Paradoksy polityki



Pobieranie 88.63 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar88.63 Kb.


UNIWERSYTET WARSZAWSKI

Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych
Rok akademicki 2009/2010, semestr letni, 30 godzin

Program wykładu fakultatywnego


PARADOKSY POLITYKI




Wykładowca:

Prof. dr hab. Mirosław KARWAT,

Zakład Filozofii i Teorii Polityki INP
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
I. KATEGORIE ANALIZY
1. Pojęcie paradoksu. Poznawcze walory paradoksu
Formalno-logiczne pojęcie paradoksu: rozumowanie, w którym formalnie poprawne założenia i tryb wnioskowania prowadzi do sprzeczności, niedorzeczności, fałszu. Klasyczny przykład: paradoks kłamcy.

Literackie pojęcie paradoksu: błyskotliwe i oryginalne, najczęściej dowcipne i zaskakujące twierdzenie lub rozumowanie sprzeczne z powszechnymi wyobrażeniami, ustalonymi i oczywistymi prawdami obiegowymi.

Dialektyczne pojęcie paradoksu: nieoczekiwany, zaskakujący – z punktu widzenia dotychczasowej wiedzy lub sposobu jej wykorzystania – przebieg procesów społecznych, zwrot w wydarzeniach; ujawnienie dotychczas niedostrzeganych właściwości zjawisk „już znanych”, zaprzeczających dotychczasowym wyobrażeniom, sprzecznych z obowiązującym paradygmatem lub stereotypem. Paradoks dialektyczny jako wyraz prawidłowości, głębszej istoty zjawisk, a nie czystej gry przypadku.

Obecność i szczególna nośność paradoksu w aforystyce: moment kontrastu, przewrotności, nonkonformizmu, demaskatorskiej ironii. Owocność (twórczy charakter) takiej aforystyki (w odróżnieniu od aforyzmów banalnych lub jałowej gry słów – popisowej zabawy salonowej).

Paradoks jako płodna metoda poznawcza: podważanie opinii obiegowych, potocznego (zdroworozsądkowego lub zabobonnego) poczucia oczywistości, weryfikacja utrwalonych – nadmiernych i uproszczonych uogólnień, naukowych i pseudonaukowych schematów i dogmatów. Odkrywczość formuł pozornie tylko żartobliwie przewrotnych i przekornych, ujawniających niedostrzegane wcześniej zależności między zjawiskami, prawidłowości.
Literatura:

M. Karwat, Pochwała paradoksu – Wprowadzenie do pracy zbiorowej: M. Karwat (red.), Paradoksy polityki, Warszawa 2007 (w druku).

Wybrane eseje z tegoż tomu.
Literatura uzupełniająca:

M. van Boxsel. Encyklopedia głupoty. Warszawa 2004.

M. T. Cicero. Pisma filozoficzne, tom trzeci. Warszawa 1961; rozprawa Paradoksy stoików.

E. Grodziński. Paradoksy semantyczne. Wrocław 1983.

E. Iljenkow. Logika dialektyczna. Warszawa 1978.

M. Karwat. O perfidii. Warszawa 2001, rozdział I.

P. Łukowski. Paradoksy ostrości i niezmienności, Nowa Wieś 2007.

S. Sarnowski. Paradoksy i absurdy filozofii. Bydgoszcz 2002.

K. Szymanek. Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny. Warszawa 2004; hasła: Paradoks, Paradoks Łysego, Paradoksy Zenona z Elei.

A. Suchotin. Paradoksy nauki. Moskwa 1978.


2. Istota i źródła paradoksów w podmiotowości i działalności ludzkiej
Źródła paradoksów w praktyce społecznej:

  • żywiołowa dynamika niezamierzonych, nieprzewidzianych i niekontrolowanych rezultatów działania: skutków ubocznych, przypadkowych, obusiecznych itd.; tudzież nieoczekiwany bilans powinności, wartości i kosztów działania;

  • antynomiczność podmiotowości (uwikłanie w wewnętrzne sprzeczności tożsamości i interesów oraz w konflikt ról społecznych), występująca zwłaszcza w przypadku podmiotów wewnętrznie niejednorodnych;

  • nieadekwatność samookreślenia, celów, form organizacji i metod działania w stosunku do rzeczywistych interesów i obiektywnej tożsamości podmiotu oraz w stosunku do okoliczności działania, układu sił, możliwości i konieczności historycznych;

  • żywiołowa dynamika stosunków politycznych, przerastająca i przekreślająca zdolności, szanse i kalkulacje poszczególnych podmiotów;

  • dialektyka obiektywizacji więzi społecznych i rezultatów działań ludzkich.


Literatura:

F. Engels. Ludwik Feuerbach i zmierzch klasycznej filozofii niemieckiej. MED, T.21, Warszawa 1969.

G. W. F. Hegel. Wykłady z filozofii dziejów. Warszawa 1958.

J. Such. Dialektyczne wizje świata. Warszawa – Poznań 1992.

R. Boudon. Efekt odwrócenia. Niezamierzone skutki działań społecznych. Warszawa 2008.

II. ANTYNOMIE WIELKICH WSPÓLNOT


JAKO ŹRÓDŁO PARADOKSÓW HISTORYCZNYCH
3. Paradoksy współczesności
Paradoks „postępu ku samozagładzie”: (1) problem „granic wzrostu” (eksplozja demograficzna, postępy medycyny i technologii, spirala masowej konsumpcji jako... czynniki zagrażające przetrwaniu ludzkości); (2) zagrożenia spotęgowane globalizacją, ambiwalentność tego procesu.

Paradoksy „słabości silnych” oraz „siły słabych”: (1) obosieczność potęgi mocarstwowej, polityki imperialnej i hegemonii – na przykładzie USA; (2) paradoksy walki z terroryzmem (walka z terroryzmem jako czynnik... sprzyjający jego rozwojowi i... mimowolna realizacja celów terrorystów), (3) terrorystyczny mechanizm niewspółmiernego wpływu.
Literatura:

W. Anioł. Paradoksy globalizacji. Warszawa 2004.

W. Anioł. Paradoksalna natura globalizacji; [w:] Polski Przegląd Dyplomatyczny, 2002, nr 8.

T. Białek. Paradoksy terroryzmu; [w:] M. Karwat (red.), Paradoksy polityki, Warszawa 2007.

K. Karolczak. Paradoksy walki z terroryzmem; tamże.

Paradoksy globalizacji; Więź, 2001, nr 10.

J. Surdykowski. Dokąd zmierza Ameryka. Warszawa 2001.

J. Szacki. Kontrrewolucyjne paradoksy. Warszawa 1965.
4. Meandryczna ciągłość i kumulacja (casus Kościoła)
Analiza złożonych losów i doświadczeń kościoła katolickiego. Paradoks ciągłości i kumulacji autorytetu oraz wpływu mimo nawarstwionych obciążeń historycznych, błędów i autokompromitacji. Instytucjonalizacja kościelna jako rewizja charakteru pierwotnej wspólnoty; zmienne uwikłania ideologiczne i polityczne kościoła (narzędzie panowania i ucisku, własny uprzywilejowany status, wewnętrzne tendencje rozkładowe, wrogość wobec postępu, religia i kościół jako sztandar postępu, emancypacji). Cykliczne przewartościowania, procesy modernizacyjne. Model meandrycznych zdolności adaptacyjnych.
Literatura:

K. Deschner. I znowu zapiał kur: krytyczna historia Kościoła. T. 1. Warszawa 1996.

K. Deschner. I znowu zapiał kur: krytyczna historia Kościoła. T. 2. Warszawa 1997.

K. Deschner. Polityka papieska w XX wieku. T. 1,2. Warszawa 1997.



P. Pierrard. Historia Kościoła Katolickiego. Warszawa 1984.
5. Paradoksy marksizmu, ruchu komunistycznego i realnego socjalizmu
Analiza losów i doświadczeń ruchu komunistycznego – od Wielkiej Idei, poprzez rewolucję, perturbacje socjalizmu realnego, paradoksy odnowy i pieriestrojki, do upadku.

Mechanizmy samozaprzeczenia i autodestrukcji (wewnętrzne sprzeczności prowadzące do rozkładu od środka skorelowanego z trywializacją, profanacją i rozwianiem romantyczno-misjonarskiego mitu oraz społecznym odrzuceniem.

Paradoksy losów marksizmu: przenikliwa teoria krytyczna przekształcona w kodeks anachronicznych dogmatów i zbiór pobożnych życzeń; doktryna racjonalistyczna przeistoczona w... religię państwową; religiopodobny mechanizm petryfikacji doktryny i ruchu (syndrom dogmatyzmu i rewizjonizmu jako replika kościelnego syndromu ortodoksji i herezji; quasi-religijny kult „klasyków”, a później przywódców politycznych); klęska realsocjalizmu w wyścigu i konfrontacji z kapitalizmem jako... potwierdzenie kryteriów marksistowskich (efektywność gospodarcza, postęp technologiczny); słabości realnego socjalizmu jako... potwierdzenie adekwatności marksistowskiej teorii podłoża historycznego (dziedzictwo kulturowe jako brzemię, czynnik inercji w rozwoju społecznym, powód trwałości starych treści w nowych formach i kostiumach ideologicznych); marksizm odrzucony i potępiony żyje... m.in. w myśli swych krytyków (przykład: obecność niektórych marksistowskich inspiracji w doktrynie personalizmu, w encyklikach Jana Pawła II).

Paradoksy rewolucji komunistycznych: Odrabianie zaległości kapitalizmu (komuniści jako realizatorzy zadań-zaniechań rewolucji burżuazyjno-demokratycznych, takich jak: reforma rolna, ustawodawstwo socjalne, upowszechnienie oświaty i dostępu do kultury, emancypacja narodów skolonizowanych lub asymilowanych itd.). Pułapka opcji leninowskiej (rewolucja rozpoczęta w najsłabszych, bo najbardziej zacofanych ogniwach systemu kapitalistycznego, co mści się błędnym kołem mentalnego, kulturowego zacofania – i co rodzi kolejny paradoks (zacofani pionierzy postępu, forsujący rozwiązania anachroniczne). Wyzwolenie społeczne klas upośledzonych jako droga do... paternalistycznego ubezwłasnowolnienia lub wręcz represyjnego zniewolenia. Szokujące powtórki stylu rządzenia (bolszewicy podobni do reżymu carskiego, tylko lepsi pod względem biurokratyzmu, despotyzmu, skali inwigilacji i represji). Monopol polityczny i ideologiczny jako pułapka (kumulacja odpowiedzialności, napięć i rozczarowań społecznych, postępująca alienacja i izolacja ośrodka władzy). Wyzwanie rzucone kapitalizmowi i realność (w pewnym okresie) komunistycznej alternatywy jako... bodziec do umocnienia i zwiększenia atrakcyjności kapitalizmu (ucywilizowanie, humanizacja, demokratyzacja, udział mas w owocach dobrobytu, postępu technologicznego).

Paradoksy realnego socjalizmu: Rozbudzenie aspiracji społecznych ponad miarę możliwości ustroju (tzn. jego wydolności gospodarczej i politycznej elastyczności); aspiracji (do lepszego życia i autentycznej podmiotowości), które rozsadziły ramy systemu. Zaściankowość i wzajemna izolacja „bratnich państw i narodów” pod hasłem internacjonalizmu (skutek autarkii i autorytarnego charakteru rządów, inercji sytuacji i atmosfery zimnowojennej). Pieriestrojka (próba naprawy) jako „gwóźdź do trumny” systemu. Klasa robotnicza (wg Manifestu Komunistycznego „grabarz kapitalizmu”, a w socjalizmie „klasa panująca”) jako sprawca upadku socjalizmu.
Literatura:

R. Aron. Opium intelektualistów. Warszawa 2000.

A. Flis. Antynomie wielkiej wizji. Kraków 1990.

F. Furet. Przeszłość pewnego złudzenia. Esej o idei komunistycznej w XX w. Warszawa 1996.

M. Karwat. Antynomie obywatelskości w socjalizmie; [w:] M. Szyszkowska (red.). Człowiek jako obywatel. Warszawa 1995.

M. Karwat. Antynomie wielkich wspólnot, konspekt wykładu [wydruk, zapis elektroniczny]

L. Kołakowski. Główne nurty marksizmu [dowolne wydanie].

M. Kula. Biedny Marks. Pośmiertne losy idei; Dziennik – dodatek Europa. Tygodnik idei, nr 9 (152), 3 marca 2007.

M. Kula. Kilka paradoksów najnowszych dziejów Polski. [w:] E. Nowicka, M. Chałubiński (red.). Idee a urządzanie świata społecznego. Księga jubileuszowa dla Jerzego Szackiego. Warszawa 1999.

M. Kula. Religiopodobny komunizm. Warszawa 2005.

E. Morin. O naturze Związku Radzieckiego. Warszawa 1990.

L. Trocki. Zdradzona rewolucja. Czym jest ZSRR i dokąd zmierza? Warszawa 1991.

A. Walicki. Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii. Warszawa 1996.

A. Walicki. Polskie zmagania z wolnością. Warszawa 2002; rozdz. pt. Paradoksy Jaruzelskiego.


6. Paradoksy „Solidarności” i polskiej transformacji
Analiza losów i doświadczeń „Solidarności” (droga od Sierpnia, poprzez stan wojenny, Okrągły Stół, zmianę ustrojową, po AWS; przyczyny „zmierzchu etosu”),

Antynomie „Solidarności”: „Ogień z wodą” w składzie ruchu, w kręgach działaczy, przywódców i doradców (socjaliści, zbuntowani komuniści, chadecy, liberałowie, klerykałowie, nacjonaliści – a obok nich masa ludzi bez poglądów). Ruch tyleż spontaniczny i autentyczny, co uwikłany i sterowany. Konformistyczny bunt zbiorowy („radykalizm stadny”). Ideowość... bez ideologii (namiastka – „etos”). Autorytarno-represywna mentalność uchu wolnościowego. Wybuchowa mieszanka – „postępowe uwstecznienie”(w postulatach programowych i przywoływanych tradycjach: nowoczesność obok anachronizmu i obskurantyzmu). Horyzont wyobrażeń o gospodarce: „socjalizm bez komuny’.

Paradoksy Wielkiego Ruchu: Uniformizacja poglądów i dążeń pod hasłami pluralizmu. Koncepcje samorządności pracowniczej i „Rzeczypospolitej Samorządnej” jako alibi dla... liberalno-technokratycznej transformacji w kierunku kapitalizmu. Walka przeciw narzuceniu poprzedniego ustroju „ponad głowami Polaków” i... ustanowienie (przywrócenie) kapitalizmu pod „parasolem «Solidarności»”, jednak nie w trybie referendalnym. Walka o godność pracy, pracownika i swobody związkowe uwieńczona... demokracją liberalną, jednak pod hasłem „ograniczenia związkokracji”. Szeregowi przywódcy „Solidarności”, ich zakłady i załogi jako... moralni zwycięzcy, jednak ekonomicznie i życiowo przegrani (upadek wielkich przedsiębiorstw lub redukcja załóg podczas transformacji). Poczucie solidarności i wzajemnej identyfikacji podczas walki w latach osiemdziesiątych przeistoczone we wrogość, nawet nienawiść w kolejnych fazach transformacji.

Paradoksy polskiej transformacji („Nie o take Polskie”): „Uwłaszczenie nomenklatury” (byli dygnitarze partyjni i państwowi jako beneficjenci przemian ustrojowych, własnościowych). Rocznicowy kult Związku kontrastujący na co dzień z piętnowaniem związków zawodowych jako przeżytku, związkowców (zwłaszcza strajkujących) jako populistów, demagogów, awanturników. Propagandowa apologetyka przedsiębiorczości sprzężona z wizerunkiem biznesmena jako aferzysty, złodzieja, nagonkami medialnymi. Wybiórcze i schizofreniczne podejście do ciągłości państwowej: obok egzorcyzmów i totalnego „wykreślenia” PRL wstydliwe konsumowanie elementów jej dorobku gospodarczego, kulturalnego, naukowego (najpopularniejsze powtórki w TVP – seriale i teatr tv z PRL). Dogmatyka pluralizmu, wolności wyboru opatrzona „pogadankami uświadamiającymi” i nieoficjalnymi formami cenzury. Walka o prawdę historyczną, odkłamanie historii prowadzona w formach ewidentnie i trywialnie tendencyjnych. Irracjonalna nadgorliwość egzorcystyczna (np. „Precz z Jałtą i Poczdamem”, co konsekwentnie zakładałoby zwrot ziem zachodnich i północnych). Rytualna apologia suwerenności i mitologia niemal mocarstwowa zespolona z serwilistycznym duchem postawy sojuszniczej wobec USA. Antykomunizm połączony z... nostalgią za PRL.

Paradoksy rozliczeń i lustracji: Walka z agenturą peerelowską prowadzona... siłami dzisiejszych służb specjalnych i ich agentury w mediach. Rozliczenia z przeszłością jako pretekst dla współczesnych rozgrywek politycznych. Teczki ubeckie jako narzędzie... porachunków i aktów odwetu pomiędzy byłymi współbojownikami, dysydentami. Dysydenci jako... główni podejrzani. „Prawda wyzwala”... lecz jest niemożliwa do ustalenia. Ubecy jako wyrocznia w procesach lustracyjnych; „wiarygodni” i „niewiarygodni” ubecy. Radykalna lustracja i dekomunizacja jako... recydywa komunistycznych metod walki politycznej i rządzenia. Obrona demokracji przed agenturą jako zagrożenie dla demokracji. Autodestrukcja mitu „Solidarności” – dokonywana rękami jej uczestników, wyznawców, apologetów, spadkobierców.
Literatura:

A. Antoszewski. O paradoksach demokracji pokomunistycznej; w: J. Juchnowski, M. S. Wolański (red.), Studia z nauk społecznych i humanistycznych, Wrocław 2008.

S. Kowalski. Krytyka solidarnościowego rozumu. Warszawa 1990.

M. Kula (red.). „Solidarność” w ruchu 1980-1981. Warszawa 2000.

J. Kuroń, J. Żakowski. Siedmiolatka, czyli kto ukradł Polskę? Wrocław 1997.

B. Łagowski. Duch o bezduszność III Rzeczypospolitej. Warszawa 2007.

L. Mażewski. W objęciach utopii. Polityczno-ideowa analiza dziejów Solidarności 1980–2000. Toruń 2001.

L. Nowak. O polskich paradoksach. Myśl socjaldemokratyczna. Kwartalnik teoretyczno-programowy, nr 4/96.

L. Nowak. Polskie paradoksy: próba materialistycznego wyjaśnienia; [w:] Państwo i Kultura Polityczna, vol. 1(18), Warszawa 1997.

D. Ost. Klęska „Solidarności”. Gniew i polityka w postkomunistycznej Europie. Warszawa 2007.

J. Rolicki. Zbigniew Bujak: Przepraszam za „Solidarność”. Warszawa 1991.

V. Schweitzer. Victory, czyli zwycięstwo. Warszawa 1994.

A. Touraine i in. Solidarność. Analiza ruchu społecznego 1980-1981, Warszawa 1989.

A.Wasilewski. Czy Rzeczpospolita ma szanse na normalność?, Warszawa 2008.

A. Waśkiewicz. Polityka dla dorosłych. Eseje. Warszawa 2006; eseje: Ku pokrzepieniu serc. „Solidarność” i jej pierwsi kronikarze; O „Solidarności” w duchu Machiavellego.

J. Woleński. Lustracja jako zwierciadło. Kraków 2007.



III. PARADOKSY PODMIOTOWOŚCI



7. Podmiotowość ekspresywna
Rewizja stereotypu podmiotowości jako właściwości uosabianej wyłącznie przez „człowieka czynu”, twórcę nowych i przełomowych rozwiązań, jednostki, zespołu lub ruchu przeobrażającego rzeczywistość społeczną.

Czynnik przystosowania i jego wpływ na podmiotowość. Formy orientacji przystosowawczych (konformizm społeczny, postawa koniunkturalna i kameleoniczna - mimikra, kamuflaż).

Znaczenie czynnika ekspresji w podmiotowości ludzkiej (ekspresji własnych wyobrażeń, aspiracji, emocji, nastrojów oraz wyobrażeń grupowych, atmosfery swojego miejsca i czasu).

Podmiotowość ekspresywna - nietożsama z postawami koniunkturalizmu, neofityzmu itp. Zdolność artykułowania i współkształtowania sposobu postrzegania i przeżywania wydarzeń historycznych charakterystycznego dla danej zbiorowości; dzieła podmiotu jako symboliczne signum temporis. Jednoczesny brak zdolności głębszej analizy mechanizmu wydarzeń i przemian społecznych i umiejętności praktycnego wpływania na nie. Forma podmiotowości charakterystyczna dla artystów, literatów, dziennikarzy.


Literatura:

M. Karwat. Zagubieni przewodnicy, czyli meandry podmiotowości ekspresywnej; [w:] M. Karwat (red.), Paradoksy polityki, cyt. wyd.

K. Pająk, Paradoksy awangardy [w:] Paradoksy polityki, cyt. wyd..

J. Ziółkowski, Paradoksy funkcjonowania autorytetu społeczno-politycznego; [w:] Paradoksy polityki, cyt. wyd.


Literatura uzupełniająca:

E. Bieńkowska. Spór o dziedzictwo europejskie. Między świętym a świeckim. Warszawa 1999; esej pt. Intelektualiści a rewolucja.

H. Elzenberg. Wartość i człowiek. Rozprawy z humanistyki i filozofii. Toruń 1966; VII. Ekspresja pozaestetyczna i estetyczna.

D. Gwizdalanka. Muzyka i polityka. Kraków 1999.

Z. Hübner. Polityka i teatr. Kraków 1991.

M. Molęda-Zdziech. Obecna nieobecność. Aktorski bojkot telewizji i radia w stanie wojennym. Warszawa 1998.

St. Ossowski. Zagadnienia ekspresji; w: U podstaw estetyki. Warszawa 1949.

T. Przybylski. Karol Kurpiński. Warszawa 1980.

A. Roman (opr.) Komedianci. Rzecz o bojkocie. Warszawa, Białystok 1990.

M. Wańkowicz. Karafka La Fontaine’a, t.2, Warszawa 1984; fragm. pt. Kamuflaż i mimikra.


8. Dialektyka podmiotowości i figuranctwa
Typy figurantów: statysta; trybik w machinie; prokurent-pozorant; ozdoba; posągowy pasożyt.

Rewizja stereotypów formalistycznych, utożsamiających podmiotowość lub stopień podmiotowości z wyeksponowaniem jednostki (grupy, organu), rangą hierarchiczną, zewnętrznymi symptomami i rekwizytami wpływu. Prominentność roli (także osobników pospolitych i miernych) a wyjątkowość osobowości i dzieła konkretnych osób. Figuranctwo jako przykład wyeksponowanej pseudopodmiotowości.

Cecha wyróżniająca figuranta: niesuwerenność w danej roli, ew. zadanie pozorowania pewnych działań, funkcji i struktur społecznych. Przesłanki zapotrzebowania na figurantów, funkcje, jakie spełniają. Historyczne i współczesne typy figurantów: faworyci (protegowani, pupile, beniaminki), „maskotki”, marionetki. Analiza przykładów historycznych: marionetkowy cesarz Mandżukuo, niektórzy dygnitarze stalinowscy. Biurokratyzm (przerost formalizmu w instytucjach politycznych) jako mechanizm reprodukcji figuranctwa w skali masowej.

Mechanizmy społeczeństwa masowego i kultury masowej jako czynnik generujący w skali masowej status jednostki jako figuranta, a nie podmiotu, twórcy.


Literatura:

M. Karwat. Figuranctwo jako paradoks uczestnictwa. Eseje przewrotne. Warszawa 2004; rozdz. I-III.


Literatura uzupełniająca:

B. Barber. Skonsumowani. Jak rynek psuje dzieci, infantylizuje dorosłych i połyka obywateli. Warszawa 2008.

J. Baudrillard. W cieniu milczącej większości albo kres sfery społecznej. Warszawa 2006. .

E. Canetti. Masa i władza. Warszawa 1996.

E. Fromm. Rewolucja nadziei. Poznań 1996.

B. Jasieński. Bal manekinów. [dramat] Dialog, 1957, nr 4.

H. von Kleist. Traktat o marionetkach; [w:] H. Von Kleist. Dramaty wybrane. Kraków 2001.

C. Malaparte. Legenda Lenina. Warszawa 1995.

N. Manea. O klownach. Dyktator i Artysta. Sejny 2001.

R. Miedwiediew. Ludzie Stalina. Warszawa 1982.

J. Ortega i Gasset. Bunt mas i inne pisma socjologiczne. Warszawa 1982.

Pu Yi. Bylem ostatnim cesarzem Chin. Łódź 1988.

D. Riesman. Samotny tłum. Warszawa 1996.

G. Ritzer. Macdonaldyzacja społeczeństwa. Warszawa 1997.

B. Schulz. Sklepy cynamonowe [dowolne wydanie; fragmenty pt. Manekiny, Traktat o manekinach]
9. Przebojowa figura przejściowa
Paradoks: figurant, który przestaje być figurantem, a przekształca się w głównego rozgrywającego i reżysera sytuacji. Model emancypacji „człowieka-prowizorki”: w punkcie wyjścia – figurant symbolizujący kruchą równowagę sił rywalizujących, uzależniony od ich przyzwolenia i współdziałania; celebracja i faktyczne spełnianie funkcji koordynacyjnych, stopniowe zdobywanie własnego autorytetu i własnej bazy społecznej; makiaweliczna i bonapartystyczna taktyka lawirowania między przeciwstawnymi siłami, wykorzystywania i rozgrywania sprzeczności pomiędzy nimi, wzajemnego skłócania i usług mediacyjnych; niepostrzeżone przeistoczenie się w niezastąpionego arbitra oraz faktycznego, samodzielnego i niezastąpionego gwaranta równowagi, ciągłości i porządku.

Historyczne prototypy tego modelu: (1) cesarz rzymski Klaudiusz – droga od wystraszonej marionetki do zręcznego władcy; (2) Stalin – droga do władzy: od drugoplanowego, niedocenianego „aparatczyka” i pretendenta napiętnowanego do statusu dyktatora i półboga; (3) Hitler – niespodzianka dla krótkowzrocznych protektorów: ten, kto miał tylko „posprzątać”, przejął władzę udzielną i ustanowił dyktaturę.


Literatura:

M. Karwat. Figuranctwo jako paradoks uczestnictwa. Eseje przewrotne. Warszawa 2004; fragment pt. Przebojowa figura przejściowa (s. 109-116).


Literatura uzupełniająca:

B. Brecht. Kariera Arturo Ui [dramat, dowolne wydanie]

A. Bullock. Hitler i Stalin. Żywoty równoległe. Warszawa 1997.

R. Graves. Ja, Klaudiusz [powieść, dowolne wydanie]

K. Marks. Osiemnasty brumaire’a Ludwika Bonaparte. MED., t. 8, Warszawa 1964.

D. Wołkogonow. Stalin. Warszawa 1998.



IV. PARADOKSY PRZYWÓDZTWA


10. Społeczny mechanizm selekcji kadr.

Selekcja pozytywna i negatywna
Społeczny mechanizm selekcji kadr politycznych: rekrutacji, doboru (selekcji pozytywnej pod kątem zgodności zainteresowań, uzdolnień, aspiracji i kwalifikacji z charakterem zadań społecznych), weryfikacji i eliminacji (selekcji negatywnej).

Ograniczona spójność i sprawność tego mechanizmu, uwarunkowana: sprzecznością między zapotrzebowaniem ogólnospołecznym a partykularno-grupowym (np. klasowym, etnicznym), sprzecznością między statystycznym rozkładem uzdolnień, aspiracji i kwalifikacji w skali społecznej a hierarchią społeczną i układem sił narzucającymi preferencje partykularne (klasowe, grupowe, ideologiczno-partyjne itd.); stroną czysto techniczną – „ograniczoną mocą przerobową” złożonego układu instytucjonalnego.

Społeczno-klasowe, ustrojowe i ideologiczne przesłanki apriorycznej eliminacji potencjału ludzkiego (formy dyskryminacji i marnotrawstwa).

Dysfunkcje – niewydolność i patologie – instytucji politycznych, ich wpływ na zakłócenia w mechanizmach selekcji kadr i przywódców.

Dwojaki sens formuły „niewłaściwy człowiek na niewłaściwym miejscu” (nacisk na nieodpowiedniość człowieka lub na nieodpowiedniość miejsca, roli).

Model selekcji negatywnej w warunkach biurokratycznego formalizmu.


Literatura:

J. Błuszkowski, Paradoks normalności i dewiacji, [w:] Paradoksy polityki, cyt. wyd.

M. Karwat. Figuranctwo jako paradoks uczestnictwa. Eseje przewrotne. Warszawa 2004; rozdz. V-VIII.

M. Karwat. Mechanizm selekcji [konspekt wykładu – wydruk, zapis elektroniczny].

M. Karwat. Miernoty i figuranci. Formalistyczna degeneracja władzy. Toruń 1993.

K. Kautsky. Materialistyczne pojmowanie dziejów. Warszawa 1963.

J. Topolski. Metodologia historii. Warszawa 1973, rozdział XI.

j. Ziółkowski. Paradoksy funkcjonowania autorytetu; [w:] Paradoksy polityki, cyt. wyd.


11. Selekcja negatywna i przypadkowa
Model selekcji przypadkowej: wpływ petryfikacji struktur lub koniunktur ideologiczno-politycznych, okoliczności zamętu społecznego oraz dezintegracji i dezorientacji zbiorowości lub instytucji na wysuwanie na stanowiska kierownicze ludzi przypadkowych, niekompetentnych i niereprezentatywnych społecznie. Mechanizm wypaczonej percepcji przez pryzmat rekwizytów i „uniformu społecznego”. Oddziaływanie uniformizacyjnych tendencji kultury masowej.

Symptom selekcji negatywno-przypadkowej: zawrotna kariera „człowieka-nieporozumienia” lub wręcz „człowieka znikąd”.

Wykorzystanie tych patologii w taktyce karierowiczów i oszustów.
Literatura:

W. Godzic (red.). Podglądanie Wielkiego Brata. Kraków 2001.

M. Gogol. Rewizor [dowolne wydanie]

W. Groom. Forrest Gump. [powieść, dowolne wydanie]

B. Jasieński. Bal manekinów. [dowolne wydanie]

J. Kaden-Bandrowski. Mateusz Bigda [dowolne wydanie]

R. Kapuściński. Cesarz. Warszawa 1978. [lub inne dowolne wydanie]

A. Kłoskowska. Kultura masowa. Krytyka i obrona. Warszawa 1980.

J. Miliszkiewicz, M. Morka. Kolekcja Porczyńskich – genialne oszustwo?, Warszawa 1993.

M. Morka. Kolekcja im. Jana Pawła II. Kompromitacja Kościoła i Państwa. Warszawa 1999.

A. Osęka. Kolekcja naszych marzeń. Gazeta Wyborcza, sobota-niedziela 27-28 maja 2000.

E. Wojtusiak. Z problematyki munduru społecznego. Esej socjologiczny. Kultura i Społeczeństwo,1982,nr 1-2.

C. Zuckmayer. Kapitan z Koepenick [dowolne wydanie]
12. „Dyzmizm”: ekstremalny model selekcji negatywno-przypadkowej
Stereotypowe a adekwatne pojęcie mierności i miernoty.

Strukturalne i okolicznościowe przesłanki „kariery miernot”.

Modelowa interpretacja kilku faz „kariery miernot”: (1) okoliczności „wypłynięcia” – nieporozumienia i mistyfikacje społeczne, (2) przesłanki „utrzymania się” mimo rażącej niekompetencji i nieefektywności, (3) przesłanki sukcesu – wyprzedzenia i wyeliminowania lepszych rywali.

Analiza porównawcza: Dyzma (jako typ idealny; czysty i doskonały przypadek „niewłaściwego człowieka na niewłaściwym miejscu”) a polityk dyzmoidalny (jako realne wcielenie mechanizmów „koła fortuny”, koniukturalnej kariery osób niekompetentnych „w układach”).



Literatura:

M. Karwat. Figuranctwo jako paradoks uczestnictwa. Eseje przewrotne. Warszawa 2004; rozdz. IX. Prolegomena dyzmologii. .


Literatura uzupełniająca:

T. Dołęga-Mostowicz. Kariera Nikodema Dyzmy [powieść, dowolne wydanie].

J. Kosiński. Wystarczy być [powieść, dowolne wydanie].

J. Rurawski. Tadeusz Dołega-Mostowicz. Warszawa 1987.

F. Sławoj-Składkowski. Strzępy meldunków. Warszawa 1988.

13. Charyzma – jej źródła, granice i pozory
Weberowska koncepcja charyzmy, jej konkretyzacje autorskie, walory i ograniczenia poznawcze, kierunki krytyki w analizach następców.

Modelowe warunki charyzmy pełnej i autentycznej.

Charyzma jako dwoista relacja społeczna: splot predyspozycji osobowościowych (charyzmatyczny właśnie typ osobowości i oddziaływania jednostki na innych) oraz czynników społecznych: istniejącego zapotrzebowania na wodza, przewodnika (zwłaszcza w sytuacjach przełomowych i kryzysowych bądź w procesach wielkich przemian społecznych), zmitologizowanej symbolicznej personifikacji działań zbiorowych, percepcji wodza (proroka). Charyzma pełna i autentyczna jako jedność tych dwóch stron.
Literatura:

M. Karwat. Charyzma i pseudocharyzma; [w:] T. Bodio (red.) Przywództwo polityczne, Studia Politologiczne, vol. 5, Warszawa 2001.

M. Karwat. Stereotypowa personifikacja polityki. Studia Polityczne, nr 5, Warszawa 1996.
Literatura uzupełniająca:

S. Andreski. Maxa Webera olśnienia i pomyłki. Warszawa 1992.

R. Bendix. Max Weber. Portret uczonego. Warszawa 1975.

T. Biernat. Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa. Toruń 1999.

J. A. Conger. Lider charyzmatyczny. Sekrety wybitnych przywódców. Kłudzienko 1999.

K. Kautsky. Materialistyczne pojmowanie dziejów. Warszawa 1963.

B. Uspienski, W. Żywow. Car i bóg. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji. Warszawa 1992.

M. Weber. Szkice z socjologii religii. Warszawa 1984.

M. Weber. Wirtschaft und Gesellschaft. Tübingen 1956 .

F. Znaniecki. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1974.


14. Quasi-charyzma i pseudocharyzma
Quasi-charyzma (namiastka przywództwa charyzmatycznego – symboliczna personifikacja i legenda przywódcy nie wsparta jego „nadzwyczajnymi” właściwościami) oraz pseudocharyzma (społeczny stereotyp charyzmy przywódcy ukształtowany przez zaprogramowane oddziaływania ideologiczno-propagandowe – „fabryka charyzmy”).

Analiza przypadków charyzmy pozornej, zmistyfikowanej:

Zapożyczona charyzma kostiumowa (Ludwik Bonaparte – Napoleon III).

Kameralna, dworska mini-charyzma (typ Rasputinowski).

„Charyzma dyzmatyczna” (model zaczerpnięty z powieści T.Dołęgi-Mostowicza Kariera Niko–dema Dyzmy oraz J.Kosińskiego Wystarczy być); stalinowska, maoistowska i kimirsenowska „fabryka charyzmy”.

Karykatura charyzmy: idolatria w kulturze masowej. Mechanizm „gwiazdorstwa”. Fenomen „celebrytów”.


Literatura:

M. Karwat. Charyzma i pseudocharyzma; [w:] T. Bodio (red.) Przywództwo polityczne, Studia Politologiczne, vol. 5, Warszawa 2001.

M. Karwat. Stereotypowa personifikacja polityki. Studia Polityczne, nr 5, Warszawa 1996.

M. Karwat. Figuranctwo jako paradoks uczestnictwa. Eseje przewrotne. Warszawa 2004; fragmenty: Martwa dusza jako żywy symbol, Symboliczne rządy żywego symbolu, Jak rządzi wielki ignorant i wielki krętacz (s. 116-135)


Literatura uzupełniająca:

B. Baczko. Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej. Warszawa 1994 .

W. Dziak. Kim Ir Sen. Dzieło i polityczne wizje. Warszawa 2000; rozdział VI.

W. Dziak, A. Faliński. W kraju Orwella. Uwagi o funkcjonowaniu północnokoreańskiego państwa totalitarnego. Warszawa 1993.

W. Godzic. Znani z tego, że są znani. Celebryci w kulurze tabloidów. Warszawa 2007.

K. Marks. Osiemnasty Brumaire’a Ludwika Bonaparte. MED, t. 8, Warszawa 1964.

R. Fülöp Miller. Święty demon Rasputin i kobiety. Łódź 1985.

M. Ruszczyc. Rasputin. Niekoronowany Car Rosji. Warszawa 1991.



H. Troyat. Rasputin. Warszawa 1998.




©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna