzenia. Zob. szerzej: Castro Pérez, B. F., El delincuente pasional como sujeto mentalemente anómalo (w:) Los delincuentes mentalmente anormales, Madrid 1963, s. 161 i n.; Carmona, C., La circunstancia atenuante de arrebato u obcecación, Granada 1983.

17 Orts Berenguer, E., Las circunstancias atenuantes en el Proyecto de Código penal de 1980.

18 Chociaż kodeks karny mówi dosłownie tylko o „stanie uczuciowym”, należy go rozumieć jako zawierający w sobie „stany emocjonalne” oraz „pasjonalne” Jeżeli chodzi o rozróżnienie psychologiczne między emocją a pasją, ta pierwsza jest wyrazem przemocy oraz ulotnego uczucia, druga zaś jest trwającą emocją, przedłużoną oraz intelektualną (zob. Cobo del Rosal, Vives Antón, T. S., Derecho Penal..., s. 909).

19 Cobo del Rosal, Vives Antón, T. S., Derecho Penal..., s. 909.

20 Antón Oneca, J., Derecho Penal, Parte General, Madrid 1986, s. 341. Pasja – to „uczucie silnej złości, silny gniew, wściekłość” (Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, pod red. H. Zgółkowej, t. 28, Poznań 2000, s. 12).

21 Orts Berenguer, E., Las circunstancias atenuantes en el Proyecto de Código penal de 1980.

22 Sentencia Tribunal Supremo de 10.10.1997, sentencia Tribunal Supremo de 28.05.1992, www.poderjudical.es.

23 Auto Tribunal Supremo 1472/2005, de 14.07. 2005, www.poderjudical.es.

24 Codigo Penal Comentado...., s. 48.

25 Vicente Remesal, J., El comportamiento postdelictivo, León 1985, s. 94 i n.; Mozota Fatas, M. L., La atenuante de arrepentimiento activo: artículo 9.9 del Código Penal, t.XLII, 1989, s. 141 i n.

26 Rodrígues Devesa, J. M., Derecho penal español, Madrid 1995, s. 693.

27 Zdaniem V. Baeza „podstawą spontanicznego żalu jest dostosowanie kary do jej celów”. Zwraca też uwagę, że w niektórych orzeczeniach Sądu Najwyższego utożsamia się „żal” z „rehabilitacją” i w związku z tym sprawca zasługuje na mniejszą karę (Baeza, V., El arrepentimiento espontáneo, 1979, s. 16); Vicente Remesal uznaje, że żal jest zjawiskiem o charakterze etyczno-moralnym, który nie powinien odgrywać żadnej roli w prawnym zakresie tej okoliczności łagodzącej (Vicente Remesal, El comportmiento postdelictivo, s. 113 i n.).

28 Sentencia Tribunal Supremo Nr 1185/2005 de 10.10.2005, www.poderjudical.es.

29 Sentencia Tribunal Supremo de 31.05.1999, www.poderjudical.es.

30 Auto Tribunal Supremo Nr 630/2006 de 28.02.2006, www.poderjudical.es.

31 Auto Tribunal Supremo Nr 1001/2006 de 20.04.2006, www.poderjudical.es.

32 Auto Tribunal Supremo Nr 999/2006 de 20.04.2006, www.poderjudical.es.

33 Auto Tribunal Supremo Nr 999/2006 de 20.04.2006, www.poderjudical.es.

34 Auto Tribunal Supremo Nr 723/2006 de 31.03.2006, www.poderjudical.es.

35 Orts Berenguer, E., Comentarios...,. s. 210–211.

36 Codigo Penal Comentado..., s. 49.

37 Cobo del Rosal, Vives Antón, T. S., Derecho Penal..., s. 912.

38 Sentencia Tribunal Supremo Nr 285/2003 de 28.02.2003, sentencia Tribunal Supremo Nr 1643/2003 de 2.12.2003, www.poderjudical.es.

39 Sentencia Tribunal Supremo Nr 302/2006 de 10.03.2006, www.poderjudical.es.

40 Sentencja Tribunal Supremo de 21.10.2003, www.poderjudical.es.

41 Orts Berenguer, E., Atenuante de análoga significación, Valencia 1978.

42 Ibidem, s. 22.

43 Ibidem, s. 22.

44 Ibidem, s. 223–224.

45 Sentencia Tribyunal Supremo de 2. 07.2001, www.poderjudical.es.

46 SentenciaTribunal Supremo Nr 421/2006 de 4.04.2006, www.poderjudical.es.

47 Auto Tribunal Supremo Nr 631/2006 de 28.02.2006, auto Tribunal Supremo 997/2005, de 2.05.2005, www.poderjudical.es.

48 Ley Orgánica 5/2000 de 12 de enero 2000.

49 Del Rosal, J., Derecho penal español, t. II, Madrid 1960, s. 258; Antón Oneca, J., Derecho Penal. Parte General, Madrid 1986, s. 334.

50 Cobo del Rosal, Vives Antón, T. S., Derecho Penal..., s. 914; Del Rosal, J., Derecho penal español..., s. 253.

51 Art. 65 stanowi: „1. Okoliczności obostrzające lub zmniejszające karę polegające na jakiejkolwiek przyczynie natury osobistej zaostrza lub złagodzą odpowiedzialność tylko tym, których dotyczą. 2. Okoliczności związane tylko z materialnym dokonaniem czynu lub ze środkami zastosowanymi w celu jego dokonania, służą jedynie w celu zaostrzenia lub złagodzenia kary w stosunku do osób które o nich wiedziały w momencie popełnienia czynu lub w przypadku ich współpracy w dokonaniu przestępstwa”. 3. Kiedy w podżegaczu i współsprawcy koniecznym nie zachodzą warunki, cechy lub związki osobowe, które uzasadniają karalność sprawcy, sędziowie lub trybunały mogą nałożyć karę niższą o 1 stopień od przewidzianej przez ustawę za naruszenia, o które chodzi”.

52 Codigo Penal Comentado..., s. 56.

53 Bajo Fernández, M., El parentesco en el Derecho penal, Barcelona 1973, s. 25 i n.; Bajo Fernández, M., Relación de afectividad análoga a la de parentesco, Madrid 1985, s. 307 i n.; Cobo del Rosal, Vives Antón, T. S., Derecho Penal..., s. 915.

54 Quintero Olivares, G., Muñoz Conde, F., La reforma penal de 1983, s. 97.

55 Jako ogólną zasadę przyjmuje się, że jest ona okolicznością zaostrzającą w przestępstwach przeciwko osobom i uczciwości, a okolicznością łagodzącą zaś w przypadku przestępstw przeciwko wierze publicznej, własności lub honorowi (Rodríguez Devesa, J. M., Derecho penal español.Parte General, Madrid 1979, s. 721–722).

56 Cobo del Rosal, Vives Antón, T. S., Derecho Penal..., s. 917.

57 Quintero Olivares, G., Muñoz Conde, F., La reforma..., s. 99.


Prokuratura

i Prawo 10, 2006


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna