Organizacje międzynarodowe – podręcznik L. Antonowicz



Pobieranie 116.85 Kb.
Data09.05.2016
Rozmiar116.85 Kb.
Organizacje międzynarodowe – podręcznik L. Antonowicz
Problem podmiotowości prawa międzynarodowego powstaje wzglę­dem organizacji międzynarodowych, które można zdefiniować jako trwa­łe zrzeszenia państw, oparte na umowie międzynarodowej i utworzone dla określonych celów w dziedzinie stosunków międzynarodowych. Najważniejszym elementem tej definicji jest to, że członkami takich organizacji międzynarodowych są państwa. Tylko wyjątkowo zdarza się, że członkami niektórych spośród tych organizacji o charakterze niepo­litycznym mogą być — oprócz państw — także niektóre terytoria auto­nomiczne.

W odróżnieniu od organizacji międzynarodowych, których członka­mi — wyłącznie lub w zasadzie — są państwa i które określa się zazwy­czaj mianem międzynarodowych organizacji rządowych, istnieją międzynarodowe organizacje pozarządowe. Organizacje międzynarodowe tego drugiego rodzaju nie powstają na podstawie umów międzynarodo­wych zawartych przez państwa. Członkami ich są osoby fizyczne lub krajowe organizacje polityczne, społeczne, zawodowe, religijne lub inne z różnych państw. Organizacje takie nie działają w sferze oficjalnych stosunków międzypaństwowych i względem nich nie powstaje problem podmiotowości prawnomiędzynarodowej.

Odróżnienie międzynarodowych organizacji rządowych od między­narodowych organizacji pozarządowych — aczkolwiek ma znaczenie podstawowe — nie wyklucza przypadków pośrednich. Na przykład Mię­dzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca jest organizacją, którą trudno jednoznacznie zakwalifikować zarówno do jed­nej, jak i do drugiej grupy. Z uwagi na swój skład członkowski jest to organizacja pozarządowa, gdyż członkami jej nie są państwa. Składa się ona z trzech członów:


  1. Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża, którego człon­
    kami są osoby fizyczne (obywatele Szwajcarii),

  2. Ligi Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca,
    której członkami są krajowe stowarzyszenia Czerwonego Krzyża i Czer­wonego Półksiężyca,

  3. krajowych stowarzyszeń w liczbie ponad 120.

Niezależnie od tego stanu państwa współpracują z Międzynarodo­wym Ruchem Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca i są szero­ko zainteresowane jego działalnością. Umowy z zakresu prawa między­narodowego wojennego przewidują spełnianie przez tę organizację wie­lu zadań o charakterze humanitarnym.

W stosunkach międzynarodowych główna rola przypada międzyna­rodowym organizacjom rządowym, mimo że liczba tych organizacji jest mniejsza niż międzynarodowych organizacji pozarządowych. Niemniej istnieje już kilka tysięcy organizacji tego typu i liczba ich stale rośnie.

Pojęcie organizacji międzynarodowej należy odróżnić od trzech po­jęć pokrewnych, a mianowicie: konferencji międzynarodowej, konfede­racji oraz organu międzynarodowego.

Instytucja konferencji międzynarodowych poprzedziła powstanie or­ganizacji międzynarodowych, które z niej wyrosły. Cechą organizacji międzynarodowych jest trwałość i ta cecha szczególnie różni je od kon­ferencji międzynarodowych. Pomimo znacznego wzrostu liczby organi­zacji międzynarodowych ich rozwój nie zastępuje konferencji między- narodowych, które nadal są ważną formą stosunków międzynarodowych. Wiele konferencji międzynarodowych jest organizowanych lub odbywa się pod auspicjami jednej z organizacji międzynarodowych. Ponadto niekiedy zdarza się, że konferencja międzynarodowa po zakończeniu jej pierwotnej fazy jest zwoływana ponownie. Następuje wtedy proces prze­kształcania się jej w organizację międzynarodową. Przykładem takiego procesu jest Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, od l stycznia 1995 r. Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Konfederacje definiowane są zazwyczaj jako związki państw. Różni­ca między zrzeszeniami państw a związkami państw nie jest całkiem wyraźna. Przyjmuje się, że organizacja międzynarodowa jest zrzesze­niem co najmniej trzech państw, a konfederacja może być związkiem nawet dwóch państw. Współczesnym przykładem konfederacji może być właśnie dwuczłonowa Senegambia obejmująca Senegal i Gambię, które w latach 1982-1989 posiadały organy konfederalne na wzór organów państwowych, zachowując jednak status oddzielnych podmiotów prawa międzynarodowego.

Od organizacji międzynarodowych należy wreszcie odróżnić organy międzynarodowe dwóch lub więcej państw, odznaczające się stosunko­wo prostą strukturą wewnętrzną. Do kategorii organów międzynarodo­wych należy przyporządkować bardzo liczne i różne komisje, na przy­kład rozejmowe, rzeczne czy współpracy gospodarczej. Przeważnie, choć nie zawsze, mają one charakter dwustronny.

Podstawą prawną międzynarodowej organizacji rządowej jest umowa międzynarodowa zawarta przez państwa. Taka umowa międzynarodowa odgrywa rolę statutu organizacji międzynarodowej, regulując takie za­gadnienia, jak jej cele i zasady, członkostwo, struktura, procedura gło­sowania i inne. Od treści umowy zależy kwestia, czy utworzona na jej podstawie organizacja międzynarodowa jest podmiotem prawa między­narodowego. Wyjątkowy jest przepis konwencji ONZ o prawie morza z 1982 r., który wyraźnie stwierdza, że utworzona na jej podstawie Mię­dzynarodowa Organizacja Dna Morskiego posiada osobowość prawno-międzynarodową16. Także Statut Rzymski Międzynarodowego Trybuna­łu Karnego z 17 lipca 1998 r. stanowi, że Trybunał ten ma międzynaro­dową osobowość prawną (art. 4, not. l)17.

Dla problemu podmiotowości prawnomiędzynarodowej organizacji międzynarodowych bardzo duże znaczenie miała opinia doradcza Mię­dzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie odszkodowania za straty poniesione w służbie Organizacji Narodów Zjednoczonych z 11 kwietnia 1949 r.18. W opinii tej MTS uznał, że ONZ jest podmio­tem prawa międzynarodowego, jest zdolna do posiadania praw i obo­wiązków międzynarodowych oraz ma zdolność do obrony swoich praw przez wysuwanie roszczeń międzynarodowych. Zdaniem Trybunału nie oznacza to jednak, że jest ona państwem lub że jej prawa i obowiązki międzynarodowe są takie same jak państw. Tym bardziej nie jest ona „nadpaństwem", bez względu na to, co wyrażenie takie może znaczyć.

Najważniejszym elementem podmiotowości prawnomiędzynarodowej, jaką może posiadać organizacja międzynarodowa, jest zdolność trakta­towa. Jej treścią jest zdolność zawierania umów międzynarodowych z państwami członkowskimi lub też z państwami nienależącymi do da­nej organizacji międzynarodowej oraz z innymi organizacjami między­narodowymi. Wiedeńska konwencja prawa traktatów między państwa­mi a organizacjami międzynarodowymi oraz między organizacjami mię­dzynarodowymi z 21 marca 1986 r. stanowi, że zdolność organizacji międzynarodowej do zawierania umów regulują przepisy tej organiza­cji, przez które należy rozumieć akty konstytucyjne, decyzje i rezolucje przyjęte zgodnie z tymi aktami oraz należycie ustaloną praktykę19. Jest charakterystyczne, że konwencja ta przewiduje możliwość przystąpienia do niej — oprócz wszystkich państw i Namibii (która od 1990 r. także jest państwem) — każdej organizacji międzynarodowej, która ma zdol­ność traktatową. Dokument przystąpienia takiej organizacji powinien zawierać deklarację poświadczającą, że ma ona zdolność traktatową. Formuła ta wskazuje, że zdolność taka nie jest przymiotem każdej orga­nizacji międzynarodowej.

Można wyróżnić cztery podstawowe rodzaje umów międzynarodo­wych zawieranych przez organizacje międzynarodowe:

1) umowy w sprawie stałej siedziby organizacji lub czasowego prze­bywania organów organizacji na terytorium państwa członkowskiego lub też państwa nie należącego do danej organizacji,



  1. umowy w sprawie udzielania pomocy państwom przez organizację,

  2. umowy w sprawie stowarzyszenia państw z organizacją,

  3. umowy o współpracy i koordynacji działalności organizacji z inny­
    mi organizacjami międzynarodowymi.

Inne elementy podmiotowości prawnomiędzynarodowej organizacji międzynarodowych stanowią rozwinięcie i konkretyzację ich zdolności traktatowej. Na podstawie statutów lub innych umów międzynarodo­wych korzystają one z przywilejów i immunitetów, które są zbliżone do przywilejów i immunitetów dyplomatycznych.

Niektóre organizacje międzynarodowe dysponują biernym prawem legacji, co oznacza, że państwa członkowskie, a czasem także państwa niebędące członkami danej organizacji międzynarodowej, ustanawiają przy nich swoje stałe przedstawicielstwa mające status podobny do przed­stawicielstw dyplomatycznych. Są już także początki realizacji przez organizacje międzynarodowe czynnego prawa negacji w postaci przed­stawicielstw o charakterze dyplomatycznym akredytowanych w niektó­rych państwach, czego przykładem jest m.in. Przedstawicielstwo Komi­sji Wspólnot Europejskich (Unii Europejskiej) w Polsce20.

Wreszcie, konwencja o międzynarodowej odpowiedzialności za szko­dy wyrządzone przez obiekty kosmiczne z 29 marca 1972 r.21 przewidu­je, że organizacje międzynarodowe mogą ponosić odpowiedzialność mię­dzynarodową za tego rodzaju szkody

Klasyfikacja organizacji międzynarodowych

Międzynarodowych organizacji rządowych dotyczy ogromny i nie­jednolity materiał faktyczny. Orientację w tym materiale może ułatwić klasyfikacja organizacji międzynarodowych przeprowadzona w szczegól­ności z punktu widzenia ich składu członkowskiego. Skład członkowski bowiem każdej organizacji międzynarodowej ma pierwszorzędne zna­czenie, gdyż od niego zależy działalność tych organizacji.

Należy rozróżniać organizacje międzynarodowe powszechne oraz partykularne. Pierwszy rodzaj stanowią te organizacje, które w założe­niu mogą objąć wszystkie państwa świata. Wprawdzie dziś organizacją międzynarodową, która faktycznie spełnia to założenie, jest tylko ONZ, ale chodzi tu o organizacje o zasięgu potencjalnie światowym.

Ze względu na swój skład członkowski charakter powszechny ma przede wszystkim Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ). Jest to najważniejsza organizacja międzynarodowa doby współczesnej. Jej głów­nym zadaniem jest utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodo­wego, ale ma ona także rozległe kompetencje w takich dziedzinach, jak międzynarodowa współpraca gospodarcza i społeczna, dekolonizacja czy kodyfikacja prawa międzynarodowego. Za poprzedniczkę ONZ ucho­dzi Liga Narodów, która powstała po pierwszej wojnie światowej, a zo­stała rozwiązana w 1946 roku.

Charakter powszechny mają także międzynarodowe organizacje wy­specjalizowane związane specjalnymi układami z ONZ, wraz z którą tworzą tak zwany system czy rodzinę Narodów Zjednoczonych. Są to:

1) Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO),


  1. Organizacja do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO),

  2. Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki
    i Kultury (UNESCO),

  3. Międzynarodowa Organizacja Lotnictwa Cywilnego (ICAO),

  4. Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (IBRD),

  5. Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF),

  6. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO),

  7. Powszechny Związek Pocztowy (UPU),

  8. Międzynarodowa Unia Telekomunikacyjna (ITU),




  1. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO),

  2. Międzynarodowa Organizacja Morska (IMO),

  3. Międzynarodowe Towarzystwo Finansowe (IFC),

  4. Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (IDĄ),

  5. Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa (IFAD),

  1. Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Rozwoju Prze­mysłowego (UNIDO),

  1. Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO),

  2. Światowa Organizacja Turystyki.

Ponadto z ONZ są związane dwie inne organizacje międzynarodowe o charakterze powszechnym, a mianowicie: Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (IAEA) oraz Światowa Organizacja Handlu (WTO).

Ogromna większość organizacji międzynarodowych ma charakter partykularny, a więc taki, który wyklucza możliwość członkostwa wszyst­kich państw. Szczególną grupę wśród nich stanowią organizacje regio­nalne, których członkostwo jest uzależnione od położenia geograficzne­go, co niekiedy znajduje wyraz w nazwie organizacji.

Pojęcie regionu w prawie międzynarodowym nie jest ścisłe. Karta Naro­dów Zjednoczonych (rozdział VIII) zawiera postanowienia dotyczące mię­dzynarodowych organizacji regionalnych, które mają na celu utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego, ale nie określa pojęcia regio­nu, tylko ustanawia obowiązek zgodności takich organizacji z Kartą NZ.

Pod względem geograficznym najbardziej określonym regionem jest kontynent. Charakter kontynentalny ma Organizacja Państw Amery­kańskich skupiająca wszystkie państwa amerykańskie oraz Unia Afry­kańska, do której należą wszystkie państwa afrykańskie z wyjątkiem Maroka, które z jej poprzedniczki — Organizacji Jedności Afrykańskiej — wystąpiło w 1985 r. Pomimo swej nazwy charakteru w pełni konty­nentalnego nie ma jeszcze Rada Europy, której członkami mogą być

tylko państwa europejskie o ustroju demokratycznym. Polska uzyskała członkostwo tej organizacji międzynarodowej — po przemianach ustro­jowych — w 1991 roku.

Inną grupę stanowią międzynarodowe organizacje regionalne obej­mujące państwa położone na określonej części jakiegoś kontynentu i tym samym mające mniejszą liczbę członków. Przykładami takich or­ganizacji mogą być:



  • Rada Nordycka,

  • Stowarzyszenie Państw Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN),

  • Południowoazjatyckie Stowarzyszenie dla Współpracy Regionalnej
    (SAARC),

  • Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej (ECOWAS),

  • Organizacja Państw Karaibów Wschodnich (OECS),

  • Forum Pacyfiku Południowego (SPF).

Wątpliwy jest charakter regionalny Organizacji Paktu Północnoatlan­tyckiego (NATO) z uwagi na jego zasięg podmiotowo-terytorialny. W skład NATO bowiem, oprócz państw europejskich, wchodzą z jednej strony Stany Zjednoczone i Kanada, z drugiej zaś Turcja. Ponadto NATO nawiązało bardzo ścisłą współpracę z Federacją Rosyjską.

Organizacje międzynarodowe o charakterze partykularnym, ale inne niż organizacje regionalne, odznaczają się tym, że ich członkostwo oparte jest na różnych kryteriach, wśród których kryterium geograficzne nie od­grywa istotnej roli. W rezultacie członkami takich organizacji są zarówno państwa sąsiednie, jak i państwa położone w różnych częściach świata. Można przytoczyć kilka organizacji międzynarodowych, których skład członkowski odpowiada w każdym przypadku innemu kryterium, a mianowicie:



  • Wspólnota Narodów jest zrzeszeniem obejmującym Wielką Brytanię oraz 53 inne państwa, których terytoria należały poprzednio do brytyjskiego imperium kolonialnego, położonego we wszystkich częściach świata,

  • Organizacja Konferencji Islamskiej obejmuje 58 państw — w tym Palestynę, którą można traktować jako państwo in statu nascendi — położonych na kilku kontynentach, które łączy religia większości czynawet znacznej mniejszości ich mieszkańców,

  • Liga Państw Arabskich oparta jest na kryterium etnicznym, które­ mu czynią zadość 22 państwa Azji i Afryki, w tym Palestyna,

  • Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC) sku­ pia 11 państw Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej, dla których ropa naf­towa jest głównym źródłem dochodów z eksportu.

Organizacja międzynarodowa o charakterze pierwotnie regionalnym może go utracić wskutek zmiany składu członkowskiego. Tak stało się z Radą Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) po przyjęciu do niej Mongolii, Kuby i Wietnamu.

Duże znaczenie ma podział organizacji międzynarodowych na orga­nizacje o charakterze koordynacyjnym i organizacje o charakterze inte­gracyjnym. Do tej drugiej kategorii należą: Wspólnoty Europejskie (Unia Europejska). Tworzą one organizm oparty nie tylko na prawie między­narodowym, ale także na wspólnym prawie państwowym.



§ 2. Statuty organizacji międzynarodowych

Utworzenie każdej organizacji międzynarodowej jest wynikiem po­rozumienia państw. Porozumienie to jest umową międzynarodową pod­legającą normom prawa traktatów. Z definicji organizacji międzynaro­dowych wynika, że taka umowa ma charakter co najmniej trójstronny, nigdy zaś dwustronny.

Umowa o utworzeniu organizacji międzynarodowej może mieć różny zakres merytoryczny, czyli może w różnym stopniu regulować zagadnie­nia, które wystąpią w jej przyszłym funkcjonowaniu. Do podstawowych zagadnień tego rodzaju należy określenie celów i zasad organizacji, jej członkostwa, struktury i kompetencji organów, procedury podejmowa­nia uchwał czy trybu finansowania działalności.

Pod względem formalnym umowa o utworzeniu organizacji międzyna­rodowej może być aktem samoistnym albo też stanowić fragment umowy międzynarodowej o szerszym zakresie merytorycznym. Tak np. Liga Na­rodów oraz Międzynarodowa Organizacja Pracy zostały utworzone na podstawie traktatów pokoju kończących pierwszą wojnę światową.

Umowa międzynarodowa zawierająca przepisy, które dość szczegó­łowo i w sposób odpowiednio usystematyzowany regulują powyższe za­gadnienia, ma charakter statutu organizacji międzynarodowej. Statut w tym znaczeniu jest pożądaną, ale nie bezwzględnie konieczną podsta­wą prawną działania organizacji międzynarodowej.

Niekiedy zdarza się, że organizacja międzynarodowa w początkowym okresie funkcjonuje bez statutu, który dopiero później zostanie przyję­ty. W takim przypadku statut organizacji międzynarodowej nie jest jed- nocześnie umową o jej utworzeniu, gdyż taka została zawarta wcześniej. Jako przykład praktyki tego rodzaju może służyć Rada Wzajemnej Po­mocy Gospodarczej, która została utworzona w 1949 r., podczas gdy jej statut przyjęto 10 lat później. Organizacja Państw Amerykańskich w 1965 r. obchodziła swoje 75-lecie, natomiast jej statut obowiązuje dopiero od 1948 roku1.

Niektóre organizacje międzynarodowe w ogóle obywają się bez sta­tutów. Tak na przykład brytyjska Wspólnota Narodów nie opiera swego istnienia i działalności na dokumencie pisanym, któremu można by przy­pisać charakter statutu. Akt tego rodzaju zastępują różne uchwały po­dejmowane przez państwa członkowskie oraz precedensy tworzone w toku praktyki.

Nazwy statutów organizacji międzynarodowych są rozmaite, przy czym nadanie jakiejkolwiek nazwy nie ma znaczenia prawnomiędzynarodowego. Najczęściej spotyka się takie nazwy, jak konwencja, porozu­mienie, konstytucja, traktat, karta, protokół, pakt i wreszcie statut. Ta ostatnia nazwa występuje w przypadku Rady Europy.

Statutem ONZ jest Karta sporządzona podczas konferencji założy­cielskiej w San Francisco. Karta Narodów Zjednoczonych została pod­pisana 26 czerwca 1945 r., natomiast uprawomocniła się 24 październi­ka 1945 r. Rocznice tej drugiej daty są świętowane jako Dzień Narodów Zjednoczonych.

Karta NZ jest obszernym dokumentem składającym się ze wstępu oraz 111 artykułów ujętych w dziewiętnaście rozdziałów. Jej integralną część stanowi Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, zło­żony z 70 artykułów ujętych (z wyjątkiem art. 1) w pięć rozdziałów. Karta NZ w znaczeniu szerszym jest więc dwuczłonową umową międzynarodową.

Nawet rozbudowany w swej treści statut organizacji międzynarodo­wej nie jest wystarczającą podstawą jej działalności i zazwyczaj wymaga uzupełnienia innymi aktami prawnomiędzynarodowymi, które powinny być z nim zgodne. Można wyróżnić trzy rodzaje takich aktów:



  1. 1) umowy międzynarodowe zawarte przez państwa członkowskie, na przykład dotyczące przywilejów i immunitetów przysługujących organi­zacjom międzynarodowym, ich funkcjonariuszom oraz przedstawiciel­stwom państw przy tych organizacjach, regulaminy uchwalane przez organy organizacji międzynarodo­wych na podstawie wyraźnego lub przynajmniej domniemanego upo­ważnienia zawartego w ich statutach,

  2. inne uchwały tworzące normy tak zwanego prawa wewnętrznego organizacji międzynarodowych.

W pierwszym przypadku chodzi o umowy międzynarodowe o takim samym charakterze prawnomiędzynarodowym jak statuty organizacji międzynarodowych, gdyż są one bezpośrednim wyrazem woli państw członkowskich. Ich drugorzędność wynika tylko z zadania, którym jest uzupełnienie norm statutowych. Przykładem tego rodzaju umowy mię­dzynarodowej może być konwencja o przywilejach i immunitetach ONZ z 13 lutego 1946 r.2 Polska jest stroną tej konwencji3.

W odróżnieniu od umów międzynarodowych, regulaminy i niektóre inne akty organizacji międzynarodowych są tylko pośrednim wyrazem woli państw członkowskich. Prawo uchwalania regulaminów przewidują prawie wszystkie statuty organizacji międzynarodowych, a w braku wy­raźnych przepisów w tej sprawie można takie prawo domniemywać. Podstawową treścią regulaminów są normy dotyczące procedury funk­cjonowania poszczególnych organów organizacji międzynarodowych.

W stosunku do statutów organizacji międzynarodowych jako umów międzynarodowych występuje problem interpretacji autorytatywnej ich przepisów. Statuty niektórych organizacji wyspecjalizowanych ONZ (Międzynarodowa Organizacja Pracy, Światowa Organizacja Zdrowia, UNESCO) zawierają w tej sprawie postanowienia, przewidujące w szcze­gólności interpretację dokonywaną przez Międzynarodowy Trybunał Spra­wiedliwości. Natomiast Karta NZ nie zawiera takich postanowień i w prak­tyce jest ona interpretowana przez organy ONZ w trakcie spełniania ich statutowych funkcji. Jest to interpretacja kazualna dokonywana przez każdy organ stosujący statut i mająca znaczenie w konkretnym przypadku.

Statuty organizacji międzynarodowych jako umowy międzynarodowe podlegają zmianom zgodnie z wymaganiami prawa traktatów. Niejedno­krotnie same statuty zawierają postanowienia na ten temat. Tak na przy­kład Karta NZ może być zmieniona przez wniesienie poprawek przyję­tych większością 2/3 członków Zgromadzenia Ogólnego i ratyfikowanych

przez 2/3 członków ONZ, włączając w to stałych członków Rady Bezpie­czeństwa. W takim wypadku obowiązują one wszystkich członków ONZ.

W tym trybie zmieniono postanowienia Karty NZ dotyczące liczby członków Rady Bezpieczeństwa oraz Rady Gospodarczej i Społecznej. Nie był natomiast stosowany przepis przewidujący zwołanie konferencji ogólnej członków ONZ w celu rewizji Karty. Wydaje się, że Karta NZ jako całość zdała egzamin w ciągu prawie 60 lat swego istnienia i jej rewizja nie jest konieczna.

Tylko nieliczne statuty organizacji międzynarodowych zawierają posta­nowienia o możliwości ich likwidacji. Powołują one do życia organizmy trwałe, jednakże zależne od woli państw członkowskich. Dlatego też w wypadku braku przepisów dotyczących likwidacji organizacji międzyna­rodowej państwa członkowskie mogą o tym zdecydować w każdym czasie. Przykładem takiego kroku jest decyzja sześciu państw-członków Organi­zacji Układu Warszawskiego o jej likwidacji l lipca 1991 roku.

Od aktu likwidacji organizacji międzynarodowej trzeba odróżnić prze­prowadzenie procesu jej likwidacji. Na podstawie uchwały z 18 kwietnia 1946 r. Liga Narodów przestała więc istnieć następnego dnia, natomiast proces jej likwidacji trwał do końca lipca 1947 roku.



§ 3. Członkostwo organizacji międzynarodowych

Problematyka członkostwa organizacji międzynarodowych jest rozleg­ła. Obejmuje ona zagadnienia zarówno merytoryczne, jak i proceduralne, związane z nabyciem i utratą praw członkowskich, a także określenie rodzajów więzi łączących państwa z organizacjami międzynarodowymi.

Członkostwo organizacji międzynarodowych zazwyczaj utożsamia się z członkostwem pełnoprawnym. Wynika to stąd, że w bardzo wielu or­ganizacjach jest to jedyny rodzaj członkostwa, a we wszystkich pozosta­łych organizacjach — najważniejszy rodzaj członkostwa. Statuty organi­zacji międzynarodowych nie posługują się przy tym wyrażeniem „człon­kostwo pełnoprawne", czy „członkostwo pełne" tylko używają terminu „członkostwo", a przewidując jeszcze inny rodzaj członkostwa, kwalifi­kują je przymiotnikiem „stowarzyszone".

W ramach jednego rodzaju członkostwa możliwe są podziały państw na grupy, których sytuacja w organizacji międzynarodowej nie jest jednakowa. Spośród 162 członków Międzynarodowego Funduszu Rozwoju Rolnictwa wyróżnia się państwa rozwinięte, państwa produkujące ropę naftową oraz państwa rozwijające się. Polska nie jest członkiem tej or­ganizacji.

Ze względu na możliwość powiększania swego składu członkowskiego organizacje międzynarodowe mogą być zamknięte bądź też otwarte. W tym drugim wypadku mogą one być otwarte warunkowo lub bezwarunkowo.

Zamknięty charakter organizacji międzynarodowych wynika nie tyle z wyraźnych postanowień ich statutów, co z tego, że od razu obejmują one państwa, którym odpowiada pozostawanie w swoim kręgu. Jednak­że rzadkie są przypadki organizacji międzynarodowych otwartych dla wszystkich państw bez jakichkolwiek warunków. Częściej natomiast zda­rzają się organizacje międzynarodowe, które dla innych państw są otwarte pod pewnymi warunkami. Warunki te z reguły są sformułowane w ich statutach.

Możliwość powiększenia składu członkowskiego organizacji między­narodowych prowadzi do rozróżnienia członków pierwotnych i później­szych. Członkami pierwotnymi są państwa-założyciele danej organizacji międzynarodowej, natomiast członkami późniejszymi są państwa, które zostały przyjęte do tej organizacji po jej ukonstytuowaniu się.

Rozróżnienie powyższe jest istotne tylko ze względu na sposób naby­cia przez państwo praw członkowskich, ale nie powoduje jakiejkolwiek różnicy w zakresie tych praw. Karta NZ więc proklamuje zasadę równo­ści suwerennej wszystkich członków ONZ.

Członkami pierwotnymi ONZ stały się państwa, które w liczbie pięć­dziesięciu uczestniczyły w konferencji w San Francisco. Polska jest także członkiem pierwotnym ONZ. Status taki zarezerwowano w Karcie w sposób specjalny z uwagi na to, że przedstawiciele Polski nie uczest­niczyli w konferencji założycielskiej ONZ. Wtedy bowiem mocarstwa zachodnie nie uznawały jeszcze Rządu Tymczasowego działającego w kraju, lecz rząd emigracyjny w Londynie. Warunkiem uzyskania człon­kostwa ONZ przez tych 51 państw było także podpisanie oraz ratyfiko­wanie Karty Narodów Zjednoczonych. Polska — tak jak inni sygnata­riusze Karty — spełniła te wymagania4.

Karta Narodów Zjednoczonych ustaliła pięć warunków, które powi­nien spełnić kandydat na członka ONZ:



  1. powinien być państwem,

  2. powinien być państwem miłującym pokój,

  3. przyjąć zobowiązania zawarte w Karcie oraz, zdaniem Organi­zacji,

  4. być zdolnym do wykonywania tych zobowiązań i

  5. chcieć je wykonywać.

Przyjęcie takiego państwa w poczet członków ONZ następuje w dro­dze decyzji Zgromadzenia Ogólnego podjętej na zalecenie Rady Bez­pieczeństwa.

Warunek państwowości wynika z charakteru ONZ jako międzynaro­dowej organizacji rządowej odpowiedzialnej za utrzymanie pokoju i bez­pieczeństwa międzynarodowego. Członkiem ONZ nie może być więc terytorium niesuwerenne. Możliwe to jest natomiast w niektórych orga­nizacjach wyspecjalizowanych ONZ. Tak na przykład oprócz państw członkami Światowej Organizacji Meteorologicznej mogą być także te­rytoria, które mają własną służbę meteorologiczną. Na tej podstawie członkostwo tej organizacji nabyły: Brytyjskie Terytoria Karaibskie, Po­linezja Francuska, Antyle Holenderskie i Aruba, Nowa Kaledonia, Hongkong, Makao, Wyspy Cooka oraz Niue.

Ocenie Rady Bezpieczeństwa i Zgromadzenia Ogólnego podlega kwestia, czy państwo ubiegające się o przyjęcie do ONZ miłuje pokój. Formuła ta wywodzi się stąd, że ONZ powstała jako wynik działań koalicji antyfaszystowskiej z czasu drugiej wojny światowej. W pierw­szych latach powojennych formuła ta spowodowała niedopuszczenie Hiszpanii do członkostwa ONZ. Później formułę tę interpretowano bardziej liberalnie.

Liberalnie interpretowana jest także kwestia zdolności oraz chęci wykonywania przez państwa zobowiązań wynikających z Karty NZ. Doświadczenie ONZ wskazuje więc, że w zakresie przyjmowania no­wych członków przepisy proceduralne odgrywają w praktyce większą rolę niż przepisy merytoryczne.

Liczba członków organizacji międzynarodowych jest bardzo różna. Liczba członków ONZ wynosi obecnie 191. Do ONZ nie należy Waty­kan. Najliczniejszą z organizacji wyspecjalizowanych ONZ jest Świato­wa Organizacja Zdrowia (WHO) licząca 192 członków oraz 2 członków stowarzyszonych (Puerto Rico i Tokelau). Spośród międzynarodowych organizacji partykularnych najliczniej­sza jest Organizacja Konferencji Islamskiej, obejmująca 58 państw człon­kowskich. Niewiele mniej liczna jest Organizacja Bezpieczeństwa i Współ­pracy w Europie (OBWE), do której należą obecnie 54 państwa, w tym 44 państwa europejskie, 8 nieeuropejskich państw postradzieckich oraz Kanada i Stany Zjednoczone, a także mająca taką samą liczbę członków Wspólnota Narodów (brytyjska).

Przykładem zaś organizacji międzynarodowej liczącej zaledwie trzech członków może być Beneluks (Belgia, Holandia i Luksemburg) czy Anzus (Australia, Nowa Zelandia i Stany Zjednoczone).

Stosunek liczbowy członków pierwotnych i późniejszych może kształ­tować się różnie w poszczególnych organizacjach międzynarodowych.

Na przykład liczba członków ONZ powiększyła się przeszło trzyipółkrotnie, Unii Europejskiej zaś — ponad czterokrotnie. Nie zawsze sta­bilne jest członkostwo organizacji międzynarodowych o charakterze wojskowo-politycznym. Liczba członków NATO np. zwiększyła się z 12 do 26, natomiast spośród 8 pierwotnych stron Układu Warszawskiego przed jego rozwiązaniem wystąpiła jednostronnie Albania, a Niemiecka Re­publika Demokratyczna uzyskała zgodę na wycofanie się w związku ze zjednoczeniem Niemiec.

Statuty wielu organizacji międzynarodowych zawierają przepisy, któ­re sprawiają, że może nastąpić ustanie członkostwa państw należących do tych organizacji. Są dwie formy ustania członkostwa organizacji mię­dzynarodowej: wystąpienie oraz wykluczenie.

Prawo wystąpienia z organizacji międzynarodowych może być wyraź­nie przewidziane w ich statutach albo może być domniemane jako wy­nikające z zachowania suwerenności przez państwa członkowskie. W pierwszym przypadku obowiązujące są przepisy statutowe, natomiast w drugim przypadku państwa powinny spełnić dwa warunki. Po pierw­sze — powinny uprzedzić inne państwa o zamiarze wystąpienia i po drugie — powinny wywiązać się wobec organizacji międzynarodowej ze swoich zobowiązań, zwłaszcza z zobowiązań finansowych.

Karta NZ — w odróżnieniu od Paktu Ligi Narodów — nie zawiera przepisu dotyczącego wystąpienia z ONZ. Niemniej na konferencji w San Francisco ustalono, że państwo może wystąpić z ONZ, gdyby uznało, że pozostawanie w niej koliduje z jego prawem. Z możliwości tej skorzystała w 1965 r. Indonezja (w związku z wyborem do Rady Bezpie­czeństwa Malezji, z którą miała spór terytorialny), ale później uznano,

że było to nie wystąpienie, lecz zawieszenie działalności, którą wznowio­no w trybie dopuszczenia, a nie ponownego przyjęcia do ONZ. Ponowne przyjęcie do organizacji międzynarodowej jest możliwe w stosunku do państwa, które przestało być jej członkiem, i w takim samym trybie, jaki obowiązuje państwa ubiegające się o członkostwo po raz pierwszy.

Statuty wielu organizacji międzynarodowych nie przewidują instytu­cji wykluczenia. Tak na przykład nie przewiduje jej Karta Organizacji Państw Amerykańskich z 30 kwietnia 1948 r.5; dlatego też Kuba nadal jest członkiem OPA, aczkolwiek wskutek zawieszenia w prawach człon­kowskich nie uczestniczy w jej działalności. Karta NZ zaś przewiduje w art. 6, że państwo członkowskie, które uporczywie narusza zasady Karty, może być wykluczone z ONZ przez Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bezpieczeństwa. Z procedury tej jednak wynika, że żad­ne państwo nie może być wykluczone z ONZ wbrew stanowisku które­gokolwiek stałego członka Rady Bezpieczeństwa i tym samym stali człon­kowie Rady Bezpieczeństwa praktycznie nie mogą być wykluczeni. W re­zultacie przepis powyższy nie był dotychczas stosowany — mimo bardzo surowej i szerokiej krytyki pod adresem niektórych państw członkow­skich. Natomiast przykładem takiej praktyki mogło być wykluczenie Afryki Południowej z Powszechnego Związku Pocztowego.

W praktyce organizacji międzynarodowych występuje jeszcze forma zmniejszenia składu członkowskiego jako rezultat upadku państw w drodze ich zjednoczenia lub też rozczłonkowania. Ta pierwsza ewen­tualność w ONZ znalazła przejściowo zastosowanie w związku z połą­czeniem Egiptu i Syrii (1958-1961). Nadal zaś aktualnymi przykładami są zjednoczenie Tanganiki i Zanzibaru w jedno państwo członkowskie — Tanzanię — oraz zjednoczenie dwóch państw niemieckich i dwóch państw jemeńskich. Ta druga ewentualność zdarzyła się w przypadku Czechosłowacji i Jugosławii.

Od ustania członkostwa organizacji międzynarodowej należy odróż­niać zawieszenie w prawach członkowskich. Tak na przykład art. 5 Karty NZ przewiduje, że członek ONZ, przeciwko któremu została podjęta przez Radę Bezpieczeństwa akcja zapobiegawcza lub przymusowa, może być zawieszony w korzystaniu z praw i przywilejów członkowskich przez Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bezpieczeństwa. Rada Bezpie­czeństwa może przywrócić korzystanie z tych praw i przywilejów.

Ograniczoną formą zawieszenia w prawach członkowskich jest po­zbawienie prawa głosowania w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ. Artykuł 19 Karty stanowi, że państwo-członek ONZ, które zalega z płaceniem składek w wysokości należnej za dwa lata lub więcej, nie ma prawa głosowania, chyba że Zgromadzenie Ogólne uzna, że zaległość taka jest niezależna od tego państwa.

Wprawdzie przepisy Karty NZ dotyczące zawieszenia nie były wyraź­nie stosowane, ale do tego sprowadzał się długotrwały brak uczestnic­twa w pracach ONZ Afryki Południowej. Niektóre prawa Afryki Połu­dniowej zostały zawieszone w kilku organizacjach wyspecjalizowanych ONZ. Wśród międzynarodowych organizacji partykularnych zaś można podać przykład zawieszenia Egiptu w prawach członka Ligi Państw Arabskich w latach 1979-1987.

W rodzinie Narodów Zjednoczonych występuje zjawisko częścio­wego uzależnienia od członkostwa ONZ członkowstwa niektórych jej organizacji wyspecjalizowanych. Tak na przykład Konstytucja UNESCO wiąże członkostwo tej organizacji z członkostwem ONZ6. Utrata człon­kostwa ONZ powoduje automatycznie utratę członkostwa UNESCO. Przyjęcie państwa nie będącego członkiem ONZ w poczet członków UNESCO uzależnione jest od pozytywnego zalecenia Rady Gospo­darczej i Społecznej ONZ. Zawieszenie w prawach i przywilejach członkowskich ONZ może, na żądanie ONZ, spowodować również zawieszenie praw i przywilejów członkowskich UNESCO. Podobnie przyjęcie do Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego pań­stwa niebędącego członkiem ONZ zależy od zgody Zgromadzenia Ogólnego ONZ7. Natomiast państwa wykluczone z ONZ oraz pań­stwa, co do których ONZ wydało zalecenie wykluczenia z organizacji wyspecjalizowanych, tracą automatycznie członkostwo w Międzynaro­dowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego.

Od takiego uzależnienia w sprawach członkostwa w stosunkach mię­dzy organizacjami międzynarodowymi trzeba odróżniać wspólne człon­kostwo, co ma miejsce w przypadku Wspólnoty Europejskiej i Europej­skiej Wspólnoty Energii Atomowej (Unii Europejskiej), a wcześniej także Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, zlikwidowanej w 2002 roku.

Wiele współczesnych organizacji międzynarodowych nie poprzestaje na członkostwie pełnoprawnym i rozszerza swoje oddziaływanie na stosunki międzynarodowe za pomocą ograniczonego uczestnictwa in­nych podmiotów w ich działalności. Ograniczone uczestnictwo w dzia­łalności organizacji międzynarodowej może przybrać takie formy, jak:



  • członkostwo stowarzyszone względnie stowarzyszenie nie mające
    charakteru członkowskiego,

  • stała współpraca,

  • status obserwatora.

Karta NZ nie przewiduje członkostwa stowarzyszonego w ONZ. Instytucja ta występuje natomiast w niektórych komisjach regionalnych Rady Gospodarczej i Społecznej, a także w niektórych organizacjach wyspecjalizowanych ONZ (IMO, UNESCO, WHO). Przewidziano ją tam z myślą o terytoriach niesuwerennych.

Instytucją członkostwa stowarzyszonego — niekoniecznie pod tą na­zwą — posługują się także niektóre międzynarodowe organizacje partyku­larne, stosując ją względem państw, które nie chcą lub nie mogą uczestni­czyć w całej ich działalności. Tak np. Nauru i Tuvalu miały specjalne członkostwo brytyjskiej Wspólnoty Narodów, co wykluczało ich udział w konferencjach szefów rządów państw należących do Wspólnoty.

We Wspólnotach Europejskich (Unii Europejskiej), które składają się z 25 członków (Austria, Belgia, Cypr, Czechy, Dania, Estonia, Fin­landia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Litwa, Luksem­burg, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Słowacja, Słowenia, Szwecja, Węgry, Wielka Brytania i Włochy), członkostwo pełnoprawne poprzedza okres stowarzyszenia państw aspirujących do takiego człon­kostwa. Nie dotyczyło to oczywiście państw-założycieli Wspólnot. Układ europejski stanowiący stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi, który wszedł w życie l lutego 1994 r.8, wygasł wraz z uzyskaniem przez Polskę członkostwa l maja 2004 r. Stowarzyszenie to nie miało charakteru członkowskiego. Kilkadziesiąt państw Azji, Afryki i Oceanii jest związa­nych specjalną umową, która nie ma na celu doprowadzenia tych państw do członkostwa we Wspólnotach Europejskich (Unii Europejskiej).


  1. Status obserwatora jest najluźniejszą formą więzi z organizacją między­narodową. W praktyce ONZ występują cztery kategorie obserwatorów: państwa (wraz z przyjęciem Szwajcarii w poczet członków ONZ
    w 2002 r. ta kategoria jest nieaktualna),

  2. Stolica Apostolska,

  3. organizacje narodowowyzwoleńcze (Organizacja Wyzwolenia Pa­lestyny),

  4. międzynarodowe organizacje rządowe (m.in. Liga Państw Arab­skich, Międzynarodowa Organizacja Dna Morskiego, Unia Europejska,
    Unia Afrykańska, Wspólnota Państw Niepodległych).

Instytucja obserwatorów organizacji międzynarodowych wykazuje tendencję do rozpowszechniania się. W Organizacji Państw Amerykań­skich, liczącej 35 członków, aż 46 innym państwom z różnych kontynen­tów, Stolicy Apostolskiej oraz Unii Europejskiej przyznano status sta­łych obserwatorów. Jednym z tych państw jest Polska.

§ 4. Struktura organizacji międzynarodowych

Organizacja międzynarodowa jest strukturą całościową składającą się z elementów składowych. Elementy te są organami organizacji mię­dzynarodowej. Nie należy ich mylić z organami międzynarodowymi jako bezpośrednimi organami państw. Organy tej samej organizacji międzynarodowej różnią się między sobą pod względem charakteru swego składu, sposobu powoływania, zakresu kompetencji czy trybu działania.

Całość kompetencji przysługującej organizacji międzynarodowej musi być przypisana jej organom. Wobec istnienia wielu organów niezbędny jest podział kompetencji.

Charakterystykę organów wszystkich organizacji międzynarodowych utrudnia to, że struktura każdej z nich jest swoista. Niemniej można nakreślić niektóre elementy schematu organizacyjnego, które powta­rzają się, zwłaszcza w przypadku powszechnych organizacji międzynaro­dowych. Przeważający schemat tych organizacji obejmuje organy troja­kiego rodzaju. Mają one cechy zgromadzenia, rady i sekretariatu.

W każdej organizacji międzynarodowej jest organ plenarny pod nazwą zgromadzenia, konferencji czy kongresu. W skład takiego orga­nu wchodzą wszystkie państwa członkowskie. Jest on więc najbardziej reprezentatywny, ale w przypadku organizacji międzynarodowej po- wszechnej jest mało operatywny. W związku z tym organizacje takie potrzebują co najmniej jednego organu, w którym reprezentowana jest tylko część państw członkowskich. Zazwyczaj nosi on nazwę rady, komi­tetu lub komisji. Z tego rodzaju organów rezygnują tylko organizacje międzynarodowe o bardzo wąskim zakresie działania. Nieodzowny jest wreszcie organ administracyjny, pod nazwą sekretariatu lub biura, chyba że wyjątkowo funkcję tę pełni jedno z państw członkowskich.

Charakter składu organów organizacji międzynarodowych jest różny. Przede wszystkim należy odróżnić organy, których członkami są pań­stwa, od innych organów. Te pierwsze można określić mianem organów przedstawicielskich, te drugie — nieprzedstawicielskich. Możliwość pośredniego charakteru składu organu organizacji międzynarodowej występuje na przykładzie Międzynarodowej Organizacji Pracy9. Człon­kami tej organizacji są państwa, ale ich delegacje mają charakter trój-członowy, to znaczy składają się z przedstawicieli rządów, pracodawców i pracowników, którzy w założeniu są od siebie niezależni. Ponadto nie­które organizacje międzynarodowe wprowadziły obok organów rządo­wych organy złożone z przedstawicieli parlamentów poszczególnych państw członkowskich.

Wyjątkowa jest struktura organizacyjna Wspólnot Europejskich10. Wspólnoty te mają wprawdzie odrębny byt prawny, ale wspólne organy główne (Rada Europejska, Parlament Europejski, Komisja Europejska, Trybunał Sprawiedliwości, Trybunał Obrachunkowy i inne) o różnych kompetencjach, w zależności od tego, w jakim charakterze funkcjonu­ją. Jest to możliwe dzięki temu, że członkami każdej z tych Wspólnot są te same państwa, a połączenie ich organów prowadzi do połączenia w jeden organizm -— Unię Europejską.

Najbardziej rozbudowaną strukturę organizacyjną stanowi ONZ, nawet nie uwzględniając kilkunastu samodzielnych organizacji wyspe­cjalizowanych i innych, które łącznie składają się na system czy rodzinę Narodów Zjednoczonych. Bardzo liczne organy ONZ można klasyfiko­wać według różnych kryteriów.

Karta NZ rozróżnia organy główne i pomocnicze ONZ. Organów głównych jest sześć, a mianowicie: Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa, Rada Gospodarcza i Społeczna, Rada Powiernicza, Mię­dzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości oraz Sekretariat.

W skład Zgromadzenia Ogólnego NZ wchodzą wszystkie państwa członkowskie. Ma ono bardzo szeroki zakres kompetencji. Może oma­wiać wszelkie sprawy wchodzące w zakres Karty NZ oraz dotyczące kompetencji i funkcji któregokolwiek organu ONZ. Może ono także uchwalać zalecenia w takich sprawach, z wyjątkiem sporów lub sytuacji, co do których Rada Bezpieczeństwa wykonuje swoje funkcje. Zgroma­dzenie Ogólne zbiera się raz do roku na sesję zwyczajną, a poza tym może być zwoływane na sesje nadzwyczajne na żądanie Rady Bezpie­czeństwa lub większości członków ONZ. Sesja Zgromadzenia Ogólnego wybiera swego przewodniczącego oraz jego zastępców.

Rada Bezpieczeństwa składa się z piętnastu członków. Chiny, Francja, Rosja, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania są stałymi członkami Rady Bezpieczeństwa. Niestałych członków w liczbie dziesięciu wybiera na okres dwóch lat Zgromadzenie Ogólne, kierując się ich wkładem w dzieło utrzy­mania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego oraz właściwym po­działem geograficznym. Podział ten, według zalecenia Zgromadzenia Ogólnego, jest taki, że pięć miejsc przypada państwom Afryki i Azji, dwa miejsca państwom Ameryki Łacińskiej, jedno miejsce państwom Europy Wschodniej oraz dwa miejsca państwom Europy Zachodniej i innym państwom. Polska była członkiem Rady Bezpieczeństwa w latach 1946--1947,1960,1970-1971,1982-1983 oraz 1996-1997. Każdy członek Rady Bezpieczeństwa powinien być stale reprezentowany w siedzibie ONZ, aby mogła ona pełnić swe funkcje bez przerwy.

W zakresie spraw dotyczących pokoju i bezpieczeństwa międzynaro­dowego Karta NZ przyjęła zasadę priorytetu kompetencji Rady Bezpie­czeństwa. Jest ona bowiem tym organem ONZ, na którym spoczywa główna odpowiedzialność za utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa mię­dzynarodowego i w tym charakterze działa w imieniu wszystkich człon­ków ONZ. Do głównych kompetencji Rady Bezpieczeństwa należy po­kojowe załatwianie sporów oraz podejmowanie akcji w razie zagrożenia pokoju, naruszenia pokoju i aktów agresji. W tym drugim zakresie jest ona władna stosować dwa rodzaje sankcji: sankcje niepociągające za sobą użycia sił zbrojnych oraz sankcje zbrojne. Charakteru sankcji nie mają natomiast operacje pokojowe ONZ wymagające zgody państwa, na którego terytorium są przeprowadzane. W latach 1948-2003 urucho­miono ponad 50 takich operacji w różnych rejonach świata. Rada Gospodarcza i Społeczna składa się z 54 członków wybieranych przez Zgromadzenie Ogólne na okres trzech lat. Cały skład członkow­ski tej Rady, zgodnie z zaleceniem Zgromadzenia Ogólnego, jest po­dzielony według regionów geograficznych. Państwa Afryki mają 14 miejsc, państwa Europy Zachodniej i inne (pozaeuropejskie, nie objęte wymie­nionymi tu regionami) — 13 miejsc, państwa Azji — 11 miejsc, państwa Ameryki Łacińskiej — 10 miejsc oraz państwa Europy Wschodniej — 6 miejsc. Ponowna wybieralność jest dopuszczalna, co umożliwia stałym członkom Rady Bezpieczeństwa również stałe zasiadanie w Radzie Gospodarczej i Społecznej. W latach 1995-1997 Polska była członkiem tej Rady już po raz jedenasty.

Rada Gospodarcza i Społeczna prowadzi lub inicjuje studia oraz wydaje zalecenia dotyczące międzynarodowych stosunków gospodar­czych, społecznych, kulturalnych, oświatowych i zdrowotnych oraz praw człowieka. Jest ona organem koordynującym działalność wszystkich or­ganizacji wyspecjalizowanych tworzących system czy rodzinę Narodów Zjednoczonych.

Według Karty NZ liczba członków Rady Powierniczej jest zmienna i zależy od liczby państw, które administrują terytoriami powierniczymi. Do 1994 r. w skład Rady Powierniczej wchodziły jeszcze Stany Zjedno­czone jako jedyne państwo administrujące oraz inni stali członkowie Rady Bezpieczeństwa. Rada Powiernicza, aczkolwiek zachowuje cha­rakter organu głównego ONZ, jest obecnie organem nieczynnym. Wcześ­niej sprawowała nadzór nad administracją terytoriów powierniczych.

Skład osobowy Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości oraz Sekretariatu ONZ ma inny charakter. Członkowie MTS oraz personel Sekretariatu ONZ nie są przedstawicielami państw, których są obywa­telami lub z których pochodzą.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości składa się z 15 sędziów. Każdy z nich powinien być obywatelem innego państwa, a razem powin­ni oni stanowić ciało reprezentujące główne formy cywilizacji oraz pod­stawowe systemy prawne świata. Sędziów MTS wybiera na okres dzie­więciu lat Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa ONZ, przy czym możliwy jest ponowny wybór. Polskimi sędziami MTS byli kolejno Bohdan Winiarski i Manfred Lachs. Międzynarodowy Trybunał Spra­wiedliwości spełnia dwie funkcje — sądową i opiniodawczą. Sędziowie korzystają z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych w sytuacji, gdy sprawują funkcje sędziowskie.

Sekretariat ONZ składa się z Sekretarza Generalnego jako główne­go funkcjonariusza administracyjnego Organizacji oraz personelu, jaki może być potrzebny. Liczba osób zatrudnionych w ONZ wynosi ponad 15 tysięcy (2001). Sekretarza Generalnego mianuje na okres pięciu lat Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bezpieczeństwa. Sekretarz Generalny mianuje personel Sekretariatu na podstawie regulaminu uchwalonego przez Zgromadzenie Ogólne. Rekrutacja personelu po­winna opierać się na jak najszerszej podstawie geograficznej.

Przy wykonywaniu swych obowiązków Sekretarz Generalny oraz per­sonel Sekretariatu ONZ nie powinni zwracać się ani otrzymywać instruk­cji od jakiegokolwiek rządu lub władzy poza Organizacją. Jako funkcjo­nariusze międzynarodowi są oni odpowiedzialni tylko wobec ONZ.

Wykonywanie funkcji przez organy główne organizacji międzynaro­dowych wymaga niejednokrotnie tworzenia przez nie organów pomoc­niczych. Organ pomocniczy jest z natury rzeczy podporządkowany or­ganowi głównemu, który go utworzył.

Karta NZ przewidziała wyraźnie utworzenie organów pomocniczych przez Zgromadzenie Ogólne, Radę Bezpieczeństwa oraz Radę Gospo­darczą i Społeczną, nie wykluczając takiej możliwości również w stosun­ku do innych organów głównych ONZ.

Zgromadzenie Ogólne powołało dużą liczbę organów pomocniczych które można ująć w trzy grupy.

Pierwszą grupę stanowią tzw. organy sesyjne, których rola polega na usprawnieniu przebiegu sesji Zgromadzenia Ogólnego. Są to:



  • sześć komitetów głównych, w których są reprezentowane wszystkie
    państwa członkowskie ONZ,

  • komitet ogólny złożony z przewodniczącego Zgromadzenia Ogól­nego, jego 21 zastępców oraz przewodniczących sześciu komitetów głów­nych,

  • komitet pełnomocnictw.

Drugą grupę organów pomocniczych Zgromadzenia Ogólnego sta­nowią komitety, komisje i rady zajmujące się stale różnymi szczegóło­wymi dziedzinami. Jednym z tego rodzaju organów jest Komisja Prawa Międzynarodowego, zajmująca się przygotowywaniem projektów umów kodyfikacyjnych.

Trzecią grupę stanowią powołane przez Zgromadzenie Ogólne orga­ny o autonomicznym charakterze i różnej strukturze. Do tej kategorii organów należy Konferencja Narodów Zjednoczonych w Sprawie Handlu i Rozwoju (UNCTAD) zajmująca się międzynarodową współpracą ekonomiczną. Jej cechą charakterystyczną jest to, że jest ona oparta na członkostwie państw. Członkami UNCTAD mogą być zarówno państwa członkowskie, jak i nienależące do ONZ.

Spośród organów pomocniczych Rady Bezpieczeństwa trzeba wymienić przede wszystkim Wojskowy Komitet Sztabowy, który został przewidziany w Karcie NZ. Składa się on z szefów lub zastępców szefów sztabów pięciu stałych członków Rady Bezpieczeństwa. Ponadto są to misje obserwacyjne oraz siły pokojowe, stacjonujące głównie na Bliskim Wschodzie. W siłach tych uczestniczą między innymi jednostki Wojska Polskiego.

Rozbudowaną strukturę organizacyjną ma również Rada Gospodar­cza i Społeczna. Spośród jej organów pomocniczych trzeba wyróżnić z jednej strony komisje funkcjonalne, z drugiej zaś — komisje regional­ne. Przykładem komisji pierwszego rodzaju może być Komisja Praw Czło­wieka. Komisji regionalnych ekonomicznych lub ekonomiczno-społecznych jest pięć dla różnych regionów świata, a mianowicie dla:



  • Afryki,

  • Europy,

  • Ameryki Łacińskiej i Karaibów,

  • Azji i Oceanii,

  • Azji Zachodniej.

Jest charakterystyczne, że członkami komisji regionalnych Rady Gospodarczej i Społecznej mogą być nie tylko państwa należące, ale i nienależące do ONZ. Członkami stowarzyszonymi niektórych komisji są terytoria niesuwerenne.

§ 5. Głosowanie i uchwały organizacji międzynarodowych

System głosowania jest bardzo ważnym elementem każdej organiza­cji międzynarodowej. System ten zazwyczaj jest ustalany przez państwa członkowskie w statutach organizacji międzynarodowych, a czasem jesz­cze określany w regulaminach ich organów.

Na system głosowania w organizacjach międzynarodowych składają się głównie dwa elementy. Pierwszy element dotyczy siły głosów po­szczególnych państw członkowskich, drugi — warunków podejmowania uchwał w drodze głosowania.

Ogólnie przyjęta zasada: , jedno państwo —jeden głos", uważana jest tradycyjnie za przejaw zasady równości państw w prawie międzynarodo­wym. Odstępstwa od tej zasady zdarzają się rzadko i mają miejsce w niektórych organizacjach międzynarodowych o charakterze gospodar­czym, jeżeli przyjmują one system tak zwanych głosów ważonych (IBRD, IMF, IFC, IDĄ). Największe odstępstwo od zasady równości stanowi system głosowania w Radzie Unii Europejskiej, w której poszczególne państwa członkowskie dysponują różną liczbą głosów, a mianowicie: Fran­cja, Niemcy, Wielka Brytania i Włochy — po 29; Hiszpania i Polska — 27; Holandia — 13; Belgia, Czechy, Grecja, Portugalia i Węgry — 12, Austria i Szwecja — 10; Dania, Finlandia, Irlandia, Litwa i Słowacja — 7; Cypr, Estonia, Luksemburg i Słowenia — 4; Malta — 3. Większość kwalifiko­wana wynosi 255 głosów przy ogólnej ich liczbie 321.

Dawniej w organizacjach międzynarodowych obowiązywała zasada jednomyślności. Przyjęcie uchwały było więc uzależnione od zgody wszyst­kich państw członkowskich, w czym upatrywano poszanowanie ich su­werenności. Taka zasada obowiązywała jeszcze w Lidze Narodów, ale pakt Ligi przewidywał wiele wyjątków od niej.

Po drugiej wojnie światowej powszechne organizacje międzynarodo­we odeszły od zasady jednomyślności na rzecz podejmowania uchwał określoną większością głosów. Zasada jednomyślności jest natomiast nadal stosowana w wielu partykularnych organizacjach międzynarodo­wych. Pod tym względem charakterystyczny jest przepis konwencji w sprawie Organizacji Współpracy i Rozwoju Gospodarczego z 14 grud­nia 1960 r., który stanowi, że decyzje podejmuje się, a zaleceń udziela za wspólną zgodą wszystkich członków, chyba że Organizacja podejmie w specjalnych przypadkach jednomyślnie odmienną decyzję11.

W organach przedstawicielskich ONZ obowiązuje zasada „jedno państwo — jeden głos", ale nie zawsze znaczenie głosu każdego pań­stwa członkowskiego jest takie samo. Poza tym system głosowania jest różny w różnych organach ONZ.

W Zgromadzeniu Ogólnym obowiązują cztery następujące systemy głosowania:

1. Sprawy określone jako ważne wymagają 2/3 głosów członków obec­nych i głosujących. Sprawy te to: utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego, wybór niestałych członków Rady Bezpieczeństwa.

wybór członków Rady Gospodarczej i Społecznej, wybór członków Rady Powierniczej (już nie praktykowany), przyjęcie nowych członków ONZ, zawieszenie w korzystaniu z praw i przywilejów członkowskich, wyklu­czenie członków, funkcjonowanie systemu powierniczego oraz budżet.


  1. Uchwały w innych sprawach, włączając w to określenie dodatko­ wych kategorii spraw wymagających większości 2/3 głosów, są podejmo­wane zwykłą większością głosów członków obecnych i głosujących. For­muła „obecnych i głosujących" zarówno w sprawach ważnych, jak i innych znaczy, że przy ustalaniu wyników głosowania decyduje stosunek
    głosów pozytywnych do głosów negatywnych z pominięciem głosów
    wstrzymujących się.

  2. Do wyboru sędziów Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwo­ści wymagana jest bezwzględna większość głosów, co znaczy, że liczba głosów „za" musi być większa niż suma głosów „przeciw" i głosów wstrzy­mujących się.

  3. Do uchwalenia poprawek do Karty Narodów Zjednoczonych wy­magana jest większość 2/3 głosów członków Zgromadzenia Ogólnego, czyli większość wszystkich państw członkowskich ONZ.

Oryginalny system głosowania obowiązuje w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. System ten jest trojaki:

  1. Uchwały w sprawach proceduralnych podejmowane są większo­ścią 9 głosów.

  2. Uchwały w sprawach merytorycznych wymagają takiej samej więk­szości, ale włączając w to głosy stałych członków. W praktyce przyjęło się, że wstrzymanie się od głosowania stałego członka Rady Bezpieczeń­stwa nie stanowi przeszkody w przyjęciu uchwały. Zasada jednomyślno­ści stałych członków Rady Bezpieczeństwa jest więc jednoznacznaz przysługującym każdemu z nich prawem weta w sprawach merytorycz­nych. Ponadto Karta NZ wymaga, aby członek Rady Bezpieczeństwa,który jest stroną w sporze rozpatrywanym przez tę Radę, wstrzymał się
    od głosowania.

  3. Do wyboru sędziów Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwo­ści oraz członków komisji powoływanej w razie trudności, jakie mogą powstać przy wyborze, wymagana jest bezwzględna większość głosów,a więc 8 głosów którychkolwiek członków Rady Bezpieczeństwa.

W Radzie Gospodarczej i Społecznej oraz w Radzie Powierniczej obowiązuje jeden system głosowania. Wszystkie uchwały są podejmo­wane zwykłą większością głosów członków obecnych i głosujących.

Trzeba jeszcze zaznaczyć, że w niektórych organach organizacji mię­dzynarodowych stosowana jest praktyka podejmowania uchwał bez gło­sowania, czyli przez tak zwany consensus. Polega to na uprzednim uzgad­nianiu treści uchwały możliwej do przyjęcia przez wszystkie państwa reprezentowane w danym organie. Jeśli zaś dochodzi do głosowania, to może być ono bądź imienne, kiedy protokołuje się głosy poszczególnych państw, bądź też bezimienne, kiedy tylko ustala się liczbowy wynik gło­sowania. Protokół może ujawnić nawet pięć grup państw członkowskich organizacji międzynarodowej: głosujących za projektem uchwały, głosu­jących przeciw niemu, wstrzymujących się od głosowania, nieobecnych podczas głosowania oraz nieuczestniczących w głosowaniu mimo obec­ności na posiedzeniu.

Uchwały organizacji międzynarodowych mogą mieć w zasadzie dwo­jaki charakter: albo są zaleceniami pozbawionymi wiążącej mocy praw­nej, albo też decyzjami wiążącymi pod względem prawnym.

Znaczna większość uchwał podejmowanych przez organizacje mię­dzynarodowe należy do pierwszej kategorii. Zalecenia są przeważnie adresowane do państw członkowskich, rzadziej zaś do państw, które nie są członkami danej organizacji międzynarodowej. Adresaci zaleceń nie mają obowiązku prawnomiędzynarodowego zastosowania się do nich. Powinni jednak rozważyć je w dobrej wierze.

W drugiej kategorii uchwał organizacji międzynarodowych należy wyróżnić te, które są prawnie wiążące dla wszystkich państw członkow­skich, oraz te, które wiążą tylko państwa głosujące za ich przyjęciem.

Charakter ogólnie wiążący pod względem prawnomiędzynarodowym mają uchwały dotyczące spraw wewnątrzorganizacyjnych. Uchwały ta­kie w innych sprawach stanowią wyjątki, które powinny być oparte na postanowieniach statutu danej organizacji międzynarodowej. Najważ­niejszym przykładem uchwał tego rodzaju są decyzje Rady Bezpieczeń­stwa dotyczące utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowe­go, które to uchwały członkowie ONZ zobowiązali się przyjmować i wykonywać. Decyzje takie Rada Bezpieczeństwa podejmuje w razie zagrożenia pokoju, naruszenia pokoju i aktów agresji, chyba że uzna za wystarczające uchwalenie niewiążącego pod względem prawnomiędzy­narodowym zalecenia. Natomiast uchwały Rady Bezpieczeństwa doty­czące pokojowego załatwiania sporów międzynarodowych zawsze mają charakter zaleceń, a nie decyzji.







©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna