P rogram opieki nad zabytkami gminy Kuźnica



Pobieranie 274.44 Kb.
Strona1/5
Data08.05.2016
Rozmiar274.44 Kb.
  1   2   3   4   5


Spis treści

  1. Wprowadzenie…………………………………………………………………………2

1./1 Podstawa prawna opracowania………………………………………………………..3

1./2 Uwarunkowania formalno-prawne oraz podział kompetencji w zakresie ochrony zabytków (ze szczególnym uwzględnieniem Ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami)………………………………………………………….3

1./3 Zabytki i ich ochrona w dokumentach programowych gminy Kuźnica (z uwzględnieniem Planu Rozwoju Lokalnego Gminy Kuźnica oraz Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Kuźnica)…………………………...6

1./4 Zabytki i ich ochrona w krajowych i wojewódzkich dokumentach o charakterze pomocniczym………………………………………………………………………………7

2. Cel programu opieki nad zabytkami gminy Kuźnica w świetle obowiązującej ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami………………………….10

3. Ogólna charakterystyka zasobu………………………………………………………..10

3./1 Zabytki nieruchome………………………………………………………………….25

3./2 Zabytki ruchome……………………………………………………………………..33

3./3 Zabytki archeologiczne………………………………………………………………35

4. Zadania…………………………………………………………………………………39

4./1 Opieka nad zabytkami nieruchomymi……………………………………………….39

4./2 Opieka nad zabytkami ruchomymi…………………………………………………..40

4./3 Opieka nad zabytkami archeologicznymi……………………………………………41

4./4 Ochrona wartości niematerialnych…………………………………………………..42

4./5 Praktyczne wykorzystanie zasobów dziedzictwa kulturowego……………………...42

5. Instrumenty wdrażania i ocena wyników gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Kuźnica ………………………………………………………………………….43

6. Źródła finansowania gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Kuźnica…..44


1. Wprowadzenie
Program opieki nad zabytkami jest dokumentem o charakterze uzupełniającym w stosunku do innych aktów planowania gminnego (powinien posłużyć do aktualizacji obowiązującego Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Kuźnica 1998/99 oraz Planu Rozwoju Lokalnego Gminy Kuźnica na lata 2004-2006).

Przedmiotem jest gmina Kuźnica jako region administracyjny oraz miejsce lokalizacji zabytków objętych programem.

Głównym celem programu jest określenie zadań, jakie powinny być realizowane w zakresie będącym przedmiotem programu. Zadania te określone są dla wszystkich obiektów zabytkowych i całości problematyki opieki nad zabytkami dla obszaru całej gminy. Program ma określić pewien stan idealny, do którego należy dążyć w zakresie opieki nad zabytkami - wskazywać zadania konieczne do wykonania, ale też sugerować sposoby ich realizacji. Głównym założeniem programu jest dążenie do osiągnięcia odczuwalnej i akceptowanej społecznie poprawy w zakresie stanu zachowania i utrzymania obiektów zabytkowych znajdujących się na terenie gminy. Ważne jest, aby poprawa ta dokonywała się przy współudziale lokalnej społeczności i jej zaangażowaniu. Nie ma tu znaczenia forma aktywności - praca zawodowa, działalność społeczna, działania wynikające z prawa własności lub z użytkowania obiektów zabytkowych. Obowiązkiem władz publicznych w tym względzie jest pobudzanie i wspieranie inicjatyw mających taką opiekę na uwadze, a także usprawnianie mechanizmów regulujących te kwestie.

Program opieki nad zabytkami wymaga cyklicznej aktualizacji, przy czym ten pierwszy (opracowany na pierwsze 4 lata) wydaje się kluczowy dla dalszych programów w tym zakresie. Opierając się na szerokim rozpoznaniu złożonej problematyki konserwatorskiej wyznacza priorytetowe kierunki działań. Modyfikacja programu w przyszłości uwzględniać będzie nowe uwarunkowania prawne i administracyjne; zmieniające się warunki gospodarcze, społeczne i kulturowe; nowe kryteria oceny czy też aktualny stan zachowania zasobu oraz prowadzone okresowo oceny efektów wdrażania obowiązującego programu.



1./1 Podstawa prawna opracowania
Przy jego sporządzaniu wzięto pod uwagę następujące akty prawne:

  • Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. nr 162 z 17.09.2003 r., poz. 1568, z późniejszymi zm. i rozporządzeniami);

  • Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. nr 16 poz. 950, tekst jednolity z 12.10.2001 r., Dz. U. nr 142 poz.1591);

  • Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Kuźnica 1998/99 oraz Planu Rozwoju Lokalnego Gminy Kuźnica na lata 2004-2006).

  • oraz pozycje o charakterze pomocniczym:

  • Tezy do opracowania krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami zatwierdzone przez Ministra Kultury Waldemara Dąbrowskiego, opracowane przez zespół Rady Ochrony Zabytków przy Ministrze Kultury pod przewodnictwem prof. dr hab. Bogumiły Rouby;

  • Strategia rozwoju kultury województwa podlaskiego do roku 2020.


1./2 Uwarunkowania formalno-prawne oraz podział kompetencji w zakresie ochrony zabytków (ze szczególnym uwzględnieniem Ustawy z dnia 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami)
W świetle Ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami opieka nad zabytkiem sprawowana jest przez jego właściciela lub posiadacza, polega w szczególności na zapewnieniu warunków:

1. naukowego badania i dokumentowania zabytku;

2. prowadzeniu prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku;

3. zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie;

4. korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości;

5. popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz jego znaczeniu dla historii i kultury (art.5).

Ponadto ustawa definiuje m.in. podstawowe pojęcia z zakresu ochrony i opieki nad zabytkami oraz przedmiot, zakres, formy i sposób ich ochrony. Bez względu na stan zachowania ochronie i opiece podlegają:



  1. zabytki nieruchome będące w szczególności:

  1. krajobrazami kulturowymi,

  2. układami urbanistycznymi, ruralistycznymi i zespołami budowlanymi

  3. dziełami architektury i budownictwa,

  4. dziełami budownictwa obronnego,

  5. obiektami techniki, a zwłaszcza kopalniami, hutami, elektrowniami i innymi zakładami przemysłowymi,

  6. cmentarzami,

  7. parkami, ogrodami i innymi formami zaprojektowanej zieleni,

  8. miejscami upamiętniającymi wydarzenia historyczne bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji;

  1. zabytki ruchome będące w szczególności:

  1. dziełami sztuk plastycznych, rzemiosła artystycznego i sztuki użytkowej,

  2. kolekcjami stanowiącymi zbiory przedmiotów zgromadzonych i uporządkowanych wg koncepcji osób, które tworzyły te kolekcje,

  3. numizmatami oraz pamiątkami historycznymi, a zwłaszcza militariami, sztandarami, pieczęciami, odznakami, medalami i orderami,

  4. wytworami techniki, a zwłaszcza urządzeniami, środkami transportu oraz maszynami i narzędziami świadczącymi o kulturze materialnej, charakterystycznymi dla dawnych i nowych form gospodarki, dokumentującymi poziom nauki i rozwoju cywilizacyjnego,

  5. materiałami bibliotecznymi, o których mowa w art.5 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz. U. nr 85, poz. 539, z 1998 r. nr 106, poz. 668, z 2001 r. nr 129, poz. 1440 oraz z 2002 r. nr 113, poz. 984),

  6. instrumentami muzycznymi,

  7. wytworami sztuki ludowej i rękodzieła oraz innymi obiektami etnograficznymi,

  8. przedmiotami upamiętniającymi wydarzenia historyczne bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji;

  1. zabytki archeologiczne będące w szczególności:

  1. pozostałościami terenowymi pradziejowego i historycznego osadnictwa,

  2. cmentarzyskami,

  3. kurhanami,

  4. reliktami działalności gospodarczej, religijnej i artystycznej (art. 6.1.).

Ponadto ochronie mogą podlegać nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne nazwy obiektu budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osadniczej (art. 6.2.).

Ustawa określa także sposób i formy ochrony zabytków. Są nimi:



  1. wpis do rejestru zabytków;

  2. uznanie za pomnik historii;

  3. utworzenie parku kulturowego;

  4. ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego (art. 7).

Ustawa definiuje obowiązki oraz kompetencje samorządu terytorialnego w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Do obowiązków gminy należy w szczególności:

- prowadzenie gminnej ewidencji zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy, objętych wojewódzką ewidencją zabytków (art. 22 p.4);

- sporządzenie (na okres 4 lat) gminnego programu opieki nad zabytkami (art. 87);

- uwzględnienie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami przy sporządzaniu i aktualizacji strategii rozwoju gmin, studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego (art. 18, 19);

- sporządzanie gminnego planu ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych opracowywanych zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Kultury z dnia 25 sierpnia 2004 r.

Szczegółowo określone obowiązki gminy w stosunku do obiektów zabytkowych objętych ochroną, których gmina jest właścicielem lub posiadaczem zawarte są w: art. 5, 25, 26, 28, 30, 31, 36, 71, 72. Do najistotniejszych kompetencji gminy w zakresie ochrony zabytków należy możliwość utworzenia parku kulturowego, będącego jedną z form ochrony zabytków (art. 16, 17), na podstawie uchwały rady gminy.

Artykuł 87 ustawy określa obowiązek gminy dotyczący sporządzania i uchwalania Gminnego programu opieki nad zabytkami:

- program powinien być opracowany na okres 4 lat,

- program służy celom określonym w ustawie (wymienionym w rozdziale 2. niniejszego opracowania),

- program przyjmuje rada gminy, po uzyskaniu opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków,

- program ogłaszany jest w wojewódzkim dzienniku urzędowym,

- z realizacji programu wójt, burmistrz, prezydent miasta sporządza co dwa lata sprawozdanie, które przedstawia radzie gminy.



Ustawa o samorządzie gminnym określa zadania własne gminy. W tym także te, które wprost lub pośrednio odnoszą się do ochrony zabytków. Należą do nich zadania obejmujące m.in. następujące kwestie:

- ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej,

- gminnych mostów, dróg, ulic, placów oraz organizacji ruchu drogowego,

- kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,

- kultury fizycznej i turystyki,

- zieleni gminnej i zadrzewień,

- cmentarzy gminnych,

- utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,

- promocji gminy.
1./3 Zabytki i ich ochrona w dokumentach programowych gminy Kuźnica
(z uwzględnieniem Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania gminy Kuźnica)

Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania gminy Kuźnica 1998/99 oraz Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Kuźnica na lata 2004-2006 określają politykę przestrzenną gminy i stanowią dokumenty, w oparciu o które koordynowane są działania związane z zagospodarowaniem terenów na obszarze gminy. W części II 2.11 Planu Rozwoju Lokalnego Gminy Kuźnica Środowisko przyrodnicze i walory kulturowe/ Obiekty zabytkowe, obiekty o charakterze zabytkowym oraz o wartościach kulturowych wymienione zostały obiekty wpisane do rejestru zabytków oraz obiekty o wartościach historyczno-kulturowych, w tym archeologiczne. Wykaz zabytków powstał w oparciu o ustawę z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury. Jest on niepełny, a wśród obiektów o wartościach historyczno-kulturowych 70 % z nich faktycznie nie istnieje. Tak więc zapisy Planu i Studium w tej kwestii wymagają natychmiastowej aktualizacji. Automatycznie powinny ulec zmianie zapisy podrozdziale 4.3 Turystyka, gdzie wskazuje się zabytki polecane do zwiedzania. Studium stanowiąc podstawowy dokument przy tworzeniu planów miejscowych poza lakonicznymi zapisami nie wskazuje ochrony m.in. lokalnego budownictwa drewnianego i murowanego. Wśród działań, które należy podjąć w przypadku obiektów zabytkowych lub o wartościach kulturowych i archeologicznych słusznie wymienia się następujące:

-ścisła współpraca z Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków;

-odpowiednie zapisy w planach miejscowych;

-kontrola stanu technicznego obiektów zabytkowych;

-dbałość o właściwą funkcję obiektów zabytkowych;

Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Kuźnica na lata 2004-2006 koresponduje z ;

-„Polska 2025. Długookresową strategią trwałego i zrównoważonego rozwoju”- dokument Rządu RP;

-Strategią Rozwoju Województwa Podlaskiego do roku 2010 (Priorytet 3- Rozwój kultury i ochrona dziedzictwa kulturowego);

W analizie SWOT jako mocna stronę realizacji Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Kuźnica na lata 2004-2006 wskazano w pkt. 4 bogatą historię oraz wiele zabytków.

1./4 Zabytki i ich ochrona w krajowych i wojewódzkich dokumentach o charakterze pomocniczym (ze szczególnym uwzględnieniem Tez do Krajowego Programu Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami, Strategii rozwoju kultury województwa podlaskiego do roku 2020)
Dokumentem pomocniczym o fundamentalnym znaczeniu dla kwestii ochrony zabytków w Polsce są Tezy do Krajowego Programu Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami, opracowane przez zespół Rady Ochrony Zabytków przy Ministrze Kultury. W dokumencie tym czytamy m.in.:

Ochrona i konserwacja zabytków jest istotnym elementem polityki kulturalnej Państwa, są one bowiem nie tylko śladem przeszłości, ale także cennym składnikiem kultury współczesnej, przyczyniającym się do kształtowania przyjaznego człowiekowi środowiska jego życia. (…) Ich zachowanie, ochrona i konserwacja jest działaniem w ważnym interesie publicznym ze względu na znaczenie zabytków w procesie edukacji, humanizacji społeczeństwa, jego kulturowej identyfikacji, wreszcie także dla sfery ekonomii i gospodarki. Zadaniem głównym polityki państwa w dziedzinie ochrony zabytków jest stworzenie w najbliższych latach mechanizmów porządkujących tę sferę, dostosowujących ją do warunków gospodarki rynkowej zarówno poprzez niezbędne uzupełnienia i korekty legislacyjne, jak i poprzez zmiany organizacyjne obejmujące konieczne rozszerzenie działań istniejących instytucji, aż po zmiany w strategii i organizacji ochrony. Te niezbędne, wprowadzone na drodze ewolucyjnej zmiany, powinny z jednej strony nie dopuścić do utracenia dotychczasowego bezcennego dorobku Polski w dziedzinie ochrony, z drugiej umożliwić funkcjonowanie i rozwój tej dziedziny w Zjednoczonej Europie. Bardzo istotne jest przypomnienie podstawowych zasad konserwatorskich:

1. zasada Primum non nocere,

2. zasada maksymalnego poszanowania oryginalnej substancji zabytku i wszystkich jego wartości (materialnych i niematerialnych),

3. zasada minimalnej niezbędnej ingerencji;

4. zasada, zgodnie z którą usuwać należy to (i tylko to), co na oryginał działa niszcząco,

5. zasada czytelności i odróżnialności ingerencji,

6. zasada odwracalności metod i materiałów,

7. zasada wykonywania wszelkich prac zgodnie z najlepszą wiedzą i na najwyższym poziomie.

Zasady te dotyczą zarówno konserwatorów, pracowników urzędów, architektów, urbanistów, badaczy, właścicieli i użytkowników, w tym duchownych - codziennych konserwatorów zabytkowych świątyń.

Do opracowania Krajowego Programu Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami przyjęto następujące tezy:

I. Uwarunkowania ochrony i opieki nad zabytkami: stan zabytków nieruchomych, stan zabytków ruchomych, stan zabytków archeologicznych, stan zabytków techniki, pomniki historii i obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego UNESCO, stan służb konserwatorskich, stan opieki nad zabytkami, stan uregulowań prawnych.

II. Działania o charakterze systemowym: powiązanie ochrony zabytków z polityką ekologiczną, ochrony przyrody, architektoniczną i przestrzenną, celną i polityką bezpieczeństwa państwa; wypracowanie strategii ochrony dziedzictwa i wprowadzenie jej do polityk sektorowych.

III. System finansowania: stworzenie sprawnego systemu finansowania ochrony i opieki konserwatorskiej.

IV. Dokumentowanie, monitorowanie i standaryzacja metod działania - ujednolicenie metod działań profilaktycznych, konserwatorskich, restauratorskich i ochronnych.

V. Kształcenie i edukacja: kształcenie profilaktyczne, podyplomowe i system uznawalności wykształcenia, edukacja społeczeństwa, edukacja właścicieli i użytkowników.

VI. Współpraca międzynarodowa: współpraca z instytucjami i organizacjami, współpraca w obszarze Europy Środkowej.


Strategia rozwoju województwa podlaskiego do roku 2020 zakłada, że ochrona dziedzictwa kulturowego to cel strategiczny. Proponuje się następujące działania, które to mają odwrócić negatywne tendencje w ochronie zabytków:

- ustanowienie służb ochrony zabytków na różnych szczeblach samorządu terytorialnego (nadzór nad zabytkami, współpraca z PWKZ, koordynacja działań różnych służb w zakresie ochrony i zachowania lokalnego krajobrazu kulturowego);

- prowadzenie ewidencji i badań wszystkich kategorii zabytków przy współpracy i łączeniu środków finansowych administracji rządowej, samorządowej, właścicieli i użytkowników w celu stworzenia warunków do konserwacji, rewaloryzacji i zagospodarowania dóbr kultury z pożytkiem dla społeczności lokalnych i regionu;

- ochrona zabytkowego budownictwa drewnianego jako podstawowego wyznacznika tożsamości kulturowej regionu.

Wśród wielokierunkowych zadań bardzo istotnym zdaje się być:

-ochrona zabytkowych cmentarzy;

-promowanie programów ochrony i zagospodarowania zespołów i obszarów o wartościach kulturowo-przyrodniczych (…) jako dążenie do zachowania dziedzictwa kulturowego.

W dziedzinie ochrony zabytków istotne jest wzajemne powiązanie zadań z zakresu ochrony środowiska przyrodniczego, środowiska kulturowego oraz turystyki i promocji. Wraz z rozwojem samorządności do naszego słownika wszedł termin mała ojczyzna. Oznacza on najbliższe terytorium, z kulturą i historią którego utożsamia się indywidualna osoba lub grupa ludzi. Mała ojczyzna mobilizuje do działalności (dokumentowanie dziejów i historii regionu, otaczanie opieką miejsc historycznych, działalność wydawnicza, popularyzatorska i edukacyjna oraz inne służące zachowaniu dziedzictwa kulturowego) przede wszystkim organizacje pozarządowe, które w swoim środowisku stanowią swoiste lobby kultury.


2. Cel programu opieki nad zabytkami gminy Kuźnica w świetle obowiązującej ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami określa, że opracowanie programu opieki nad zabytkami ma na celu:

1. Włączenie problemów ochrony zabytków do systemu zadań strategicznych, wynikających z koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju;

2. Uwzględnienie uwarunkowań ochrony zabytków, w tym krajobrazu kulturowego i dziedzictwa archeologicznego, łącznie z uwarunkowaniami ochrony przyrody i równowagi ekologicznej;

3. Zahamowanie procesów degradacji zabytków i doprowadzenie do poprawy stanu ich zachowania;

4. Wyeksponowanie poszczególnych zabytków oraz walorów krajobrazu kulturowego;

5. Podejmowanie działań zwiększających atrakcyjność zabytków dla potrzeb społecznych, turystycznych i edukacyjnych oraz wspieranie inicjatyw sprzyjających wzrostowi środków finansowych na opiekę nad zabytkami;

6. Określenie warunków współpracy z właścicielami, eliminujących sytuacje konfliktowe związane z wykorzystywaniem tych zabytków;

7. Podejmowanie przedsięwzięć umożliwiających tworzenie miejsc pracy związanych z opieką nad zabytkami.


3. Ogólna charakterystyka zasobu

W dzisiejszej dobie nie wystarczy chronić samych pozostałości materialnych naszego dziedzictwa. Należy do zabytków podchodzić w sposób kompleksowy, tzn. badać i chronić od zapomnienia środowisko kulturowe, które uwarunkowało i zadecydowało o powstaniu tych wartościowych obiektów. Przejawy twórczości ludzkiej bowiem powstają w określonych i nieraz bardzo złożonych warunkach historycznych i społecznych. O wartościach zatem zabytku decyduje nie tylko jego materialna, zewnętrzna forma ale cały kontekst, który doprowadził do jego powstania. Zabytki Podlasia są często niezwykle wartościowe nie poprzez ich monumentalność, ale dlatego, że są wytworem bogactwa różnych kultur, religii i cywilizacji. Można tu dodać, że ochronie zgodnie z ustawą powinny podlegać też miejsca i obiekty związane z działalnością wybitnych, sławnych ludzi.

Położenie ziem gminy Kuźnica przez wieki podlegających różnej administracji terytorialnej, państwowej, kościelnej sprawiło, że terytorium to jest nadzwyczaj niejednorodne pod względem kulturowym. Na przykładzie tego terenu widać zmienne i pogmatwane dzieje pogranicznych ziem obecnego woj. podlaskiego, przechodzących w toku procesu historycznego różnorodne koleje losu (zmiany przynależności politycznej), otwartych na bogactwo wpływów kulturowych, religijnych i skupiających jak w soczewce wielobarwność, wielokulturowość, i wielowyznaniowość dawnych kresowych ziem Rzeczypospolitej. Pozostałością tych procesów historycznych jest właśnie środowisko kulturowe uzewnętrzniające się w zabytkach regionu. Do najważniejszych zabytków składających się na to dziedzictwo należą świątynie, cmentarze, układy przestrzenne miast i wsi, założenia dworskie i parkowe oraz inne obiekty zabytkowe (ruchome i nieruchome). Zabytki te podlegają ochronie prawnej jeżeli są wpisane do rejestru zabytków.

Ziemie, na których położona jest Kuźnica miały burzliwą historię. Wydaje się, że we wczesnym średniowieczu ziemie te należały do ludów bałtyjskich, z których wyłonili się Litwini, Prusowie i Jaćwingowie. Ekspansja książąt ruskich w XI wieku zepchnęła plemiona bałtyjskie na północ. Właśnie w XI wieku książęta ruscy wybudowali gród w Grodnie, któremu podporządkowano okoliczne tereny. W XI-XII wieku postępowała zatem kolonizacja ruska tych obszarów. Pozostały tu jednak zapewne pozostałości ludności litewskiej czy jaćwieskiej o czym świadczyły nazwy miejscowe i osobowe. Rozwój osadnictwa ruskiego został zahamowany przez ekspansję państwa litewskiego, które między 1240 a 1270 rokiem opanowało Grodno i pobliskie tereny. W 1325 roku wschodnią granicę władania mazowieckiego określili książęta Siemowit i Trojden w liście do papieża, w którym pisali, iż granica mazowiecka sięgała zaledwie dwie mile od Grodna. Litewski książę Giedymin rozciągnął swe panowanie na pograniczne tereny w latach 1315-1324, przesuwając granicę swych posiadłości na zachód na linię rzek: Netty, Brzozówki, Czarnej (Sokołdki), Supraśli i Narwi. Akt graniczny między Litwą, a Mazowszem, podpisany 13 sierpnia 1358 roku, przez księcia mazowieckiego Siemowita i litewskiego księcia Kiejstuta, wyznaczał limes ciągnącą się od Kamiennego Brodu do Rajgrodu, następnie rzeką Nettą do jej ujścia do Biebrzy, tą rzeką do Targowiska (Dolistowo Stare), da­lej Biebrzą do ujścia Wielkiej Strugi (Brzozówka), stamtąd Wielką Strugą do rzeki Czarnej, następnie Supraślą do Popielowego Siedliska (Złotoria) i Narwią do ujścia Niewotyńca (Niewodnica). Tak więc przed 1795 rokiem tereny, na których położona jest Kuźnica należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwa trockiego, powiatu grodzieńskiego.

Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 roku tereny gminy zostały włączone do Prus. Prusacy utworzyli na zabranych ziemiach departament białostocki prowincji Prusy Nowowschodnie. Rządy Prusaków nie trwały długo. W 1807 roku Napoleon z ziem drugiego i trzeciego zaboru utworzył Księstwo Warszawskie a wschodnią część departamentu na mocy porozumienia miedzy Francją a Rosją w Tylży, jako obwód białostocki, oddał carowi. Obwód białostocki obejmował powiaty: białostocki, bielski, sokólski i drohiczyński. Północna i zachodnia granica obwodu biegła wzdłuż Biebrzy, Narwi, Mieni i Nurca i stała się do 1915 roku granicą między Cesarstwem Rosyjskim a Księstwem Warszawskim a potem Królestwem Polskim, utworzonym na mocy kongresu wiedeńskiego w 1815 roku. W 1842 roku samodzielny obwód białostocki zniesiono wcielając te ziemie do guberni grodzieńskiej. Po I wojnie światowej tereny gminy zostały włączone do państwa polskiego, województwa białostockiego, powiatu sokólskiego. Po II wojnie światowej część terenów gminy weszła w skład województwa białostockiego a część pozostała poza granicą wschodnią. Obecnie gmina Kuźnica stanowi część powiatu sokólskiego, województwa podlaskiego.

W XV wieku obszar ten pokrywała olbrzymia Puszcza Grodzieńska. W pod koniec tego wieku ruszyło osadnictwo na tereny tej puszczy, które zasiedlała ludność nadniemeńska. Skład etniczny osadników był różnorodny. Przeważała ludność ruska lub zruszczona, lecz nie brakowało Litwinów wśród, których byli potomkowie Jaćwingów. Istniejąca pod Grodnem wieś Zabłocie zamieszkana przez Polaków (jeniecka?) może wskazywać też na udział ich w kolonizacji terenów puszczańskich. Mozaikę etniczną uzupełniało osadnictwo Tatarów osadzonych w XV i XVI wieku nad rzeką Łosośna, które jednak nie odgrywało zasadniczej roli w całym procesie. W pierwszym okresie zasięg osadnictwa wyznaczany był przez główne szlaki drożne, które ukształtowały się dla potrzeb zarządzania zajętymi ziemiami i służyły dla utrzymania stałej łączności po unii polsko-litewskiej między Wilnem a Krakowem. Najważniejszą drogą był szlak prowadzący z Grodna do Brześcia nad Bugiem, idący przez Krynki, Białowieżę i Kamieniec. Wzdłuż niego wzniesiono najstarsze dwory, które służyły władcy: Krynki (jest już w 1429 roku) Kołodzieża (1486) Białowieża (1409). Właśnie w tym czasie zaczęto dzielić Puszczę Grodzieńską na mniejsze kompleksy leśne podporządkowane odpowiednim dworom. Na południe od Biebrzy wydzielono pas Puszczy Nowodworskiej nazwanej tak od dworu książęcego Nowy Dwór Biały, założonego według Jerzego Wiśniewskiego około 1500 roku. Dwór ten powstał jednak wcześniej, jako że regest dokumentów dotyczących Nowego Dworu opisywał dokument Stefana Batorego z 1578 roku, którym król aprobował nadania Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta, Aleksandra, Zygmunta I, i Zygmunta Augusta. Wynikałoby by z tego, że powstanie Nowego Dworu, należy przesunąć do czasów panowania Kazimierza IV.

Pierwsza wzmianka o Kuźnicy pochodzi z 1508 roku kiedy to istniała rudnia Kuźnica nad rzeką Łosośną. Wraz z osadnictwem w początkach XVI wieku powstał tu dwór hospodarski nadzorujący osadnictwo i wydzielono podporządkowaną mu Puszczę Kuźnicką. Zarządcy i dzierżawcy dworów kolonizowali podległy im obszar osiedlając ludność poddańczą dla obsługi tych dworów, folwarków oraz czynszowników. Stąd też pod dworami Łabno Perstuń, Kuźnica, Molawica, Sokołda powstawały nowe tereny zasiedlone, przesuwające w początkach XVI w. zasięg osadnictwa poza linię wytkniętą przez te dwory – na północy poza rzekę Sidrę, w środku do górnego jej biegu i do działu między Łosośną a Sokołdą. Ze względu na wcięcie się osadnictwa klinami linia ta była nierówna-stwierdzał Jerzy Wiśniewski.

Między tymi klinami powstały fragmenty lasów przeważnie rozdane panom litewsko-ruskim i bojarom, którzy otrzymywali też tu wchody sianożętne i bartne. Opodal Kuźnicy i nad rzeką Łosośną ziemie od Kazimierza Jagiellończyka otrzymał Mieleszko Michajłowicz dając początek wsiom Mieleszkowce i Wojnowce. W 1503 roku nad Łosośną dostał 2 wiorsty Waśko Doroszkiewicz, od którego syna Bohufała poszedł ród Bouffałłów. Powstały tu dwory Łosośna i Wołkusz. Przed 1507 rokiem otrzymał 12 wiorst kwadratowych nadania bojar Kunda, założyciel dworu Kundzin, który w 2. poł. XVI wieku przeszedł na własność królewską. Nieopodal (dokładnie nie wiadomo kiedy) Tołoczkowie dostali ziemię Molawica (dziś wieś Tołoczki). Powstały szlacheckie wsie Tołcze, Szymki, Bilminy, Zubrzyca. Na północny zachód od Kuźnicy ziemie dostał Michajło Zahorowski, który ze swoim następcą Wasylem Chreptowiczem namiestnikiem włodzimierskim i horiuhowski, leśniczym grodzieńskim założył tutaj dobra Kuścin. Z 1505 r. pochodził testament Wasyla, z którego wynika, że posiadał dobra Naruszew, Jabłonnę, dwór Kuścin, dwór Kiełbasin oraz część Bohuryna. Sprawowanie godności leśniczego grodzieńskiego ułatwiło mu wejście w posiadanie dworów Kuścina i Kiełbasina w powiecie grodzieńskim. Kolonizując to nadanie, prawdopodobnie, sprowadzał osadników ze swoich dóbr wołyńskich, ponieważ obok Kuścina znajdowała się wieś Wołyńce. Wasyl umarł w 1505 roku a dobra objął Andrzej Sanguszko Koszyrski żonaty z jedyną córką Wasyla. To chyba o te ziemie, położone niedaleko Kuźnicy procesował się Andrzej Koszyrski w 1534 r. z Michałem i Olechnem Fedorowiczami, ponieważ w trakcie procesu Koszyrski przedstawił przywilej Aleksandra dany jego teściowi, którym król nadawał Wasylowi 5 ludzi z lasem, a ziemie te określane są jako ziemla na Kuznicy. W 1514 roku w górnym biegu rzeki Sidry, otrzymali nadanie puszczańskie bracia Iwan i Łukasz Wołłowiczowie z Bali, którzy podzielili się nim w 1536 roku. Na części północnej powstały dobra Sidra z kilkoma wsiami a w części południowej w wyniku dalszych podziałów w XVI i XVII wieku dobra Pawłowicze, Andrzejewo, Bieniasze, które przejęły nazwy od imion potomków Iwana Wołłowicza.

Kuźnica jako ośrodek o charakterze miejskim powstała w czasach wielkiej reformy gospodarczej zwanej pomiarą włóczną, przeprowadzanej pod kierunkiem Bony. Miasto zakładał od 1536 roku Jerzy Zielepucha, a Bona w 1546 roku nadała miasteczku przywilej na targi i jarmarki. W dolinie rzeki Łosośny, wzdłuż traktu królewskiego biegnącego z Litwy do Korony, wytyczono kwadratowy rynek, od którego odchodziły cztery ulice na północ i południe z czterech rogów rynku. Rozplanowanie miasteczka było dość typowe. Składało się z kwadratowego Rynku wytyczonego w najniższym miejscu doliny i 4-5 odchodzących od niego ulic. Rynek przecinała niewielka rzeczka Żwegra zwana też Krynicą. Rzeka Łosośna i położone za nią grunty majątku szlacheckiego Kuźnica ograniczały miasto od zachodu, od wschodu zaś - okalające miasto wzgórza. Zadecydowało to o rozwoju sieci ulicznej oraz zabudowy głównie w kierunkach północnym i południowym wzdłuż przebiegającego doliną Łosośny traktu z Grodna do Knyszyna i Goniądza.

Z Rynku w kierunku położonego na północny - zachód od miasta dworu królewskiego, powstałego zapewne za czasów Bony, odchodziła ul. Dworna, zwana też w inwentarzach Nowodworską. Zachował się opis dworu kuźnickiego z l. 30-40 XVIII wieku. Budynek był wówczas zaniedbany. Wydaje się iż, dwór kuźnicki wyglądał nieco okazalej za czasów Tyzenhauza. W 1766 r. odnotowano, iż zaczęto budować nowy dwór dla podstarościego kuźnickiego. W inwentarzu z 1786 r. już go jednak nie odnajdziemy. Wzmiankuje się w nim pożar, który strawił oficynę kluczową i zapewne nowy budynek dworski. Prawdopodobnie w pobliżu dworu i ul. Dworskiej znajdowało się 12 placów ogrodników dworskich. Lokalizacja tych działek nie jest jednak bliżej znana. Inwentarze ekonomii z 1650 r. i późniejsze świadczą, iż po likwidacji folwarku kuźnickiego, co nastąpiło między 1639 a 1650 r. place te były własnością mieszczan. Z pn. - wsch. rogu Rynku w kierunku Sokółki odchodziła ul. Grodzieńska. Z pd. - wsch. rogu Rynku w kierunku Grodna wybiegała ul. Knyszyńska. We wschodniej pierzei tej ulicy w 1650 r. wymierzono krótką prostopadłą uliczkę. Placa ½ na uliczkę odeszło – czytamy w inwentarzu. Uliczka ta to zapewne ul. Szkolna prowadząca w kierunku bożnicy żydowskiej. Z pd. - zach. rogu Rynku wybiegała ul. Łososieńska. Działki w zachodniej pierzei tej ulicy były nieco dłuższe dochodząc do rzeki Łosośny. Ich końce, leżące nad sama rzeką, stanowiły łąki. Ulicę tę zniszczono w XIX w. podczas budowy kolej. Linia kolejowa wciśnięta między Rynkiem a rzeką Łosośną, zniszczyła rozplanowanie i zabudowę zachodniej części miasta.

Liczbę działek przy Rynku i poszczególnych ulicach Kuźnicy w czasach nowożytnych obrazuje tabela:

  1   2   3   4   5


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna