Opartego na wiedzy



Pobieranie 74.37 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar74.37 Kb.
Janusz Ziarko

W POSZUKIWANIU MODELU SYSTEMU ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO

OPARTEGO NA WIEDZY1

Streszczenie

W artykule rozważano problematykę związaną z niektórymi uwarunkowaniami i sposobami docierania do wiedzy, której wykorzystanie pozytywnie rzutować może na sprawność systemu zarządzania kryzysowego. Przedstawiono propozycje konstruowania wielopoziomowego analitycznego obszaru zarządzania kryzysowego i doboru wymiarów z perspektywy których należałoby go poznawać/badać. Zwrócono uwagę na niektóre podejścia badawcze, których wykorzystywanie dla potrzeb budowania wiedzy o zarządzaniu kryzysowym usprawniać mogłoby funkcjonowanie systemu.

Abstract


The article takes into consideration possibilities and methods for gathering the knowledge of the crisis management system. The author suggests approach enabling gathering the knowledge of crisis management that comes from different analytical areas.

Wprowadzenie

Problem ochrony i obrony ludzi, środowiska oraz dóbr materialnych, czy też problem przetrwania jednostkowego, społecznego, organizacyjnego, widziany w perspektywie danego obszaru, w określonym przedziale czasu, z zachowaniem określonych standardów wypływających np. z szacunku dla istoty ludzkiej, występuje przede wszystkim w sytuacjach kryzysowych. Pojawiają się wówczas różnorakie czynniki i ich kombinacje powodujące, że byt ludzi, ich zdrowie, życie, miejsca zamieszkania i pracy stają się zagrożone, natrafiają na istotne, trudne do pokonania przeszkody, że ludzie i środowisko wymagają ochrony i obrony przed skutkami rozprzestrzeniającego się zagrożenia. Takie sytuacje są wyzwaniem dla systemów zarządzania kryzysowego funkcjonujących w ramach administracji publicznej różnych szczebli, instytucji gospodarczych i instytucji użyteczności publicznej. Jeśli dążą one do dobrego przygotowania organizacji i społeczności lokalnych i ponad lokalnych do sprawnego działania w sytuacjach, kiedy ich byt, ich przetrwanie może być, czy jest zagrożone, muszą systematycznie rozwijać strategie i taktyki, dzięki którym doskonalone będzie ich funkcjonowanie.



O pewnych założeniach określających oparte na wiedzy ujęcie zarządzania kryzysowego

Sytuacje kryzysowe, chociaż są niezwykle różnorodne, mają wspólne cechy. Są nimi: złożona sieć warunkujących je czynników występujących w określonym czasie i przestrzeni, eliminująca linearne, przyczynowo – skutkowe myślenie oraz narastająca intensywność oddziaływania sytuacyjnych czynników, potęgująca możliwość zniszczenia podstaw ludzkiej egzystencji i jej samej. Dynamizm i złożoność sytuacji kryzysowych narzucają systemom zarządzania coraz wyższe sprawnościowe wymagania, których osiągnięcie zależne jest od spełniania czterech warunków2: 1) rozwoju ewolucyjnej świadomości i rozbudowy modeli koncepcyjnego myślenia, 2) tworzeniu, opartym na tym rozwoju, wzorcowych obrazów/scenariuszy sprawniejszych systemów zarządzania, 3) zdobywaniu fachowej wiedzy potrzebnej do projektowania systemów opartych na tych wzorcach, 4) zastosowaniu zdobytej wiedzy w praktycznym projektowaniu systemów zarządzania.



Istota tych wymagań i warunki ich realizacji, związane z funkcjonalnym rozwojem systemów zarządzania, dotyczą:

  • interdyscyplinarności wykorzystywanej wiedzy - jako podstawy funkcjonowania systemów zarządzania kryzysowego,

  • sieciowej organizacji - jako warunku funkcjonalnej skuteczności systemu reagowania kryzysowego,

  • kierowniczego przywództwa – jako wiodącej funkcji zarządzania kryzysowego,

  • łańcuchów procesów logistycznych i wykonawczych – jako przedmiotu szczególnego pro-sprawnościowego zainteresowania kierownictwa.

Dlatego, działania kierownictwa winny wspierać te wszystkie projekty, które doskonalą systemy zarządzania kryzysowego i ukierunkowywać je na promowanie rozwoju i wdrażanie:

  • form i metod wykorzystywania systemów informacyjnych i informatycznych – usprawniających budowanie jednostkowej i organizacyjnej wiedzy,

  • zarządzania wiedzą - jako czynnika funkcjonalnej skuteczności,

  • organizacyjnego uczenia się i kultury organizacji opartej na wiedzy – pozwalających na oryginalność i dostosowanie sposobów działania do dynamiki sytuacji kryzysowych,

  • indywidualnych i organizacyjnych kompetencji – podnoszących skuteczność organów zarządzania w sferze sprawczego kontrolowania i przezwyciężania zagrożeń.

Sukcesów w zarządzaniu kryzysowym możemy oczekiwać, jeżeli działania rozwojowe opierać będziemy, przede wszystkim, na myśleniu, które łączy w sobie kategorie myślenia projektowo - innowacyjnego oraz myślenia sieciowego i strategicznego, i myślenie to czynić podstawowym narzędziem sprawności kryzysowego zarządzania. Myślenie to, mimo że czasem przyjmuje postać „wyczucia” i „intuicji”, wymaga od kierownictwa zaangażowania dużych skodyfikowanych i personalnych zasobów wiedzy wspieranych wyobraźnią, promowania jednostkowej i organizacyjnej inwencji i pomysłowości, popierania przemyślanej odwagi i uzasadnionego ryzyka. Jakim więc powinno być to myślenie, jakim standardom odpowiadać. Myślenie to z natury swej interdyscyplinarne, widzące i operujące dużą liczbą czynników, w tym czynników niepewnych, powinno łączyć w sobie elementy zawierające pierwiastki myślenia3:

  • projektowo - innowacyjnego – które orientuje nas ku przyszłości i skupia się na tym co być powinno, nastawia nas na procesy rozwojowe, które może i chce wprowadzać nowe - w tym sensie, że podmiot materializujący myślenie nie zgadza się, aby to co jest, niezmiennie trwało nadal, a to, czego nie ma, nigdy stworzyć by się nie udało;

  • systemowego – które orientuje nas na struktury kompleksowe, nawiązujące do relacji między zjawiskami, a nieufnego w stosunku do płaskich wyjaśnień i uproszczonych schematów przyczynowo – skutkowych. Myślenia preferującego rozważania w kategoriach jakościowych, globalnych i alternatywnych, a także operującego kategoriami szans, ryzyka i niepewności, myślenia rozpoznającego strategie, zamiary i zachowania zarówno partnerów, jak i przeciwników;

  • sieciowego – które analizuje problem z różnych punktów widzenia, widzi i ujmuje go jako sieć wzajemnych oddziaływań poszczególnych elementów i bada warunki zmienności, sterowalności, powiązania z całością, po to, aby tworząc wielowariantowe scenariuszowe modele obrazujące przyszłe sytuacje i potencjalne ich zmiany, uczyć się reguł sterowania nimi;

  • pragmatycznego - które uznając i uwzględniając dziedzictwo przeszłości oraz tempo zmian właściwe instytucjom i ludziom, otwarte i wolne jest od uprzedzeń i konwencji, a zarazem mocno zakotwiczone w tym, co realne i konfrontowane z rzeczywistością.

Myślenie łączące w sobie kategorie myślenia innowacyjnego, strategicznego, sieciowego i pragmatycznego, rozpatrywane w aspekcie sprawności zarządzania kryzysowego, wymaga 4:

  • systematycznego uzyskania strategicznych informacji o zagrażających sytuacjach, ich otoczeniach i relacjach zachodzących między sytuacyjnymi elementami a otoczeniem oraz budowania o nich organizacyjnej wiedzy,

  • ciągłego badania i odkrywania nowych problemów (szans, celów, ideałów i wartości ważnych dla rozwoju sfery bezpieczeństwa oraz zasad wykorzystania społecznych i materialnych zasobów) i formułowania ich w postaci dogodnej do rozwiązania;

  • kreowania i wskazywania coraz efektywniejszych sposobów rozwiązywania problemów, wykorzystując zasadę kwestionowania panujących powszechnie poglądów oraz zasadę ewolucji struktur i zachowań;

  • formułowania odległych celów na podstawie informacji strategicznej i intuicyjnych przewidywaniach oraz określania strategii realizacji tych celów,

  • przestrzegania zasady mobilizacji potencjału intelektualnego wokół problemów rozwoju oraz woli ustawicznej zmiany obszarów i sposobów działania systemów zarządzania i reagowania kryzysowego, zgodnie z powstającymi wizjami wymaganych jednostkowych i organizacyjnych kompetencji oraz przewidywanych zmian w otoczeniu.

Z powyższego wynika, że dzisiaj potrzebujemy ludzi potrafiących o bezpieczeństwie i zarządzaniu nim myśleć kreatywnie i rozwiązywać problemy wykorzystując w tym celu technologie intelektualne, potrzebujemy także instytucji w których liczą się ludzkie umiejętności pozyskiwania, przetwarzania i wykorzystania informacjami o zagrożeniach, tworzenia o nich wiedzy i zarządzania nią oraz wykorzystywania jej w praktyce bezpieczeństwa. W sferze bezpieczeństwa coraz więcej jest ludzi wykorzystujących pozytywne wpływy kultury postmodernistycznej, którzy potrafią myśleć kreatywnie, dostrzegać, formułować i rozwiązywać problemy bezpieczeństwa jednostkowego, lokalnego czy globalnego a przez to podejmować wyzwania5,:

  • projektowania nowej rzeczywistość bezpieczeństwa w oparciu o metodologię cybernetyczno – systemową, wzajemną przyczynowość, dynamiczną złożoność, orientację ekologiczną;

  • tworzenia i wykorzystywania nowej wiedzy o bezpieczeństwie, w oparciu o procesy sieciowe i systemowe, uwzględniając możliwie szeroki kontekst społeczny, biorąc pod uwagę tło historyczne i społeczno – kulturowe naszego społeczeństwa.

Wdrażanie prorozwojowych sposobów myślenia pozwalających systematycznie usprawniać systemy zarządzania kryzysowego, to czynnik znacząco przyczyniający się do uprawdopodobnienia ciągłości i skuteczności:

  • kontroli nad różnorakimi czynnikami, pochodzenia naturalnego, gospodarczego i społecznego, oddziałującymi na ludzkie środowiska, których niekontrolowany rozwój zawsze prowadzi do kryzysu, a przez to minimalizację prawdopodobieństwa jego pojawienia się oraz kontroli nad samym kryzysem,

  • podejmowania we właściwym czasie czynności sterujących rozwojem i przebiegiem procesów eskalujących sytuację kryzysową, w stronę rozwiązań umożliwiających ich opanowanie, wyciszanie, rozwiązanie,

  • przezwyciężenia kryzysu i jego przetrwania z możliwie minimalnymi stratami oraz sprawnego niesienia pomocy wszystkim poszkodowanym,

  • likwidacji skutków kryzysu,

  • wypracowania skuteczniejszych strategii i taktyk działania antykryzysowego oraz tworzenia nowej infrastruktury mniej podatnej na różnego rodzaju kryzysy.

Jak organizować myślenie o zarządzaniu kryzysowym – poziomy i wymiary analizy

Sformułowane wyżej sprawnościowe wymagania, pożądane w systemach zarządzania kryzysowego, nakazują zastanowić się nad sposobem kreowania wielopoziomowego analitycznego obszaru zarządzania kryzysowego i doborem wymiarów z perspektywy których należałoby go poznawać/badać. Prace te utrudniane są znaczącymi różnicami w rozumieniu zarządzania, znajdującym wyraz w wielości definicji zarządzania, które różnią się między sobą bądź eksponując jakiś aspekt zjawiska, czy też odzwierciedlają różne ujęcia jego procesów . To uzasadnia decyzję rozpoczęcia rozważań od analizy własnej, roboczej definicji zarządzania kryzysowego, która szeroko ujmuje omawiane zjawisko. Definicja ta mówi, że jest to rozmyślnie skonstruowany, złożony system aktywności człowieka, działający na kilku poziomach systemowych, osadzony w całym społeczeństwie i wspólnie z nim podlegający procesom rozwojowym, współdziałający z innymi systemami usług społecznych, zaprojektowany dla realizacji specyficznych funkcji6, których spełnianie, wiąże się7:



  • z jednostkową i grupową aktywnością uruchamiającą stosowne siły i środki, które wyzwalają określonej jakości działania (praktyki i procedury maksymalizujące wykorzystanie środków i możliwości – sieci działania), za pośrednictwem których jednostka/ki czy zorganizowane grupy ludzi w ramach instytucji, rozpoznają, walczą, zmagają się i przezwyciężają przeciwności i zagrożenia – aspekt działaniowy zarządzania kryzysowego;

  • z systemem indywidualnych, grupowych i społecznych wartości, norm, symboli budujących jednostkowy i społeczny ład (zbiór mechanizmów determinujący kierunek i sposób ludzkiego działania), które u ludzi wywołują długotrwałe dyspozycje (postawy, motywacje, usposobienia do tworzenia warunków, chroniących i broniących ludzką egzystencję – sieci myślenia) – aspekt ideowy/normatywny preferowany/obowiązujący w systemach zarządzania kryzysowego.

Wyłaniający się z definicji analityczny obszar (działaniowy i normatywny), jawi się niezwykle rozległym i złożonym. Poznawanie jego obiektów wymagać musi wielopoziomowej i wielowymiarowej analizy i dopiero wówczas będzie możliwe dostrzeganie i określanie ilościowego i jakościowego zróżnicowania badanej i charakteryzowanej rzeczywistości. Wielopoziomowość oznacza, bądź całą rozpiętość możliwych poziomów i warstw przestrzennych, w obrębie których może być dokonywane doświadczenie lub obserwacja, albo wybraną dowolnie warstwę, obejmowaną aktualnie oglądem zmysłowo-intelektualnym. Zgodnie z takim ujęciem każde zjawisko można badać na różnych poziomach, a na danym poziomie – w różnych warstwach. Na przykład, zagrożenie powodziowe badać możemy na różnych poziomach administracyjno - terytorialnego podziału kraju, np.: na obszarze danej gminy, danego powiatu, bądź województwa postrzegając, sądząc, opiniując i/lub wykonując inne czynności analityczno-sprawdzające i intelektualne, a badawcze czynności odnosić do warstwy, np.: organizacyjno – planistycznej, identyfikacyjno – monitorującej, prewencyjno – profilaktycznej i zapobiegawczej, informacyjno – decyzyjnej, przygotowania ratowniczo - ewakuacyjnego i innych, czyli owa rozpiętość może być dzielona na poziomy i warstwy w dowolny sposób8. Możemy też, zjawisko powodzi badać na poziomach: fizycznym – przyrody nieożywionej, biologicznym – przyrody ożywionej, czy poziomie społeczno – kulturowym.

Z kolei, mówiąc o wielowymiarowym rozpatrywaniu obszaru, który objęty jest zarządzaniem kryzysowym, odnosimy je do odmiennych stron rzeczywistości, pojawiających się w wyniku ich wieloparadygmatycznego postrzegania. Na przykład, w myśl paradygmatu:

1) empiryczno – analitycznego (faktograficzno-behawioralnego), postrzegamy zjawiska należące do sfery czysto obserwacyjnej w przyrodniczym znaczeniu9;

2) hermeneutyczno – fenomenologicznego (interpretatywnego), w obrębie którego bada się zjawiska ze sfery przeżyciowo - psychicznej10;

3) realistycznego – badamy zjawiska ze sfery obserwacyjnej i psychicznej zarazem11.

Podejście takie zapewnia realizację postulatów dotyczących potrzeby wielostronnych analiz powiązań i relacji - działający człowiek, działające grupy ludzi, bądź instytucje krajowe i międzynarodowe - ich naturalne, kulturowe, czy społeczne, bądź techniczne otoczenie, traktowane jako pewne całości, rysunek 1.

Korzyści płynących z określenia zarządzania kryzysowego w aspektach: 1) działaniowym i 2) ideowym/normatywnym, poszukiwać możemy także w metodologicznej możliwości dokonywania w obszarze zarządzania trojakiego rodzaju analiz aktywności podmiotów bezpieczeństwa. Zwrócić tutaj należy uwagę na fakt, że rozważając zagadnienia poziomów, warstw, wymiarów i aspektów analizy nie można pomijać kwestii wielorakiej aktywności człowieka w bezpieczeństwie. Odgrywa ona bowiem w pracach analityczno – koncepcyjnych rolę kierującą, stanowi ten zewnętrzny rezultat, ku któremu u danej osoby czy grupy osób określony ciąg myślenia jest skierowany12.

Rys. 1. Poziomy i warstwy analizy systemu zarządzania kryzysowego (opracowanie własne)


Zgodnie z powyższym, obszar objęty zarządzaniem kryzysowym postrzegać możemy w kategoriach rodzajów i skali występujących nań oddziaływań i analizować z trzech funkcjonalnych perspektyw: działań rzeczowych - perspektywa behawioralna i działań ideowych, normatywnych – perspektywa interpretacyjna, lokowanych na różnych fizycznych i społecznych poziomach, bądź ich kombinacji – perspektywa racjonalna /systemowa.

W pierwszym przypadku, mówimy o aktywności fizycznej - rzeczowej, która ukierunkowana na utrzymanie społecznego porządku, przeciwdziałać ma zagrożeniom utraty zdrowia i życia człowieka oraz mienia indywidualnego i społecznego, czynić ma ludzką egzystencję wolną od zagrożeń w wymiarach lokalnym i globalnym. Dotyczy to zarówno podmiotów wysoce zorganizowanych, których działanie istotnie wpływa na poziom bezpieczeństwa, jak i podmiotów w niewielkim stopniu sformalizowanych, które w dziedzinie bezpieczeństwa nieregularnie aktywizują się.

Przypadek drugi to aktywność symboliczna13, a więc myślowa, intelektualna, będąca następstwem oddziaływań różnorakich filozofii, doktryn, idei i ideologii, światopoglądów, wierzeń i praktyk religijnych, których obecność i oddziaływanie jest w społeczeństwie obserwowana.

Trzeci przypadek, to myślenie i badania systemowe, które pomoże zrozumieć prawdziwą naturę zarządzania kryzysowego jako złożonego i dynamicznego systemu, działającego w stale zmieniającym się otoczeniu i współdziałającego z innymi systemami społecznymi, Podejście systemowe, w przeciwieństwie do redukcjonistycznego myślenia, kreuje nowy światopogląd, nowy paradygmat percepcji i wyjaśniania objawiający się w integracji, w myśleniu holistycznym, w poszukiwaniu celów, wspólnych związków przyczynowych i w procesowo zorientowanych badaniach. Podkreślić należy wagę każdej z wyróżnionych form opisu obszaru zarządzania kryzysowego i ich ze sobą powiązania, które tworząc pewną zorganizowaną całość pozwalają uchwycić, na czym polega sens podstawowych problemów związanych z podnoszeniem sprawności zarządzania14. Z kolei, ujęcie przestrzeni zarządzania poprzez wskazanie analitycznych poziomów, warstw, wymiarów i aspektów pozwala dokonywać uzasadnionego wyodrębniania jej elementów, łączenia ich w określone zespoły, dokonywania pewnych redukcji, a to jest metodologicznie ważne, ze względu na treść podstawowych pytań dotyczących organizacji zarządzania15.

W tak rozumianej wieloaspektowości i wielopoziomowości analizy podkreślenia wymaga zasada/nakaz ich nierozerwalnego związku z kontekstem. Oznacza to konieczność dostrzegania i uwzględniania faktu, iż poszczególne aspekty zdarzeń czy procesów zarządzania są ze sobą powiązane i warunkują się. Także to, że dane zdarzenie występuje na różnych poziomach i analizując je, np. na poziomie państwa w wymiarze ogólnospołecznym nie możemy równocześnie tracić z pola widzenia tych wątków zdarzenia, które rozgrywają się na niższych poziomach, czy to poziomie powiatu bądź gminy w wymiarach jednostki czy grupy. Te kontekstowe powiązania w prowadzonych analizach muszą być brane pod uwagę, bo to one, oddając złożoność relacji współzależności całości i części, nadają sens badanemu zdarzeniu16. Z metodologicznej perspektywy wieloaspektowość i wielopoziomowość analizy jest niezbędna, gdyż człowiek nie ma opanowanych/wyćwiczonych możliwości równoczesnego obserwowania świata zjawisk w różnych aspektach/kontekstach i na wszystkich poziomach jego struktury i dynamiki17. W wymiarze przestrzennym, jeżeli badacz koncentruje się na szczegółach obserwowanego zjawiska, traci z pola widzenia jego całość, zaś obserwując całość przestaje dostrzegać szczegóły. To samo ograniczenie dotyczy wymiarów aspektowych, np. czasu. Rejestrując przebiegi szybkie uwadze jego umyka dynamika zjawisk powolnych i odwrotnie. Sytuacje takie nakładają na badacza dwojakiego rodzaju wymogi. Po pierwsze, dokonywania wyboru takiego zespołu faktów/zjawisk, lokowanych na różnych poziomach obserwacji i mogących być obserwowanymi z wielu potrzebnych punktów widzenia, ażeby mógł zapewnić sobie ogląd i wgląd w całość badanego zdarzenia, zjawiska, procesu, przy tym twórczo poruszać się pomiędzy elementarnymi czy szczegółowymi faktami bądź zjawiskami, a ich szerszym, szerokim czy rozległym społecznym i kulturowym kontekstem. Po drugie, takiego wykorzystywania różnorakich sposobów stworzonych w ramach różnych dyscyplin nauk społecznych, które pozwolą na adekwatny opis i wyjaśnienie wzajemnych relacji pomiędzy faktami czy zjawiskami odpowiedzialnymi za kształt badanego aspektu zarządzania, a także ułatwią wyznaczanie dróg prowadzących do zwiększenia prawdopodobieństwa zajścia zdarzeń uznanych za pożądane w działaniach usprawniających18. W praktyce wybór skali obserwacji i dobór metod badawczych, jako punktu wyjścia dla adekwatnej analizy zarządzania kryzysowego, nie jest sprawą prostą. Rozpatrywanie zjawisk zarządzania w skali zbyt wysokiej dostarczać może informacji rozrzuconej, natomiast skala obserwacji na zbyt niskim poziomie, np. czynności prostych dostarcza informacji zbyt szczegółowych, co powoduje trudności w poszukiwaniu cech całości19.

Modele poznawcze w systemach zarządzania kryzysowego

W nauce o zarządzaniu obecnie nie ma, ani powszechnie przyjętej definicji systemu zarządzania kryzysowego, ani preferowanych metodologicznych badawczych podejść do analizowania tego zjawiska. System ten, może być i w praktyce jest, postrzegany na kilka sposobów, przede wszystkim: 1) jako zespół instytucji społeczno - gospodarczo - administracyjnych, których zadaniem jest skuteczne przeciwdziałanie wszelkim kategoriom zagrożeń kryzysowych, 2) jako układ dynamicznych procesów społecznych realizowanych na różnych hierarchicznych poziomach organizacji społeczeństwa i w wielu wymiarach opisujących to społeczeństwo, 3) jako układ określonych ról i zachowań pełnionych przez jednostki, grupy, instytucje. Analiza preferencji definicyjnych systemu zarządzania oraz paradygmatów i orientacji badawczych możliwych do zastosowania w nauce o zarządzaniu, skłania do wniosku, iż przydatne tutaj mogą być przynajmniej trzy metodologiczne perspektywy, w obrębie których dokonywać można różnych ujęć i prezentacji systemu. Są to ujęcia: behawioralne i interpretacyjne. Łączne zastosowanie tych dwóch uzupełniających się wzajemnie ujęć daje szansę na stworzenie trzeciego podejścia, nazwanego realistycznym - systemowym, które eliminując słabości ujęć cząstkowych mogłoby stwarzać realne możliwości na przedstawienie całościowego obrazu badanych zjawisk dziejących się w obrębie systemu zarządzania kryzysowego.

Większość pojawiających się w literaturze ujęć metodologicznych, wykorzystywanych w analizach zarządzania kryzysowego, wzorowana jest na modelu badań przyrodniczych, według którego rzeczywistość bezpieczeństwa jest poznawalna, można ją opisywać, wyjaśniać, odkrywać zależności przyczynowo – skutkowe i korelacyjne, badając jej elementy składowe. Badacz przyjmuje rolę obserwatora zewnętrznego, i z tej perspektywy dokonuje oglądu zachowania i działania ludzi, czyniąc to tak, jakby obserwował zjawiska przyrodnicze, równocześnie zakładając, że przebiegają one według stałych reguł i powtarzalnych schematów. Może też, oddzielać od siebie kwestie empiryczne (dotyczące tego co jest), od kwestii normatywnych (dotyczących tego, jak być powinno), zawiesza więc wartościowanie, nie stosuje oceniania, realizuje badania w sposób neutralny aksjologicznie. Dominującymi w ujęciu behawioralnym są dwa podejścia. Pierwsze - instytucjonalne, odkrywa wewnętrzne uporządkowanie elementów systemu zarządzania oraz ich powiązania. Obdarzone walorem, którego istotą jest prostota umożliwiająca we względnie łatwy sposób zdefiniowanie i opis systemu. Poddajemy enumeracji jego kolejne elementy – organy oraz te instytucje, organizacje i grupy społeczne, które tworzą formalną strukturę systemu zarządzania i dokonujemy ich opisu eksponując przede wszystkim ich normatywny charakter regulujący ich wzajemne stosunki. Skłania ono do zadawania pytań – na temat istoty instytucji bezpieczeństwa, sposobów w jaki instytucje te wykonują swoje zadania, a także dotyczących zdolności jednostkowych i grupowych aktorów społecznych do wywierania wpływu na kształt i funkcjonowanie tych instytucji w zakresie utrzymania pożądanego poziomu bezpieczeństwa. Główną zaletą omawianego ujęcia jest jego przejrzystość, gdyż koncentruje się ono na istniejących, łatwych do zidentyfikowania elementach, takich jak, np.: władze publiczne wszystkich szczebli, jednostki ratowniczo - gaśnicze, służby ratownicze (medyczne, techniczne, komunalne, specjalistyczne i inne) oraz straże i służby porządku publicznego, organizacje gospodarcze, użyteczności publicznej i pozarządowe, których zadaniem jest skuteczne przeciwdziałanie wszystkim typom zagrożeń kryzysowych. Niedostatkiem tego podejścia jest dominujący formalizm i statyka prezentowanych ujęć, nie ukazująca opisywanych struktur i elementów składowych systemu w działaniu. Ponadto, wiąże ono pojęcie systemu bezpieczeństwa przede wszystkim z instytucjami i strukturami jakie system prezentuje, nie ukazując funkcji i sposobów ich spełniania wobec swego otoczenia i wobec społeczeństwa.

Drugie, to podejście funkcjonalno - strukturalne koncentruje swoją uwagę na szukaniu, formułowaniu i opisie funkcji, które wypełniane przez system zarządzania przyczyniać się będą do sprawnego jego funkcjonowania jako całości. Struktura systemu jest strukturą funkcjonalną, albo inaczej – strukturą zdarzeń i oznacza, że zdarzenia te muszą zachodzić w określonej kolejności, aby dana funkcja systemu mogła być realizowana. Z perspektywy funkcjonalno - strukturalnej system zarządzania rozpatrywany może być na dwa sposoby. W ujęciu pierwszym postrzegamy go jako układ procesów/funkcji zarządczych i społecznych. Wypełniane funkcje pełnią rolę mechanizmów regulujących logikę funkcjonowania organizacji i życia zbiorowego W toku ich realizacji następuje przetwarzanie informacji pochodzących z różnych społecznych środowisk w decyzje i działania na rzecz bezpieczeństwa. Drugie ujęcie widzi system zarządzania jako pewien zespół ról i czynności społecznych, wypełnianych przez organa kierownicze różnych instytucji. Badanie sposobów i sprawności pełnienia przez różne podmioty swoich ról i czynności oraz wiązanie ich z głównymi funkcjami systemu zarządzania kryzysowego, takimi jak, na przykład, monitorowanie, profilaktyka i prewencja zagrożeń, wskazuje na rodzaj analiz i badań oraz gromadzoną tą drogą wiedzę o systemie. Zaletą podejścia funkcjonalno – strukturalnego jest traktowanie systemu zarządzania jako dynamicznego procesu społecznego, zachodzącego w ramach poszczególnych wspólnot, takich jak państwo, administracja publiczna, instytucja bezpieczeństwa, społeczność lokalna czy firma ochrony osób i mienia Takie spojrzenie na system zarządzania pozwala na rozszerzenie jego zakresu. Przestaje on być kojarzony wyłącznie z kategorią instytucji państwa, gdyż w jego obrębie zlokalizowane są również niepaństwowe podmioty bezpieczeństwa. Ujęcie funkcjonalne w większym stopniu, aniżeli podejście instytucjonalne, pretenduje do miana całościowego, uniwersalnego podejścia do definiowania i badania systemu zarządzania. Wadą ujęcia funkcjonalnego jest niedocenianie struktury systemu, opisywanej wyłącznie przez pryzmat funkcji.

Znacznie rzadziej mamy do czynienia z ujęciami metodologicznymi wzorowanymi na naukach humanistycznych. Podejście interpretatywne zakłada, że świat zjawisk społecznych (duchowych, psychicznych, kulturowych) jest odmienny aniżeli świat przyrody. Zadania i cele działalności poznawczej winny koncentrować się nie na wyjaśnianiu zjawisk społecznych, lecz na ich opisie i interpretacji prowadzącej do rozumienia. Kierunki poznawczych poszukiwań formułuje się w pytaniach o charakterze: Dlaczego tak jest? Skąd się to wzięło? Jakie i gdzie są korzenie tego, co nas cieszy, niepokoi, lub przeraża? Odpowiedź na nie daje rozumienie, które pozwala uchwycić aspekt zjawiska „dla nas”, zrozumieć jego „subiektywny sens”, w jaki uwikłana jest cała sfera motywacyjno - zmysłowa działalności ludzkiej20. Poznanie realizowane według modelu interpretatywnego, wykorzystuje założenie, że rzeczywistość bezpieczeństwa jest społecznie bądź dyskursywnie konstruowana, a skoro tak, to rzeczywistość ta nie jest nigdy skończona, ciągle się kształtuje. Dlatego poznawać należy procesy i mechanizmy kształtujące zagrożenia społeczne, a pytania o charakterze ontologicznym (co jest efektem tych zagrożeń?) mają wtórny charakter. Zadaniem poznania staje się nie tyle dotarcie i opisanie uniwersalnej prawdy, ale analizowanie i zrozumienie wewnętrznych mechanizmów tworzonego i przekształcanego fragmentu rzeczywistości bezpieczeństwa, wraz z równoległym przekładaniem wyników analiz na język praktyki bezpieczeństwa. Poznawanie, którego podstawowymi kategoriami są rozumienie i interpretacja faktów, zjawisk, procesów, kładzie nacisk na kontekst, wielość perspektyw, na patrzenie z punktu widzenia badanego podmiotu. Jest to charakterystyczne dla metodologii jakościowej, która nakazuje wkraczać w nowe, niedostępne podejściu ilościowemu obszary, poszukiwać subiektywnych, osobistych znaczeń, które każdy z nas przypisuje temu samemu zdarzeniu, odkrywać głębokie zależności, by móc zrozumieć znaczenia, które ludzie łączą ze swoimi zachowaniami21. Kluczową rolę odgrywa tu poznanie subiektywnych odczuć, nadziei, pożądań, namiętności, ambicji, aspiracji, fantazji, zobowiązań, lęków i strachów, dla których użytecznymi narzędziami poznania są empatia, introspekcja, przyczyniającymi się do powstawania bogatych opisów gęstych, na które składa się wiele starannie przedstawionych jednostkowych czy grupowych historii, wyjaśniających ludzkie zachowania.

Podejście systemowe jest sposobem myślenia i badania, którego walorem jest możność łączenia wokół metodologii systemowej różnych planów badawczych i wyników badań, realizowanych np.: w konwencji behawioralnej i interpretacyjnej. Myślenie i badanie w kategoriach systemowych umożliwia nie tylko fotograficzny opis systemu, ale także pomaga dostrzec i zrozumieć współzależne formy aktywności w sferze bezpieczeństwa, realizowane przez instytucje, społeczeństwo i jednostki oraz dynamikę ich funkcjonowania. W ujęciu systemowym, zarządzanie kryzysowe uważane jest za układ otwarty, kontaktujący się z otoczeniem za pomocą „wejść” i „wyjść”. W tym wypadku można mówić o dwóch wariantach tego podejścia. Wariant pierwszy, albo inaczej metoda „czarnej skrzynki”, koncentruje się na relacjach systemu z otoczeniem, pomijając znaczenie procesów wewnątrzsystemowych. Wariant drugi, zwany metodą ”przezroczystej skrzynki” , analizuje wnętrze systemu i mechanizmy zachodzących w nim zmian, w oderwaniu od otoczenia. Podejścia te pozwalają zbadać i opisać: 1) usytuowanie systemu zarządzania kryzysowego na kolejnych administracyjnych poziomach i z perspektywy różnych organizacyjnych i społecznych wymiarów, 2) cele i granice systemu zarządzania wynikające z wzajemnych zależności pomiędzy bezpieczeństwem a społeczeństwem, 3) naturę zarządzania kryzysowego jako systemu otwartego funkcjonującego na różnych, wzajemnie zależnych i zintegrowanych poziomach, zarządzania złożonego z elementów i procesów umieszczonych w sieci wzajemnych i wielorakich połączeń, 4) zachowanie się systemu zarządzania podatnego na różnorakie wpływy i wywoływane tym zmiany w jego funkcjach, elementach składowych, interakcjach.



O podejściu systemowym stanowią menedżerskie działania, budujące obraz - model systemu zarządzania kryzysowego, odzwierciedlający relacje i zależności występujące w jego wnętrzu i łączące go z otoczeniem, a także związane z zarządzaniem, problemy, idee, kompetencje, postawy i zapatrywania ludzi. Generowanie wyczerpujących i wiarygodnych opisów, czy reprezentatywnych modeli prezentujących w optyce systemowej analizowany układ zarządzania kryzysowego można uzyskać wykorzystując różne perspektywy odniesienia, różne ramy w obrębie których poznawać można właściwości układu: budować jego specyficzne odwzorowania. Ramy takie to modele prezentujące związki i zależności systemowe w optykach22:

  • powiązania - pomiędzy elementami systemu zarządzania kryzysowego a czynnikami generującymi zagrożenia;

  • funkcje - stan funkcjonalnych struktur systemu zarządzania kryzysowego w określonym czasie, ukierunkowanych na zagrożenie;

  • zachowanie się – czynności i procesy realizowane przez system zarządzania kryzysowego dla spełniania swoich funkcji.

Optyka - powiązania, pozwala nam spojrzeć na układ: zagrożenia - bezpieczeństwo jak gdyby „z lotu ptaka” i dokonać opisów systemu zarządzania kryzysowego w kontekstach: funkcji, zadań, procedur, oraz pracownik/zespół pracowniczy. Umożliwia zdefiniowanie zależności i reguł wpływających na powiązania i wzajemne interakcje. Optyka - funkcje, skupia się na tym, czym jest układ: system zarządzania kryzysowego – zagrożenia, w danym momencie. Spojrzenie to jest oglądem odzwierciedlającym sposób zorganizowania systemu zarządzania kryzysowego w aspekcie stojących przed nim zadań. Obraz ten, przedstawiany jest zarówno: 1) językiem statyki, oddającym występujące regularności i ogólne prawa, jak też, 2) językiem akcji, przedstawiającym zależności, zgodnie z którymi działanie jest realizowane. Prezentuje on wizerunek systemu, jego stan w czasie obserwacji i analizy. W optyce tej opisowi poddajemy a) cele systemu, b) zadania i funkcje, które system realizuje dla osiągnięcia celów, c) procedury i czynności podejmowane dla realizacji funkcji i zadań, d) sposób, w jaki te składowe są zorganizowane i połączone w całość dla ukonstytuowania struktury systemu zarządzania. Optyka - zachowanie się, koncentruje się na tym, co system czyni w czasie, jakie modele postępowania przyjmuje dla osiągnięcia założonych celów. Spojrzenie takie ułatwia stworzenie dynamicznego wizerunku systemu, pomaga zrozumieć jak on zachowuje się jako działający system, czy jak powinien zachować się. Wykorzystując optykę zachowanie się, możliwe staje się określenie modelu działania, zrozumienie jak system zachowuje się jako dynamiczny twór: 1) jak odbiera, przedstawia/ocenia i przetwarza dane wejściowe, 2) przekształca dane wejściowe dla potrzeb systemu, 3) włącza się w działania służące osiąganiu celów bezpieczeństwa i przekształca dane wejściowe w wyjściowe, 4) dokonuje poprawek i zmian, oraz jeśli istnieje taka potrzeba, jak sam się zmienia w oparciu o informacje pochodzące z wnętrza systemu i otoczenia.
Zakończenie

W procesach rozwijających i doskonalących zarządzanie kryzysowe szczególnie ważną sprawą jest wyjaśnienie sobie i innym członkom społeczności zaangażowanych w problemy bezpieczeństwa i zarządzania nim, sposobów jego spostrzegania i poznawania. Istotne też jest przedstawienie i wyjaśnienie modeli myślenia leżących u podstaw założeń, jakie przyjmujemy gromadząc informacje i wiedzę o zarządzaniu, funkcjach jakie spełnia i ich uwarunkowaniach, a także wyjaśniać należy sposoby i ich merytoryczne podstawy jakich używać będziemy tworząc wizerunki i projekty przyszłych systemów zarządzania kryzysowego.



Literatura

  1. Allaire Y., Firsirotu M.E., Myślenie strategiczne, Warszawa 2000.

  2. Banathy B. H., Projektowanie systemów edukacji. Podróże w przyszłość, Wrocław 1994.

  3. Bell D., The Coming of Post – Industrial Society, New York 1976.

  4. Biernat T., Legitymizacja władzy politycznej. Elementy teorii, Toruń 1999.

  5. Dąbrowski K., Trud istnienia, Warszawa 1986.

  6. Fabiańska K., Rokita J., Rozwój przedsiębiorstwa. Procesy i strategie rozwoju, t. III, Katowice 1991.

  7. Lenartowicz P., Elementy filozofii zjawiska biologicznego, Kraków 1984.

  8. Mellibruda J., Poszukiwanie samego siebie, Warszawa 1977.

  9. Nowak S., Metodologia badań społecznych, Warszawa 1985.

  10. Palka S., Metodologia. Badania. Praktyka pedagogiczna, Gdańsk 2006.

  11. Porębski L., Między przemocą a godnością, Kraków 2007.

  12. Prigogine I., Stengeres I., Z chaosu ku porządkowi. Nowy dialog człowieka z przyrodą, Warszawa 1990.

  13. Romanowska M., Rozwój analizy strategicznej przedsiębiorstwa, Organizacja i Kierowanie 1993, nr 4.

  14. Rudniański J., Homo cogitans. O myśleniu twórczym i kryteriach wartości, Warszawa 1975.

  15. Teorie i metody w naukach politycznych, (red.) D. Marsh, G. Stoker, Kraków 2006.

  16. Ziarko J., Uwagi o przedmiocie nauki o bezpieczeństwie, ( w:) Problemy bezpieczeństwa, numer 1(I) Kraków 2007.

  17. Zimniewicz K., Współczesne koncepcje zarządzania, Warszawa 2003.



1 Artykuł powstał w ramach projektu badawczego nr 1 HO2D 009 30, finansowanego przez MNiSW ze środków na naukę w latach 2006 – 2008.

2 B. H. Banathy, Projektowanie systemów edukacji. Podróże w przyszłość, Wrocław 1994, s. 37.

3 Y. Allaire, M.E. Firsirotu, Myślenie strategiczne, Warszawa 2000, s. 10; K. Zimniewicz, Współczesne koncepcje zarządzania, Warszawa 2003, s. 40 i nast.

4 M. Romanowska, Rozwój analizy strategicznej przedsiębiorstwa, Organizacja i Kierowanie 1993, nr 4, s. 53 - 54; K. Fabiańska, J. Rokita, Rozwój przedsiębiorstwa. Procesy i strategie rozwoju, t. III, Katowice 1991, s. 50.

5 D. Bell, The Coming of Post – Industrial Society, New York 1976, s. 480 - 489.

6 B. H. Banathy, Projektowanie systemów edukacji. Podróże w przyszłość, Wrocław 1994, s. 42

7 J. Ziarko, Uwagi o przedmiocie nauki o bezpieczeństwie, ( w:) Problemy bezpieczeństwa, numer 1(I) Kraków 2007, s. 9 - 22.

8 K. Dąbrowski, Trud istnienia, Warszawa 1986, s. 8 – 12, P. Lenartowicz, Elementy filozofii zjawiska biologicznego, Kraków 1984, s. 44.

9 S. Nowak, Metodologia badań społecznych, Warszawa 1985, s.69.

10 tamże, s. 69.

11 tamże, s. 69.

12 J. Rudniański, Homo cogitans. O myśleniu twórczym i kryteriach wartości, Warszawa 1975, s. 20 – 21.

13J. Mellibruda, Poszukiwanie samego siebie, Warszawa 1977, s. 83 – 97.

14 J. Ziarko, op. cit., s. 12 – 13.

15 T. Biernat, Legitymizacja władzy politycznej. Elementy teorii, Toruń 1999, s. 35 – 36.

16 L. Porębski, Między przemocą a godnością, Kraków 2007, s.110.

17 P. Lenartowicz, Elementy filozofii zjawiska biologicznego, Kraków 1984, s. 28 - 38.

18 L. Porębski, Między przemocą a godnością, Kraków 2007, s. 132 – 133.

19 P. Lenartowicz, op. cit., s. 42 – 43.

20 I. Prigogine, I. Stengeres, Z chaosu ku porządkowi. Nowy dialog człowieka z przyrodą, Warszawa 1990, s. 49.

21 S. Palka, Metodologia. Badania. Praktyka pedagogiczna, Gdańsk 2006, s. 54 – 55; Teorie i metody w naukach politycznych, (red.) D. Marsh, G. Stoker, Kraków 2006s. 26 – 28.

22 Banathy B. H., Projektowanie systemów edukacji. Podróże w przyszłość, Wrocław 1994, s. 43 - 44.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna