P rogram opieki nad zabytkami gminy Kuźnica



Pobieranie 274.44 Kb.
Strona2/5
Data08.05.2016
Rozmiar274.44 Kb.
1   2   3   4   5

Tabela1: Place miejskie w Kuźnicy w l. 1650-1786

Nazwy ulic


1650

1680

1708

1712


1786

Rynek

12

12

12

12


10

ul. Grodzieńska

22

22

22

22

144


ul. Knyszyńska

59 ½

64

64

64


ul.Dworna (Nowodworska)

20

20

20

20

ul. Łososieńska

14

17 ½

17 ½

17 ½

place ogrodnicze

12

12

12

12

Razem:

139 ½

147 ½

147 ½

147 ½

154

Zmiany liczby działek w poszczególnych ulicach miasteczka są trudne do interpretacji. Wiemy, iż w 1680 r. podzielono zaścianek znajdujący się w tyle placów arendarskiech przy Łosośnie na 3 place. Place te zostały uwzględnione w inwentarzach późniejszych przy ul. Łososieńskiej. Fakt ten potwierdza sugestie nieodparcie nasuwającą się po analizie planów i map z epoki nowożytnej, że z Rynku w kierunku Łosośny mogła wybiegać jeszcze jedna krótka ulica stanowiąc przedłużenie południowej pierzei Rynku w kierunku Łosośny i dalej cerkwi kuźnickiej położonej za rzeką na gruntach ziemskich. Uliczka taka i istniejąca przy niej zabudowa wydaje się być wyraźnie zaznaczona na mapie Textora-Sotzmana z 1808 r.



Zmiana liczby placów przy ulicy Knyszyńskiej wydaje się być efektem wymierzenia przed 1680 r. placów w tyle ulicy należących do miejscowego przykahałku. Być może działki te istniały zresztą już w 1650 r., lecz nie uwzględniono ich w inwentarzu. Domniemanie to potwierdzałoby wymierzenie wówczas, wspomnianej wyżej ul. Szkolnej prowadzącej właśnie do tychże placów i położonej tam synagogi.

Miasteczko w okresie nowożytnym było niewielkie i nie przedstawiało się okazale. Jeden z cudzoziemców przejeżdżając przez ekonomię grodzieńską w 1793 roku zanotował swą opinię: Kuźnica jest nic nie znaczącym, nie wiem: miasteczkiem czy wioską, gdyż li­tewskiej miary w tym względzie zrozumieć nie mogę. Większość mieszkańców miasteczka zajmowała się rolnictwem. Przez cały okres nowożytny rzemieślników było niewielu. W inwentarzu z 1650 r. odnotowano 4 rzeźników, 3 krawców, 2 kowali, 2 solenników, 3 piekarki oraz szewca. 12 rzemieślników żydowskich i 6 chrześcijańskich wspomniano w 1786 roku. 22 rzemieślników wymieniono w 1799/1800 roku. Spora grupa ludności zajmowała się wyszynkiem i propinacją. W 1650 r. odnotowano w miasteczku 11 karczem (7 piwnych, 3 gorzałczane, 1 miodowa). Część z nich, należała do szlachty. W 1680 r. przy Rynku oprócz należącej do ekonomii karczmy arendarskiej i domu szynkowego znajdowała się karczma Micutów. Miejski szynk gorzałczany znajdował się wówczas na placu Chreptowiczów. W 1712 r. komisarze królewscy skarżyli się, że nie tylko na gruncie ziemskim Ichm PP Micutów są karczmy i młyn pod samym miasteczkiem, jako ich granica, ale, że i w samym miasteczku niektórzy ichm poskupowawszy place, domy na nich i w nich szynki mają z których... do skarbu nie płacą. W 1680 r. ok. 15%. placów w Kuźnicy należało do szlachty.

Większą część Rynku zajmował kościół z cmentarzem. Inwentarze miasta z lat 1650, 1679/80, 1708, 1712, 1786 r. stwierdzały, że do kościoła należały 3 włóki miejskie zwolnione od opłat oraz pół placu przy rynku. Grunta kościelne znajdowały się w północnej pierzei Rynku i schodziły pasem do koryta rzeki Łosośny.

Dzisiaj układ przestrzenny miasta nie jest wyraźnie czytelny do czego przyczyniła się budowa linii kolejowej w XIX wieku, wciśniętej między rynkiem i rzeką Łosośną. Prace te zniszczyły rozplanowanie i zabudowę zachodniej części miasta, stwarzając jednocześnie próg powstrzymujący rozwój przestrzenny osady w tym kierunku. Układ przestrzenny Kuźnicy nie posiada walorów zabytkowych i nie jest wpisany do rejestru zabytków.

Różnorodny skład etniczny i wyznaniowy doprowadził do powstania odnośnych świątyń i organizacji kościelnych. Wraz z osadnictwem litewskim i mazowieckim przyszła struktura kościoła katolickiego – wraz z ruskim struktura kościoła wschodniego. Kiedy wybudowano w Kuźnicy pierwszą świątynię katolicką – trudno dociec. Istnieją przypuszczenia, że kościół istniał tu już w 1518 roku. Kolejny kościół wybudowany został prawdopodobnie w 1541 (lub 1545 r.). Był on postawiony z drzewa modrzewiowego. Kościół wraz z cmentarzem zajmował znaczną część rynku. Inwentarze miasta z lat 1650, 1679 i 1712 stwierdzały, że do kościoła należały 3 włóki miejskie oraz ½ placu przy Rynku, które zwolnione były od opłat. Grunta kościelne znajdowały się w północnej pierzei Rynku i schodziły pasem do koryta rzeki Łosośny. Początkowo kościół w Kuźnicy stanowił filię parafii odelskiej. W 1601 roku przez króla Zygmunta III wraz z funduszem kościoła odelskiego i kryńskiego oddany został do funduszu Katedralnych Wikariuszów Wileńskich. W 1619 roku kapituła wileńska poleciła wypłacać komendarzowi kościoła kuźnickiego, filli odelskiej na jego utrzymanie 12 kop groszy z probostwa odelskiego. Już spis kościołów na synodzie zwołanym przez bp. Aleksandra Sapiehę w 1669 wymieniał kościół w Kuźnicy, przynależny do dekanatu grodzieńskiego, bez określenia go filialnym, co wskazuje, że w tym czasie Kuźnica była już samodzielną parafią. Podczas wojen połowy XVII wieku świątynia musiała mocno ucierpieć, ponieważ w 1669 roku kapituła wileńska zobowiązała się wypłacić księdzu Żuchorskiemu zwrot kosztów poniesionych na odnowienie m. in. kościoła w Kuźnicy. Kolejne zniszczenia dotknęły kościół podczas wojny północnej, szczególnie w latach 1700-1709. W 1714 roku kapituła dziękowała księdzu kanonikowi Zienkowiczowi za odnowienie i ozdobienie kościołów w Odelsku, Krynkach i właśnie w Kuźnicy. W 1760 roku budynek kościoła był w tak złym stanie, że zawalił się pod wpływem wiatru. Druga świątynia również drewniana ukończona została w 1770 roku. 23 lata później kapituła podjęła uchwałę, że kary płacone przez członków za nieobecność podczas zgromadzeń będą służyły jako fundusz na reperację kościołów w Odelsku, Kuźnicy i Krynkach. Opis parafii kuźnickiej sporządzony przez miejscowego plebana księdza Mateusza Koca w 1784 roku wymieniał wsie i osady do niej należące: Białobłockie, Chreptowce, Ciepiele, Czuprynów, Dojlidy, Głodowszczyzna, Iwanowce, Klinczany, Kłoczki, Kowale, Kruhlany, Kulowce, 5 dworów o nazwie Łosośna, Mieszkienniki, Nowodziel, Podlipki, Radziewicze, Saczki, Sierpcyki, Strupka, dwa dwory i dwie wsie Tołoczki, Todorkowce, Wołkusz, Wołyńce, Wojnowce oraz Zaścianków trzy między dworkami jmpp Sopćków jako o tych wyżej wzmianka była.

Na cmentarzu przed kościołem zbudowano odrębny budynek dzwonnicy. W 1793 roku dzwonnica była nowa, kryta gontem, w której znajdował się dzwon większy, zaś w kopułach na kościele dwa dzwony mniejsze. Dzwon większy, miedziany z napisem Gloria Domini 1776 ofiarowany został przez Ignacego Chreptowicza podstolego powiatu grodzieńskiego i ważył 5 pudów i 12 funtów. Dzwony mniejsze: jeden z napisem Gloria in Exensis Deo ważył 3 pudy i pochodził z 1681 roku, drugi ważył 2 pudy. Przy kościele funkcjonował też szpital, który miał fundusz poczyniony w 1646 roku przez Jana i Teodorę Sopoćków na 4 solanki żyta, 3 solanki jęczmienia, 1 solankę gryki, 5 garncy soli, 16 sztuk serów, 6 kwart masła, i pieniędzy w wysokości jednej kopy gr litewskich.

Po III rozbiorze Polski, kiedy w latach 1795-1807 ziemie te przynależały do Prus, parafia w Kuźnicy weszła w skład nowo utworzonej w 1799 roku diecezji wigierskiej. Kiedy obwód białostocki włączono w 1807 roku do Rosji, parafia kuźnicka znalazła się w utworzonym w 1808 roku archidiakonacie białostockim, wchodzącym w skład diecezji mohylewskiej. W związku z brakiem funduszy stan świątyni był tak zły, że w 1816 roku w czasie wichury runął dach i ściana frontowa kościoła. Nową świątynię zbudował przed 1820 rokiem administrator w Kuźnicy ksiądz Andrzej Wróblewski swoiem kosztem i staraniem a przytem i częścią kwesty.

Od 1848 roku archidiakonat białostocki wchodził w skład diecezji wileńskiej. Obecny murowany kościół został zbudowany w latach 1860-1864 w oparciu o plany z czasów pruskich. Nadano mu wezwanie Opatrzności Bożej (wcześniejsza świątynia była p. w. Niepokalanego Poczęcia NMP). Autor projektu jest nieznany. Budowniczym świątyni był ksiądz Adam Pisanko. Wyświęcenia dokonał w grudniu 1864 roku dziekan grodzieński ksiądz Aleksander Gintowski. Podczas duszpasterstwa księdza A. Bilmina (1895-1899) dokończono ogrodzenie cmentarza przy kościele, sprowadzono do ołtarza głównego nowy obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, sprowadzono z Westfalii dwa dzwony (w 1896 r.). W latach 1900-1903 wykonano w kościele posadzki, zakupiono nowe obrazy. W 1911 roku zakupiono wykonane w Wilnie przez Wacława Biernackiego organy. Prace budowlano-remontowe prowadzono też w latach 1913-1914. W 1915 roku dzwony kościelne zostały wywiezione przez Rosjan.

W niepodległej Polsce parafia kuźnicka wchodziła w skład diecezji wileńskiej a jej terytorium w 1931 roku obejmowało następujące wsie i osiedla: Miasteczko Kuźnica. Wioski: Gniewieńszczyzna, Niemiejsze, Bakuny, Kopaniki, Strupki, Dojlidki, Dziemiatkowo (Dziemiadkowo) Wielkie i Małe, Morawszczyzna, Dubnica, Kulowce, Sopoćkowce, Kłeczki, Todorkowce, Iwanowce, Rodziewicze, Miszkinniki, Klinczany, Podlipki, Nowodziel, Czuprynowo, Kruhlany, Białobłockie, Chreptowce, Wojnowce, Kuścińce, Wołyńce, Saczkowce Kowale. Kolonie: Zajzdra, Popławo, Ułoczki, Miszkinniki, Łosośna, Szelciny, Horodzisko, Awuls. Folwarki: Gniewieńwszczyzna, Dziemiatkowo, Todorkowce, Łosośna Mała, Sterpejki, Czuprynowo, Gładowszczyzna, Łosośna I i II.

Świątynia uległa zniszczeniu w trakcie II wojny światowej wskutek walk radziecko-niemieckich. Po wojnie w trakcie odbudowy i kolejnych remontów wystrój kościoła uległ zmianie, i niewiele zachował pierwotnych elementów.

Oprócz kościoła parafialnego w Kuźnicy funkcjonowała cerkiew a potem kościół i klasztor bazylianów. Już w XVI wieku (wzmianki z lat 1556 i 1558) istniała w Kuźnicy świątynia grecka, która stała się po 1596 roku unicką. Inwentarze miasta i klucza kuźnickiego z lat 1650, 1679, 1712 nic nie wspominają ani u budowli tego typu, ani o uposażeniu w ziemie, ponieważ cerkiew kuźnica istniała na gruntach prywatnych, które również zwano Kuźnicą. W XV i XVI wieku dobra te należały do rodu Mieleszków. Horodniczy grodzieński Fedko Mieleszkowicz w 1505 roku otrzymał przywilej Aleksandra Jagiellończyka potwierdzający dawne i nowo kupione dobra również w powiecie grodzieńskim. W XVII wieku majątek należał do Micutów możnej na Grodzieńszczyznie rodziny. W 1670 roku podstarosta grodzieński Olbrycht Micuta życzył sobie być pochowanym w sklepie cerkwi kuźnickiej.

Dzieje bazylianów kuźnickich nie są dostatecznie rozpoznane. Fundatorem konwentu był Kazimierz Florian Micuta, podkomorzy grodzieński. Wiemy, że pod koniec XVII wieku Piotr Chreptowicz sędzia ziemski grodzieński (zm. 1687) sprzedał majątek Chreptowce Kazimierzowi Florianowi Micucie a on uposażył nim bazylianów. W 1737 roku starosta sumiliski, pułkownik Kazimierz Ludwik i jego żona Ludwika z Chrzanowskich Micutowie nadali też Wojnowce czyli Kuźnicę w powiecie grodzieńskim leżące, ziemskim prawem w miasteczku JKM Kuźnica (...) wraz z karczmami, stawami i pustym po młynie placem (...) z majątkiem poddanych – osadą jednej wioski i fundusz jaki do jednej wsi Wojnowców czyli Kuźnicy należy. Fundusz nakazywał aby przy klasztorze mieszkało zawsze pięciu zakonników. Micutowie nadali też fundusz w 1743 roku. W tym roku zapis na Wojnowcach czyli Kuźnicy uczynił bazylianom Jan Kazimierz Micuta. Bazylianie wznieśli zabudowania klasztoru i kościoła, za rzeką, na jednym ze wzgórz wsi Wojnowce prawdopodobnie w latach granicznych 1704-1743, być może na miejscu istniejącej wcześniej cerkwi. W związku z ciągłymi procesami między bazylianami, Chreptowiczami, Usowiczami, Micutami o pograniczne ziemie nastąpiła zamiana funduszu. Anna Chreptowiczowa wypłaciła zakonnikom 3000 zł w zamian za co ci ustąpili Chreptowce. Jednak nie uspokoiło to sytuacji prawno-majątkowej bo sprawy bazylianów z wymienionymi rodami trwały nadal jak wynika z późniejszych dekretów. Jako, że kuźnickie zgromadzenie podporządkowane było klasztorowi supraślskiemu, w dokumentach występowali przełożeni tego klasztoru. Przykładowo w 1758 roku pozew dotyczył jw. w Bogu najprzewielebniejszego jm. księdza Jerzego Bułhaka, biskupa pińskiego, opata supraślskiego, wielm. jm. księdza Mikołaja Maukiewicza, wikarego supraślskiego wielm. jm. księdza Juliana Grotowskiego starszego i wszystkich księży bazylianów konwentu kuźnickiego. W 1762 roku sądzili się bazylianie z Jaszkanami o niewypłacenie 220 czerwonych zł. Taryfa dymów z 1791 roku wymieniała 1 dym miejski należący do bazylianów kuźnickich, a według taryfy dymów z 1794 roku w posiadaniu bazylianów kuźnickich było 9 dymów ziemskich. Do 1795 roku kościół bazylianów kuźnickich p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, należał do dekanatu grodzieńskiego w diecezji metropolitalnej. W XVIII wieku istniała współpraca między obu obrządkami. Katolicy licznie gromadzili się na nabożeństwach bazyliańskich jak też chętnie grzebano zmarłych na klasztornym cmentarzu.

Na terenie parafii kuźnickiej istniała też kaplica zlokalizowana w jednym z pomieszczeń dworu należącego do łowczego litewskiego Franciszka Bouffałła. Nabożeństwa niedzielne dla dworu odprawiali tam również bazylianie kuźniccy. Po śmierci Bouffałła w 1805 roku i objęciu posiadłości przez jego zięcia Ostromęckiego, nabożeństwa były już odprawiane nieregularnie do czasu kasaty unii. Unię, na terenie zaboru rosyjskiego, skasowały władze carskie ukazem w 1839 roku, natomiast klasztor kuźnicki uległ likwidacji wcześniej bo w 1832 roku. Zabudowania przejęła Cerkiew prawosławna. Niewiadomo kiedy zniszczeniu uległ klasztor, budynek cerkwi zaś spłonął podczas II wojny światowej. W 1945 roku zbudowano obecny budynek cerkiewny.

Na terenie gminy funkcjonuje też parafia katolicka w Klimówce. Dobra te w XVII wieku należały do Jaskołdów. 6 października 1686 roku Adam Bazyli Jaskołd, skarbnik wołkowyski wraz z bratem Janem, podczaszym witebskim sprowadzili do Klimówki dominikanów. Zbudowali zakonnikom drewniany kościół p.w. Trójcy Przenajświętszej i św. Michała. Jako uposażenie nadali dobra ziemskie: Klimówkę, Ciecierówkę, Dawidowszczyznę i Małachowszczyznę. W klasztorze miało stale przebywać 8 kapłanów, 2 kleryków i 2 konwersów, którzy mieli się modlić za zdrowie, a po śmierci za wieczny odpoczynek fundatorów. Co tydzień oprócz 5 mszy mieli odprawiać szóstą za tych, którym jeżeliśmy kiedy w wojsku zostając jakimkolwiek sposobem naprzykrzali się. Wkrótce dominikanie sprowadzili wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem, który zasłynął cudami a miejscowość zaczęto nazywać Świętą Klimówką. Dominikanie przebywali w Klimówce do 1832 roku, gorliwie pracując nad religijnością i patriotyzmem tutejszego ludu. Wraz z dominikanami różanostockimi i krasnoborskimi stanowili silne ognisko kultury polskiej tych ziem. W 1832 klasztor został skasowany przez carat a kościół zamieniono na cerkiew. W latach 1859-1860 właściciel dworu Tołoczki – Ignacy Imbra zbudował kaplice z kamienia i wapna, która stała się filią parafii w Odelsku. W 1866 roku władze carskie zamieniły ją na cerkiew. Po odzyskaniu niepodległości w 1919 roku erygowano parafię katolicką w Klimówce. W 1922 roku kaplicę powiększono. Prace trwały jeszcze później podczas których świątynia uzyskała obecny kształt.

Kuźnicę i okoliczne tereny zamieszkiwali też Żydzi. Pierwsi Żydzi w Kuźnicy pojawili się już w XVI wieku. Od 1623 roku istniała tu niewielka gmina żydowska. Był to przykahałek podporządkowany gminie okręgowej w Grodnie. Inwentarze z XVII wieku i pocz. XVIII wymieniają place żydowskie i ich właścicieli, które głównie były zlokalizowane przy ulicy Knyszyńskiej. Na przełomie XVII i XVIII wieku powstała w Kuźnicy samodzielna gmina żydowska. Źródło z 1700 roku mówiło o kahale kuźnickim, który wydał zapis wyderkafowy na 300 zł Zygmuntowi Bouffałłowi. W 1765 roku w Kuźnicy i okolicy mieszkało 434 starozakonnych. W 1799 roku na 490 mieszkańców Kuźnicy 174 było Żydów. W 1847 roku kuźnicki okrąg bóżniczy liczył 807 Żydów. W niepodległej Polsce pierwszy spis przeprowadzony w 1921 roku wykazał na 1057 mieszkańców 450 wyznawców religii mojżeszowej. Przed 17 września 1939 roku mieszkało w Kuźnicy około 1000 Żydów. Podczas II wojny światowej hitlerowcy rozstrzelali 20 Żydów a resztę wywieźli do obozów. Ludność ta w Kuźnicy przestała istnieć.



Żydzi posiadali tu swoją synagogę i domy modlitwy. Główna bożnica została wybudowana na przełomie XVIII i XIX wieku z kamienia i cegły, otynkowana na kolor biały. Dwukondygnacyjny budynek kryty był dachem łamany pierwotnie pokrytym gontem a w latach 20 - tych XX wieku blachą. Synagoga została spalona przez Niemców podczas II wojny światowej. W XIX wieku funkcjonowały tu też 2 domy modlitwy.

Tatarzy w mieście i okolicy nie stanowili dużej grupy etnicznej. Wielcy książęta litewscy osiedlili Tatarów w XV i XVI wieku nad Łosośną koło Grodna. Jerzy Wiśniewski stwierdzał że w 1. poł. XVI wieku w okolicach tych mieszkało około 400 Tatarów. W 2. poł tego stulecia siedziało 58 rodzin tatarskich nad tą rzeką. Nad Łosośną wznieśli oni meczet wzmiankowany w XVI wieku. W czasie osiedlania terenów dalej od Niemna, wzdłuż starej drogi na Krynki ziemie w Dziemiadkowie otrzymał Urus Ułan, przodek kilku rodzin tatarskich. Nad Łosośną i w Dziemiadkowie osiedlali się książęta tatarscy zobowiązani do służby rycerskiej. Ziemię zatem posiadali na prawie rycerskim, a poddanymi ich była ludność chrześcijańska. Brali w zastaw ziemię od szlachty ale nie dzierżawili dóbr królewskich i nie otrzymywali ich w dożywocie. Tatarzy nie stanowili jednorodnej grupy ani pod względem prawnym ani społeczno-gospodarczym. Najwyżej stali Tatarzy wśród, których byli potomkowie chanów, książąt, szlachty, begów, ułanów, murzów. Tatarzy-kozacy pochodzący z niższych warstw społecznych byli mniej zamożni. W trakcie przemian społecznych niektórzy Tatarzy przyjęli spolszczone nazwiska, szlachecki styl życia, a na wojnę stawali z własnym pocztem, posiadając spore dobra. Inni wystawiali tylko jednego konia, a z czasem w wyniku rozrodzenia i rozdrobnienia dóbr sami zaciągali się do wojska za żołd – mimo zakazów sejmowych. Po różnych doświadczeniach wojen połowy XVII wieku (zdrady czy bunty chorągwi tatarskich w związku z nieopłaconym żołdem) przystąpiono do uregulowania spraw tatarskich. Jan Sobieski prowadził poufne pertraktacje z Tatarami już od 1673 roku, podstawą których było wypłacenie zaległych sum lub ewentualne nadanie ziem w zamian za nieopłacony żołd. W 1679 roku w Grodnie król Jan III wydał uniwersał uchwalający zasługi tatarskie podczas wojen oraz potwierdzający ich wolności i nadający im dobra. Za zgodą sejmu postanowiono nadać im ziemie w królewszczyznach. Pewne oddziały osadzono w ekonomii grodzieńskiej, w pobliżu starych osad tatarskich nad Łosośną i w pobliżu Dziemiadkowa. 12 III 1679 roku król nadał pułkownikowi Samuelowi murzie Krzeczowskiemu i jego podkomendnym wsie Kruszyniany, Łużany i Nietupę zwaną Białohorcami (dziś Białogórce). Innym przywilejem tejże daty monarcha nadał oddziałom rotmistrza Bohdana Kieńskiego i Gezy Sieleckiego wsie Bohoniki i Drahle. Osobno król dał część gruntów dużej (63 włóki) wsi Podlipki pod Kuźnicą obu rotmistrzom. Bohdan Kieński dostał 9, 7 włóki z 6 poddanymi a Gaza Sielicki 10 włók również z 6 poddanymi. Także we wsi Poniatowice (Poniatowicze) poczyniono nadania. Rewizorzy w 1679 roku stwierdzali, że z 27 włók należących do tej wsi Tatarom odeszło włók 15. Inwentarz z 1712 roku mówił, że w Podlipkach 20 włók tatarskich perpetus jure odeszłych a o wsiach Bohoniki i Drahle: Te wsi od lat trzydziestu kilku Tatarom oddane, na których lokowali się, żadnej powinności i czynszu na nich inwentarzami nie opisano i nie pełnią.

W miasteczku w 1799 roku mieszkało 7 Tatarów. Tak więc w okolicy Kuźnicy osadnictwo tatarskie nie było tak liczne jak w rejonie Sokółki, Bohonik, Kruszynian, Krynek. Ludność tatarska szybko się asymilowała i przejmowała kulturę oraz obyczaje polskie a często też religię katolicką.

Etnosy i religie pozostawiły również swój ślad w postaci cmentarzy. Jedynie brak jest cmentarza tatarskiego, co świadczy też o liczebności osadnictwa i wynika z braku meczetu na tym obszarze. Na terenie gminy istnieją zabytkowe cmentarze:


  1. Klimówka - cmentarz przykościelny

  2. Klimówka - cmentarz rzymskokatolicki

  3. Kuźnica - cmentarz przykościelny

  4. Kuźnica - cmentarz rzymskokatolicki

  5. Kuźnica - cmentarz przycerkiewny

  6. Kuźnica - cmentarz prawosławny

  7. Kuźnica - cmentarz żydowski

Ważnym składnikiem krajobrazu kulturowego Podlasia, obok mozaiki etnicznej i religijnej było funkcjonowanie na tym terenie dużej ilość dworów szlacheckich. Strukturę własności ziemskiej w czasach przedrozbiorowych na tych terenach znamy m. in. dzięki źródłom skarbowym. Niektóre z tych źródeł zostały wydane. Inne znajdują się w różnorodnych zbiorach i pochodzą z różnych lat. Stosunkowo dobrze i szczegółowo sporządzono taryfę dymów w 1790 roku. Źródło to wymienia dymy ziemskie należące do szlachty. Na terenie parafii kuźnickiej w okolicy Poniatowicze mieszkali następujący szlachcice: Onufry Sarosiek, Jan Rodkiewicz, Andrzej Horczak, Kazimierz Dymiński; w okolicy Jurgielewszczyzna: Maciej Sarosiek, Jan Białokoz, Stanisław Sarosiek, Stefan Sarosiek, Tomasz Sarosiek; w okolicy Białobłockie: Franciszek, Józef, Symon, Tadeusz, Ignacy, Maciej, Jan, Józef, Stanisław Białobłoccy. Wszyscy mieszkańcy okolic posiadali 1 dym ziemski. Spis wymieniał też większe dwory i majątki szlacheckie. Były to: Wołkusz - Józefa Bouffałła cześnika grodzieńskiego (8 dymów); dwór Tołoczki (1) oraz wieś Parczowce (11) – Teresy Micuty; dwór Tołoczki (1) oraz wisie Czepiele (11), Klimówka (3), Bilminy (2), Wyszki (6), w której ciągły przybył - Olizarowicza sędziego Trybunału Głównego WKL; Chreptowce (10), wieś Kruhlany do Łosośny (5), dwór Łosośna (1) - Ignacego Chreptowicza, pisarza ziemskiego powiatu grodzieńskiego; Łosośna (3) Michała Baranowicza; dwór Łosośna (1) oraz wsie Kłoczki (3) i Sopoćkowce (4) – Katarzyny Sopoćkowej; Sopoćkowce (8) – Kazimierza Sopoćki; dwór Łosośna (1) dwór Czuprynów (1) oraz wsie Czuprynów (6), Wołkusz (17) - Franciszka Bouffałła łowczego litewskiego; Czuprynów (5) – Benedykta Bouffała ex sędziego; Iwanowce (3) Niemczynowicza rotmistrza grodzieńskiego; Miszkinniki (8) – Symona Uranowicza tamże jmp. Szlliterowej (2); Podlipki (7) – Zofii Sieleckiej; Dziemiadkowo (3) ad fundum Iwanowców JP Niemczynowicza; Głodowszczyzna (1) Stanisława, Jana, Feliksa Wąsowiczów; Łosośna (7) – Franciszka Bylczyńskiego.

Przy niektórych większych dworach szlacheckich istniały kompozycje ogrodowe i parkowe. Przykładowo w gminie Kuźnica można wymienić: Aula (Awuls), Bilminy, Chreptowce, Czuprynowo I, Czuprynowo II (dawniej Łosośna Czuprynowo), Gładowszczyzna (dawniej Głodowszczyzna), Klimówka, Kuścin, Kuścińce (dawniej Kuścinek), Łosośna Mała, Łosośna Wielka, Łowczyki, Pawłowicze, Sterpejki, Szymaki, Tołoczki Małe, Tołoczki Wielkie, (niegdyś Molawica), Zajzdra.

Dziś już niewiele zachowało się tych założeń, uległy one zniszczeniu po II wojnie światowej.

Ważnym elementem krajobrazu kulturowego tych ziem są układy przestrzenne wsi, które powstały głównie wskutek pomiary włócznej oraz charakterystyczna drewniana zabudowa tych osiedli. Rozmieszczone na tym obszarze osady wiejskie reprezentują praktycznie jednolity typ rozplanowania, mianowicie są to wsie o typach:

-ulicówka rzędowa (wg. klasyfikacji B. Zaborskiego zwana szeregówką), powstała skutek pomiary włócznej z pasowym układem gruntów.

-ulicówka nieregularna, tegoż co rzędowa pochodzenia, lecz rozluźniona i nieregularnie zabudowana.

Wymienione rodzaje ulicówki mogą mieć postać pełną – gdy oba szeregi składają się z jednakowej w przybliżeniu ilości domów, niepełną – gdy jeden z szeregów jest znacznie liczniejszy od przeciwległego lub jednoszeregową – gdy ulica jest zabudowana z jednej strony. Powstanie takich układów przestrzennych wsi należy łączyć z porządkowaniem własności królewskiej w ramach tzw. „pomiary włócznej” ok. poł. XVI w. W latach 30 XVI wieku królowa Bona wykupiła dobra królewskie na Podlasiu i Grodzieńszczyznie. Rozpoczęła ona przeprowadzanie niezwykle ważnej reformy gospodarczej zwanej pomiarą włóczną. Reforma gospodarcza związana z pomiarą, a w tym przechodzenie na trójpolowy system gospodarowania gruntami rolnymi, przeprowadzana była w dobrach królewskich, a ponieważ przynosiła znaczne korzyści ekonomiczne stopniowo wprowadzano ją w dobrach prywatnych. Trójpolówka wymuszała uporządkowanie stosunków przestrzennych i nową organizację zabudowy mieszkalnej i gospodarczej. Narzuciła sztywną kompozycje przestrzenną, która sprawdzała się jako najlepsze rozwiązanie przestrzenne wsi przez ponad czterysta lat.

Różne elementy etniczne, kulturowe, i religijne: Polacy, Litwini, Rusini, Muzułmanie i Żydzi współżyli ze sobą na terenie gminy Kuźnica, przez wieki historii wzbogacając się wzajemnie i tworząc nowe wartości kulturowe. Pozostałe do dziś w krajobrazie zabytki materialne: świątynie, cmentarze, specyficzne budownictwo mieszkaniowe a także zabytki kultury niematerialnej: zwyczaje, obrzędy, historia, legenda itp. powstałe wskutek funkcjonowania odrębnych kultur i tradycji stanowią o wartości i kolorycie ziem tej gminy.


1   2   3   4   5


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna