Plan wynikowy: geografia fizyczna poziom rozszerzony kl. I



Pobieranie 133.76 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar133.76 Kb.




Opracowała Ewa Łoś

PLAN WYNIKOWY: GEOGRAFIA FIZYCZNA – POZIOM ROZSZERZONY KL.I

Nr programu DKOS - 5002 – 11/07


DZIAŁ

TEMAT

WYMAGANIA:

programowe podstawowe

programowe ponadpodstawowe

Uczeń:

Uczeń:

I. Mapa jako obraz przestrzeni geograficznej

1. Geografia jako nauka i źródła wiedzy geograficznej

  • wyjaśnia pojęcia: geografia, atmosfera, hydrosfera, litosfera, biosfera, antroposfera, środowisko geograficzne;

  • wyróżnia geografię fizyczną i geografię społeczno-ekonomiczną oraz opisuje ich zakres badawczy;

  • wyróżnia dyscypliny geograficzne i opisuje ich domeny geograficzne;

  • wymienia źródła wiedzy geograficznej.




  • wyjaśnia i stosuje pojęcia: antroposfera, środowisko antropograficzne;

  • opisuje proces kształtowania się naukowych podstaw geografii, zakończony powstaniem kierunków: przyrodniczego (A. Humboldta) i antropograficznego (K. Rittera);

  • charakteryzuje źródła wiedzy geograficznej, dokonuje ich klasyfikacji;

  • porównuje metody terenowe i kameralne, omawia przykłady ich praktycznego wykorzystania.

2. Elementy mapy

  • wyjaśnia pojęcia: mapa, skala, skala liczbowa, skala mianowana, skala liniowa, siatka geograficzna, siatka kartograficzna, legenda mapy (wielkoskalowej, średnioskalowej, małoskalowej), znaki umowne, generalizacja;

  • wyróżnia elementy siatki geograficznej i kartograficznej, wskazuje różnice między tymi typami siatek;

  • wymienia i opisuje podstawowe rodzaje odwzorowań kartograficznych;

  • wyróżnia i porównuje rodzaje skal;

  • wymienia przykłady zastosowania różnych typów map.




  • charakteryzuje cechy odwzorowań kartograficznych;

  • opisuje sposoby rzutowania siatki geograficznej, uwzględniające różne położenie źródła światła i kształt powierzchni rzutowania;

  • charakteryzuje wybrane przykłady odwzorowań umownych;

  • wymienia przykłady stosowania różnych rodzajów odwzorowań kartograficznych do konstruowania map różnej treści;

  • na podstawie wybranego sposobu rzutowania wykreśla siatkę kartograficzną;

  • grupuje i klasyfikuje mapy ze względu na ich skalę i treść.




3. Metody prezentacji zjawisk na mapie

  • wyjaśnia pojęcia: cecha jakościowa, cecha ilościowa, sygnatura, kartogram, kartodiagram, izarytma (izohipsa, izobara, izoterma, izohieta, izohalina), analiza i synteza kartograficzna, typologia;

  • wyróżnia jakościowe i ilościowe metody prezentacji zjawisk na mapie;

  • wyróżnia i opisuje metody: sygnaturową, zasięgów, powierzchniową, izolinii, kropkową, kartogramu i kartodiagramu;

  • wymienia przykłady zastosowania metod prezentacji zjawisk dla określonych typów map.

  • wykreśla izarytmy na podkładzie kartograficznym;

  • wyjaśnia, na czym polega metoda interpolacji polowej;

  • dobiera właściwą metodę do prezentowania wybranego zjawiska na mapie;

  • poprawnie odczytuje i interpretuje informacje zawarte na mapie tematycznej, wykonanej wybraną metodą;

  • opisuje etapy tworzenia analizy i syntezy kartograficznej (typologii).




4. Interpretacja mapy turystycznej

  • wyjaśnia pojęcia: orientacja mapy, główne i pośrednie kierunki mapy, wysokość względna i bezwzględna, cięcie poziomicowe, profil hipsometryczny;

  • wyznacza kierunki na mapie, odczytuje wartości wysokości bezwzględnych wybranych obiektów na mapie;

  • oblicza wysokość względną wybranych obiektów na mapie;

  • wykorzystując skalę mapy, oblicza rzeczywistą odległość w terenie.




  • wykorzystując skalę mapy, oblicza rzeczywistą powierzchnię danego obszaru;

  • wykorzystując skalę mapy i rysunek poziomicowy, oblicza rzeczywistą odległość uwzględniając różnicę wysokości względnych;

  • oblicza nachylenie terenu i spadek rzeki;

  • wykonuje profil hipsometryczny (profil terenu) wzdłuż wybranej linii;

  • na podstawie mapy turystycznej charakteryzuje rzeźbę, sieć hydrograficzną, formy użytkowania ziemi i zagospodarowanie turystyczne wybranego obszaru.




II. Ziemia we Wszechświecie

1. Planeta Ziemia

  • wyjaśnia pojęcia: Wszechświat, Galaktyka, gwiazda, planeta, Księżyc;

  • opisuje sposób oraz czas powstania Wszechświata i Układu Słonecznego;

  • wskazuje obszary Układu Słonecznego, w których powstają komety, i wyjaśnia sposób tworzenia się warkoczy komet;

  • opisuje budowę Galaktyki;

  • wymienia, zgodnie z kolejnością od Słońca, nazwy planet Układu Słonecznego;

  • wyróżnia planety wewnętrzne i zewnętrzne;

  • wymienia podstawowe parametry Księżyca i jego ruchu wokół Ziemi;

  • wymienia istotne parametry fizyczne Ziemi;

  • wymienia istotne parametry fizyczne Słońca i Księżyca;

  • wymienia przykłady oddziaływania ciał niebieskich na Ziemię i życie na niej.

  • wyjaśnia pojęcia: elipsoida obrotowa, geoida, planetoida, meteor, meteoryt, kometa, Droga Mleczna, fazy Księżyca, zaćmienie Słońca i Księżyca;

  • porównuje cechy budowy planet Układu Słonecznego na podstawie danych;

  • charakteryzuje jednostki stosowane przy obliczaniu odległości we Wszechświecie;

  • omawia na podstawie schematu fazy Księżyca;

  • opisuje na podstawie planszy i schematów zjawiska zaćmienia Słońca i Księżyca;

  • ocenia rolę wpływu badań Kosmosu na kształtowanie się poglądów dotyczących Ziemi i innych ciał niebieskich.




2. Ruch obiegowy Ziemi

  • wyjaśnia pojęcia: ruch obiegowy, orbita, równonoc, przesilenie, astronomiczna i kalendarzowa pora roku, noc i dzień polarny, górowanie Słońca, gwiazdozbiór, konstelacja, sklepienie niebieskie, układ horyzontalny;

  • wyróżnia podstawowe założenia teorii geocentrycznej i teorii heliocentrycznej;

  • wymienia podstawowe cechy ruchu obiegowego Ziemi;

  • wyróżnia dni górowania Słońca w zenicie na równiku, zwrotniku Raka, zwrotniku Koziorożca;

  • opisuje zjawisko dnia i nocy polarnej;

  • wymienia i wskazuje na mapie strefy oświetlenia Ziemi;

  • wyjaśnia zależność natężenia promieniowania słonecznego od wysokości Słońca nad horyzontem;

  • omawia na podstawie rysunku oświetlenie Ziemi w pierwszych dniach astronomicznych pór roku;

  • oblicza wysokość górowania Słońca w dniu równonocy wiosennej i jesiennej oraz przesilenia letniego i zimowego;

  • wyróżnia kalendarz juliański i gregoriański.




  • formułuje zależność pomiędzy wyróżnieniem stref oświetlenia Ziemi i astronomicznych pór roku a zmianami wysokości Słońca nad horyzontem w ciągu roku;

  • przedstawia na rysunku oświetlenie Ziemi w różnych porach roku;

  • opisuje konsekwencje przyrodnicze wyróżnianych stref oświetlenia Ziemi;

  • porównuje kalendarz juliański i gregoriański;

  • wyznacza lata przestępne w kalendarzu gregoriańskim;

  • wyróżnia elementy układu horyzontalnego i wykorzystuje go do orientacji układów gwiezdnych na sklepieniu niebieskim.




3. Ruch obrotowy Ziemi

  • wyjaśnia pojęcia: ruch obrotowy, doba słoneczna, doba gwiazdowa, doba cywilna, prędkość kątowa, prędkość liniowa, górowanie i dołowanie gwiazdy;

  • rozróżnia prędkości: kątową i liniową;

  • porównuje doby: słoneczną i gwiazdową;

  • wymienia cechy ruchu obrotowego Ziemi;

  • wyróżnia konsekwencje ruchu obrotowego Ziemi;

  • opisuje zjawisko pozornego ruchu gwiazd, z uwzględnieniem ich górowania i dołowania na wybranych szerokościach geograficznych Ziemi.




  • wyjaśnia pojęcie: siła Coriolisa;

  • charakteryzuje konsekwencje ruchu obrotowego Ziemi;

  • opisuje, korzystając z rysunku, widomą wędrówkę Słońca nad horyzontem;

  • charakteryzuje wpływ siły Coriolisa na kierunek stałych wiatrów, określa kierunek odchylania poruszających się przedmiotów na półkuli północnej i południowej;

  • analizuje wpływ występowania zjawiska dnia i nocy na dobowy rytm życia organizmów żywych na Ziemi.




4. Przestrzeń i czas

  • wyjaśnia pojęcia: szerokość i długość geograficzna, elipsoida obrotowa, geoida;

  • opisuje poglądy na kształt Ziemi w ujęciu historycznym;

  • podaje podstawowe parametry Ziemi, opisuje kształt Ziemi, stosując pojęcia elipsoidy obrotowej i geoidy;

  • wyjaśnia pojęcia czasu miejscowego, strefowego i urzędowego;

  • wyjaśnia przyczyny stosowania w wielu państwach zmian czasu urzędowego w ciągu roku.




  • opisuje sposób pomiaru długości obwodu Ziemi, stosowany przez Eratostenesa;

  • oblicza czas słoneczny dowolnego miejsca na Ziemi na podstawie różnicy długości geograficznych;

  • wyznacza czas strefowy;

  • wskazuje na mapie przebieg międzynarodowej linii zmiany daty i opisuje mechanizm ruchu daty;

  • analizuje wpływ ruchu obrotowego Ziemi na życie i działalność człowieka;

  • wyróżnia nazwy europejskich stref czasu.




III. Atmosfera i klimat

1. Budowa i skład atmosfery. Funkcje atmosfery

  • wyjaśnia pojęcia: atmosfera, troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera, egzosfera, aerozole, warstwa ozonowa (ozonosfera);

  • wymienia składniki chemiczne tworzące atmosferę;

  • wymienia kolejne warstwy atmosfery;

  • wyróżnia istotne funkcje atmosfery.




  • charakteryzuje cechy stratosfery, mezosfery, termosfery, egzosfery;

  • analizuje przyczyny zmian udziału pary wodnej, dwutlenku węgla i innych składników chemicznych w atmosferze;

  • opisuje i ocenia funkcje atmosfery;

  • ocenia znaczenie warstwy ozonowej dla życia organicznego na Ziemi.




2. Obieg ciepła w przyrodzie. Temperatura powietrza

  • wyjaśnia pojęcia: bilans promieniowania, promieniowanie całkowite, bilans cieplny Ziemi, czynniki kształtujące temperaturę powietrza, inwersja temperatury, strefowość termiczna, amplituda temperatury powietrza;

  • wymienia rodzaje promieniowania docierającego do powierzchni Ziemi;

  • wyróżnia czynniki wpływające na ilość promieniowania bezpośredniego docierającego do powierzchni Ziemi;

  • nazywa i opisuje sposoby wymiany ciepła między podłożem a atmosferą;

  • wyróżnia czynniki wpływające na wysokość temperatury powietrza przy powierzchni Ziemi (czynniki kształtujące temperaturę powietrza);

  • oblicza średnią temperaturę powietrza oraz roczną (dobową) amplitudę temperatury powietrza.


  • wyjaśnia pojęcia: turbulencja, konwekcja, adwekcja, inwersja temperatury;

  • charakteryzuje bilans cieplny Ziemi;

  • opisuje proces ochładzania mas powietrza w gradientach: wilgotnoadiabatycznym i suchoadiabatycznym;

  • oblicza spadek temperatury powietrza wraz z wysokością;

  • charakteryzuje czynniki kształtujące temperaturę powietrza na powierzchni Ziemi;

  • charakteryzuje czynniki wpływające na wielkość albedo powierzchni Ziemi;

  • analizuje rozkład średniej temperatury powietrza (strefowość termiczna) na kuli ziemskiej na podstawie mapy.




3. Obieg wody w troposferze. Produkty kondensacji pary wodnej

  • wyjaśnia pojęcia: parowanie, kondensacja pary wodnej, wilgotność względna i wilgotność bezwzględna, opady i osady atmosferyczne (rosa, szron, gołoledź), opady konwekcyjne, opady, opady frontalne;

  • wyróżnia główne elementy obiegu wody w przyrodzie;

  • wyróżnia czynniki decydujące o intensywności parowania;

  • wyjaśnia proces kondensacji pary wodnej;

  • wyróżnia rodzaje opadów i osadów atmosferycznych;

  • omawia na podstawie rysunku (schematu) genetyczne typy opadów;

  • odczytuje z mapy roczne sumy opadów w wybranych regionach świata;

  • wymienia i wskazuje na mapie przykładowe obszary o najmniejszych i największych rocznych sumach opadów.




  • wyjaśnia pojęcia: temperatura punktu rosy, jądro kondensacji, sublimacja, resublimacja, powietrze nasycone, szadź, mgła radiacyjna, mgła adwekcyjna;

  • charakteryzuje warunki niezbędne do powstania opadu atmosferycznego;

  • opisuje typy opadów i osadów, porównuje typy mgieł;

  • klasyfikuje chmury ze względu na wysokość ich występowania, opisuje cechy wybranych typów chmur;

  • analizuje przyczyny zróżnicowania wielkości i intensywności opadów na Ziemi;

  • porównuje podstawowe typy genetyczne opadów;

  • omawia i wskazuje na mapie obszary występowania opadów frontalnych, konwekcyjnych i orograficznych;

  • charakteryzuje strefy opadowe, wyróżniane na kuli ziemskiej.




4. Ciśnienie atmosferyczne. Rodzaje wiatrów

  • wyjaśnia pojęcia: ciśnienie atmosferyczne, izobara, hektopaskal, układy baryczne (wyż i niż), wiatr, fen, bryza;

  • wymienia i opisuje czynniki wpływające na wielkość ciśnienia atmosferycznego przy powierzchni Ziemi;

  • wymienia przyczyny krążenia powietrza w atmosferze;

  • wyróżnia wyż i niż baryczny;

  • wskazuje na mapie wybrane przykłady stałych i sezonowych ośrodków barycznych;

  • wyróżnia i klasyfikuje rodzaje wiatrów;

  • opisuje proces powstawania wiatru fenowego i bryzy.




  • porównuje cechy układów barycznych;

  • charakteryzuje rozkład ciśnienia atmosferycznego na Ziemi w porze letniej i zimowej;

  • prezentuje na rysunku (schemacie) proces powstawania wiatru fenowego;

  • opisuje proces powstawania wiatrów: dolinnych, górskich oraz spływowych, wskazuje na mapie wybrane obszary ich występowania (wymienia lokalne nazwy).




5. Ogólna cyrkulacja powietrza atmosferycznego

  • wyjaśnia pojęcia: cyrkulacja atmosferyczna, masa powietrza (ciepła, zimna), front atmosferyczny (ciepły, zimny, zokludowany), pasat, monsun, cyklon tropikalny, wiatr lokalny;

  • wyróżnia rodzaje mas powietrza i frontów atmosferycznych ze względu na ich temperaturę i miejsce powstania;

  • posługując się schematem, opisuje globalną cyrkulację powietrza;

  • wyróżnia cyrkulację pasatową i cyrkulację monsunową oraz wskazuje na mapie obszary ich występowania;

  • opisuje warunki, w jakich tworzą się cyklony tropikalne.




  • wyjaśnia pojęcia: prądy konwekcyjne wstępujące i zstępujące, komórki: Hadleya i Farrela, tornado, tajfun;

  • porównuje cechy mas powietrza występujących w troposferze;

  • charakteryzuje cyrkulacje: pasatową i monsunową, wskazuje na mapie obszary ich występowania;

  • porównuje cechy monsunu i bryzy;

  • analizuje przyczyny powstawania cyklonów tropikalnych, podaje ich nazwy regionalne i wskazuje na mapie obszary ich występowania.




6. Prognozowanie pogody. Mapa synoptyczna

  • wyjaśnia pojęcia: pogoda, elementy pogody, mapa synoptyczna, stacja meteorologiczna, prognoza krótkoterminową i długoterminowa;

  • wyróżnia elementy (składniki) pogody i odpowiadające im przyrządy pomiarowe;

  • analizuje zmiany pogody (w tym zmiany temperatury powietrza i rodzajów opadów) po przejściu frontu ciepłego i frontu chłodnego;

  • wymienia przykłady charakterystycznych oznak lokalnej pogody;

  • wyróżnia na mapie synoptycznej układy baryczne, fronty atmosferyczne, rodzaje opadów i wartości temperatur.




  • charakteryzuje cele i zadania Światowej Organizacji Meteorologicznej;

  • analizuje mapę synoptyczną wybranego regionu;

  • na podstawie mapy synoptycznej prognozuje pogodę na najbliższe dni (sporządza krótkoterminową prognozę).




7. Czynniki klimatotwórcze

  • wyjaśnia pojęcia: klimat, procesy klimatyczne, klimat morski i kontynentalny, czynnik klimatotwórczy, diagram klimatyczny (klimatogram);

  • wymienia podstawowe procesy klimatyczne;

  • wyróżnia czynniki klimatotwórcze;

  • wymienia przykłady oddziaływania czynników klimatotwórczych na temperaturę powietrza i opady wybranego obszaru;

  • czyta wykresy rozkładu temperatur powietrza i opadów dla wybranych miejscowości;

  • porównuje cechy klimatu kontynentalnego i morskiego.




  • analizuje wpływ poszczególnych czynników klimatotwórczych na cechy klimatu;

  • charakteryzuje wpływ czynników klimatotwórczych na klimat wybranych regionów świata;

  • wykazuje związek pomiędzy działalnością człowieka a klimatem lokalnym (miejscowym);

  • analizuje wpływ gospodarczej działalności człowieka na warunki klimatyczne.




8. Klimaty kuli ziemskiej

  • wyjaśnia pojęcia: typ klimatu, strefa klimatyczna, klimat strefowy, klimat astrefowy, klimat lokalny;

  • wymienia i wskazuje na mapie strefy klimatyczne;

  • wyróżnia kryteria wyodrębniania stref klimatycznych;

  • wyjaśnia różnicę między strefą klimatyczną a typem klimatu;

  • wyróżnia charakterystyczne typy klimatów dla poszczególnych stref;

  • wyróżnia typy klimatów astrefowych.




  • analizuje cechy stref klimatycznych;

  • opisuje przyczyny zróżnicowania klimatycznego w obrębie poszczególnych stref klimatycznych;

  • charakteryzuje strefy klimatyczne i wybrane typy klimatów na podstawie klimatogramów oraz wskazuje je na mapie;

  • charakteryzuje wybrane typy klimatów astrefowych i wskazuje na mapie obszary ich występowania.




IV. Hydrosfera

1. Zasoby i krążenie wody w przyrodzie

  • wyjaśnia pojęcia: hydrosfera, bilans wodny, retencja, parowanie, sublimacja, infiltracja;

  • opisuje zasoby wodne Ziemi na podstawie prezentowanych zestawień statystycznych;

  • wymienia podstawowe właściwości wody;

  • wyróżnia główne elementy obiegu wody w przyrodzie (cyklu hydrologicznego);

  • wyróżnia wielki i mały obieg wody w środowisku.




  • analizuje wielkość zasobów wodnych i proporcje między udziałem wód słodkich i wód słonych występujących na Ziemi;

  • ocenia konsekwencje społeczno-gospodarcze i polityczne ograniczonego dostępu do zasobów słodkiej wody;

  • opisuje wielki i mały obieg wody w środowisku;

  • ocenia rolę retencji dla właściwego gospodarowania zasobami wody słodkiej.




2. Właściwości i ruchy wody w morzach i oceanach

  • wyjaśnia pojęcia: wszechocean, morze (przybrzeżne, śródziemne, międzywyspowe), pływy (odpływy, przypływy), prądy, falowanie, zasolenie;

  • wyróżnia typy mórz i wskazuje na mapie wybrane przykłady;

  • omawia cechy termiczne i chemiczne wody morskiej (zasolenie);

  • wskazuje na mapie przykłady mórz o największym i najmniejszym zasoleniu;

  • wyróżnia rodzaje ruchów wody morskiej i wymienia ich przyczyny;

  • wymienia przykłady oddziaływania ruchów wody morskiej na wybrzeże;

  • wykorzystując mapę, opisuje rozmieszczenie ciepłych i zimnych prądów morskich.




  • wyjaśnia pojęcia: pływy syzygijne, pływy kwadraturowe, tsunami;

  • opisuje zmiany temperatury wód oceanicznych wraz z głębokością w różnych szerokościach geograficznych;

  • wyjaśnia zależność między zróżnicowaniem termicznym i zasoleniem a położeniem geograficznym mórz i oceanów;

  • charakteryzuje proces falowania wywołany ruchami płyt litosfery;

  • posługując się schematem (rysunkiem), wyjaśnia różnice między wielkością pływów syzygijnych i kwadraturowych;

  • opisuje model krążenia prądów morskich na Ziemi;

  • opisuje proces upwellingu i downwellingu;

  • analizuje zależność między temperaturą prądów morskich a bogactwem łowisk morskich i oceanicznych.




3. Wody powierzchniowe

  • wyjaśnia pojęcia: rzeka główna, dorzecze, zlewisko, dział wodny, rzeki okresowe, rzeki epizodyczne, przepływ, powódź;

  • wymienia typy rzek wyróżnione ze względu na ciągłość zasilania;

  • wyróżnia rodzaje ustrojów (prosty i złożony) i wymienia nazwy rzek jako ich przykłady;

  • wyróżnia kryteria klasyfikacji jezior;

  • wymienia podstawowe typy genetyczne jezior i wskazuje ich przykłady na mapie.

  • wyjaśnia pojęcie: ustrój rzeki;

  • opisuje typy ustrojów rzecznych i wskazuje ich przykłady na mapie;

  • na podstawie klimatogramów i wykresów stanów wód określa typ ustroju rzecznego;

  • opisuje etapy zanikania jezior;

  • opisuje przyczyny powstawania obszarów podmokłych i wskazuje na mapie świata miejsca ich występowania.




4. Wody podziemne i źródła

  • wyjaśnia pojęcia: wody wgłębne, wody głębinowe, wody artezyjskie i subartezyjskie, wody mineralne, źródło, cieplice;

  • opisuje właściwości chemiczne wód podziemnych;

  • klasyfikuje wody podziemne;

  • rysuje schemat i wyjaśnia zasadę działania studni artezyjskiej;

  • wskazuje na mapie przykładowe obszary występowania wód artezyjskich;

  • wyróżnia i przedstawia za pomocą rysunku typy źródeł.




  • wyjaśnia pojęcia: strefa aeracji, infiltracja, strefa saturacji, okno hydrogeologiczne;

  • wyróżnia typy wód mineralnych i podaje ich cechy chemiczne;

  • formułuje zależność występowania wód poziemnych od budowy geologicznej;

  • porównuje cechy termiczne i chemiczne poszczególnych typów wód podziemnych;

  • ocenia znaczenie występowania basenów i studni artezyjskich dla gospodarki wybranych państw świata.




5. Lodowce

  • wyjaśnia pojęcia: lodowiec górski, lądolód, granica wieloletniego śniegu, pole firnowe, jęzor lodowcowy, wieloletnia zmarzlina;

  • wyróżnia i opisuje warunki klimatyczne i orograficzne niezbędne do powstawania lodowców górskich i lądolodów;

  • wymienia podstawowe typy lodowców i wskazuje na mapie przykładowe obszary ich występowania;

  • wskazuje na mapie obszary występowania wieloletniej zmarzliny.




  • wyjaśnia pojęcie: lodowiec szelfowy;

  • opisuje etapy przekształcania śniegu w lód;

  • formułuje zależność między przebiegiem granicy wieloletniego śniegu a rozmieszczeniem lodowców na świecie;

  • charakteryzuje i porównuje typy lodowców: alpejskiego, himalajskiego, norweskiego i piedmontowego;

  • wyjaśnia sposób powstania lodowców szelfowych i wskazuje na mapie zasięg ich występowania;

  • analizuje konsekwencje przyspieszonego tempa topnienia lodowców dla środowiska przyrodniczego i człowieka;

  • opisuje utrudnienia w gospodarowaniu przestrzenią na obszarach pokrytych wieloletnią zmarzliną.

V. Wewnętrzne procesy kształtujące litosferę

1. Budowa wnętrza Ziemi

  • wyjaśnia pojęcia: skorupa ziemska, skorupa kontynentalna, skorupa oceaniczna, płaszcz ziemski, jądro Ziemi, stopień geotermiczny;

  • wymienia bezpośrednie i pośrednie metody badania wnętrza Ziemi;

  • wyróżnia i nazywa warstwy budujące wnętrze Ziemi, uwzględniając zmiany ich składu chemicznego i właściwości fizycznych.




  • wyjaśnia pojęcia: kraton, astenosfera, magnetosfera, strefa nieciągłości;

  • porównuje zasięg i skład chemiczny skorupy kontynentalnej i skorupy oceanicznej;

  • charakteryzuje cechy poszczególnych warstw budujących wnętrze Ziemi, z uwzględnieniem stref nieciągłości;

  • analizuje znaczenie magnetosfery dla życia Ziemi.




2. Dzieje Ziemi

  • wyjaśnia pojęcia: geologia historyczna, tabela stratygraficzna, orogeneza (kaledońska, hercyńska, alpejska), ewolucja;

  • wyróżnia ery i okresy dziejów Ziemi;

  • wymienia i sytuuje orogenezy w historii Ziemi, wymienia przykłady pasm górskich powstałych w kolejnych okresach fałdowań;

  • wymienia główne etapy ewolucji życia na Ziemi.



  • wyjaśnia pojęcia: Pangea, Gondwana, Laurazja;

  • opisuje czynniki decydujące o ustalaniu granic er;

  • analizuje konsekwencje wynikające ze zmiany położenia kontynentów w kolejnych okresach dziejów Ziemi;

  • sytuuje w tabeli stratygraficznej pojawienie się głównych gromad zwierząt i roślin – analizuje ewolucję życia na Ziemi.




3. Składniki litosfery

  • wyjaśnia pojęcia: minerał, skała, skały magmowe, osadowe, metamorficzne (przeobrażone);

  • wymienia cechy minerałów oraz przykłady minerałów skałotwórczych;

  • wyróżnia typy skał (zgodnie z kryterium genetycznym) i podaje ich przykłady.



  • opisuje skalę Mohsa i jej znaczenie;

  • klasyfikuje i opisuje skały w obrębie poszczególnych typów genetycznych;

  • rozpoznaje i podaje nazwy wybranych okazów skał;

  • opisuje proces powstawania skał okruchowych.




4. Złoża surowców mineralnych

  • wyjaśnia pojęcia: surowiec mineralny, wysad solny, żyły, gniazda, ruda;

  • grupuje surowce ze względu na znaczenie gospodarcze i wymienia ich przykłady;

  • opisuje zastosowanie wybranych surowców mineralnych w gospodarce.




  • opisuje genezę wysadów solnych;

  • na podstawie schematu (rysunku) opisuje etapy powstawania złóż ropy naftowej i wybranych rud metali;

  • opisuje i ocenia działania podejmowane przez człowieka, służące racjonalnemu gospodarowaniu zasobami złóż mineralnych.




5. Teoria tektoniki płyt litosfery

  • wyjaśnia pojęcia: dryf kontynentów, płyty litosfery (kontynentalna, oceaniczna), prądy konwekcyjne, strefa subdukcji, strefa ryftu, strefa kolizji;

  • wymienia główne założenia teorii dryfu kontynentów;

  • przedstawia różnice między płytą kontynentalną i oceaniczną;

  • wyjaśnia mechanizm ruchu płyt litosfery (tektonika płyt litosfery);

  • wyróżnia na schemacie (rysunku) strefy ryftów, subdukcji i kolizji;

  • wskazuje na mapie tektonicznej świata płyty litosfery, grzbiety śródoceaniczne, strefy subdukcji i ryftów;

  • wyróżnia formy powierzchni występujące w poszczególnych typach krawędzi płyt litosfery;

  • wymienia zjawiska towarzyszące poszczególnym typom krawędzi płyt litosfery.




  • formułuje główne założenia teorii tektoniki płyt litosfery;

  • opisuje mechanizm działania prądów konwekcyjnych;

  • opisuje procesy tektoniczne zachodzące w strefie ryftu, subdukcji i kolizji;

  • wskazuje na mapie fizycznej świata płyty litosfery, grzbiety śródoceaniczne, strefy subdukcji i ryftów;

  • analizuje przyczyny powstania tzw. pacyficznego pierścienia ognia.




6. Zjawiska plutoniczne i wulkaniczne

  • wyjaśnia pojęcia: plutonizm, intruzja magmowa, wulkan, wulkanizm, lawa, magma, krater, materiał piroklastyczny, stratowulkan;

  • opisuje proces plutonizmu;

  • wymienia elementy budowy wulkanu;

  • wymienia produkty erupcji wulkanicznych;

  • wyróżnia typy wulkanów ze względu na przebieg erupcji wulkanicznej;

  • wskazuje na mapie świata przykłady obszarów wulkanicznych;

  • wskazuje na mapie wybrane wulkany na poszczególnych kontynentach;

  • podaje przykłady negatywnych i pozytywnych skutków zjawisk wulkanicznych.




  • wyjaśnia pojęcia: batolit, dajka, lakolit, lopolit, silla, gejzer, ekshalacje;

  • opisuje proces powstawania różnorodnych form intruzji magmowych;

  • charakteryzuje poszczególne typy wulkanów;

  • opisuje zjawiska występujące na obszarach wulkanicznych;

  • wskazuje na mapie świata rozmieszczenie stref wulkanicznych i wyjaśnia przyczyny ich występowania;

  • wymienia przykłady wielkich erupcji na świecie.




7. Trzęsienia ziemi

  • wyjaśnia pojęcia: trzęsienie ziemi, hipocentrum, epicentrum, sejsmograf, obszary sejsmiczne, pensejsmiczne, asejsmiczne;

  • wymienia przyczyny trzęsień ziemi;

  • klasyfikuje trzęsienia ziemi ze względu na ich genezę;

  • wskazuje na mapie świata wybrane obszary sejsmiczne, pansejsmiczne i asejsmiczne;

  • wymienia negatywne skutki trzęsień ziemi.




  • wskazuje na mapie świata obszary trzęsień ziemi i formułuje zależność między ich występowaniem a wiekiem geologicznym obszaru, przebiegiem płyt litosfery i występowaniem zjawisk wulkanicznych;

  • opisuje działania prowadzące do zmniejszenia liczby ofiar i strat materialnych.




8. Pionowe ruchy litosfery

  • wyjaśnia pojęcia: transgresja morza, regresja morza, izostazja, ruchy epejrogeniczne;

  • wyjaśnia zjawisko i przyczyny ruchów epejrogenicznych;

  • wyróżnia przyczyny ruchów izostatycznych;

  • wskazuje na mapie świata obszary występowania ruchów epejrogenicznych i izostatycznych.




  • porównuje ruchy izostatyczne i epejrogeniczne;

  • analizuje konsekwencje (negatywne i pozytywne) ruchów izostatycznych i epejrogenicznych dla życia i działalności człowieka.




9. Mapa i przekrój geologiczny jako źródła wiedzy o budowie geologicznej Ziemi

  • wyjaśnia pojęcia: platforma, płaszczowina, monoklina, niecka, płyta, pasmo fałdowe, zrąb tektoniczny, rów tektoniczny, przekrój tektoniczny;

  • opisuje na podstawie przekroju geologicznego budowę platformy geologicznej;

  • wyróżnia etapy powstawania pasma fałdowego;

  • opisuje na podstawie przekroju geologicznego zrąb i rów tektoniczny;

  • wymienia różnice między górami fałdowymi i zrębowymi;

  • wyróżnia podstawowe elementy interpretacji przekroju geologicznego.




  • wyjaśnia pojęcia: płaszczowina, kaledonidy, hercynidy, alpidy;

  • porównuje budowę geologiczną platformy starej i młodej;

  • charakteryzuje budowę geologiczną tarczy, monokliny, niecki i płyty;

  • analizuje genezę gór fałdowych w świetle teorii tektoniki płyt;

  • interpretuje budowę geologiczną obszaru na podstawie dowolnego przekroju geologicznego.




10. Związki między budową geologiczną a ukształtowaniem powierzchni terenu

  • wyjaśnia pojęcia: krzywa hipsograficzna, góry, wyżyny, niziny, wysokość względna, wysokość bezwzględna, szelf, grzbiet, basen i rów oceaniczny;

  • opisuje cechy form ukształtowania powierzchni lądów i den oceanicznych;

  • wskazuje na mapie i nazywa wybrane formy ukształtowania powierzchni poszczególnych kontynentów.




  • wyjaśnia pojęcie: inwersja rzeźby;

  • analizuje związki między budową geologiczną
    a ukształtowaniem powierzchni na przykładzie wybranego kontynentu;

  • opisuje zjawisko inwersji rzeźby;

  • ocenia formy ukształtowania powierzchni lądów
    ze względu na ich przydatność gospodarczą i rolę
    w procesach osadniczych.




VI. Zewnętrzne procesy kształtujące litosferę

1. Wietrzenie i jego zależność od klimatu.

  • wyjaśnia pojęcia: wietrzenie, zwietrzelina, wietrzenie fizyczne (rozpad blokowy, rozpad ziarnisty), chemiczne i biologiczne;

  • wymienia czynniki odpowiedzialne za przebieg procesów wietrzenia: fizycznego, chemicznego i biologicznego;

  • wyróżnia produkty wietrzenia;

  • określa rolę procesu wietrzenia dla procesów rzeźbotwórczych i glebotwórczych;

  • przyporządkowuje dominujący typ wietrzenia strefom klimatycznym.




  • wyjaśnia pojęcia: rozpad ziarnisty, rozpad blokowy;

  • charakteryzuje podstawowe rodzaje wietrzenia: fizycznego, chemicznego i biologicznego;

  • opisuje proces rozpadu ziarnistego, rozpadu blokowego, łuszczenia się skał, wietrzenia solnego i wietrzenia skał ilastych;

  • wyjaśnia proces powstawania gołoborzy;

  • wyróżnia rodzaje wietrzenia chemicznego;

  • podaje przykłady skał, które podlegają intensywnemu wietrzeniu chemicznemu;

  • formułuje zależności między dominującym typem wietrzenia i strefą klimatyczną, w której on występuje.

2. Zjawiska krasowe

  • wyjaśnia pojęcia: kras powierzchniowy, kras podziemny, jaskinia, stalaktyty, stalagmity, stalagnaty;

  • wyróżnia formy krasu powierzchniowego: żłobki, żebra, lejki, uwały, polja, ostańce, doliny i jary krasowe;

  • wyróżnia formy krasu podziemnego: ponory, jaskinie, wąwozy, wywierzyska;

  • wskazuje na mapie obszary występowania rzeźby krasowej.

  • rozpoznaje na rysunku lub fotografii i opisuje formy krasu powierzchniowego i podziemnego;

  • wyjaśnia genezę i opisuje szatę naciekową jaskiń;

  • opisuje przykłady pozytywnego i negatywnego znaczenia rzeźby krasowej dla działalności człowieka.




3. Działalność rzeźbotwórcza wód opadowych i płynących

  • wyjaśnia pojęcia: erozja rzeczna, erozja denna, erozja wsteczna, erozja boczna, starorzecze, delta, terasy rzeczne, akumulacja rzeczna;

  • wymienia formy rzeźby, które powstały w wyniku niszczącej i budującej działalności rzeki;

  • nazywa i zaznacza na rysunku elementy budowy doliny rzecznej: koryto rzeki, łożysko, terasa zalewowa, terasa nadzalewowa;

  • wymienia rodzaje ujść rzecznych oraz przyczyny ich tworzenia i rozwoju;

  • rozróżnia rodzaje erozji rzecznej i wymienia części doliny, w których dominują;

  • podaje przykłady działań ograniczających proces erozji gleb.




  • wyjaśnia pojęcia: estuarium, terasa zalewowa, terasa nadzalewowa, przełom;

  • opisuje działalność rzeźbotwórczą wód opadowych i ocenia ich wpływ na erozję gleb, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów lessowych;

  • przedstawia za pomocą schematu przekrój poprzeczny doliny rzecznej w biegu górnym, środkowym i dolnym;

  • formułuje zależność między wielkością i ilością niesionego przez rzekę materiału a spadkiem rzeki i ilością niesionej wody;

  • charakteryzuje proces powstawania wodospadu, meandrów i starorzeczy;

  • ocenia znaczenie obszarów delt rzecznych dla osadnictwa i działalności gospodarczej człowieka;

  • opisuje przykłady wykorzystania odcinków przełomowych rzek w gospodarczej działalności człowieka.

4. Grawitacyjne ruchy masowe. Denudacja

  • wyjaśnia pojęcia: denudacja, grawitacyjne ruchy masowe, odpadanie, obrywanie, osuwanie, spełzywanie;

  • wyjaśnia proces denudacji;

  • wymienia przyczyny powstawania ruchów masowych;

  • wyróżnia podstawowe rodzaje ruchów masowych;

  • opisuje skutki grawitacyjnych ruchów masowych.




  • posługując się rysunkami (schematami), opisuje grawitacyjne ruchy masowe: odpadanie, obrywanie, osuwanie, spełzywanie;

  • porównuje przyczyny, szybkość procesu i skutki poszczególnych rodzajów ruchów masowych;

  • wymienia przykłady działalności człowieka przyczyniające się do osłabienia lub nasilenia ruchów masowych.




5. Rzeźbotwórcza działalność lodowców

  • wyjaśnia pojęcia: erozja lodowcowa, kotły polodowcowe, barańce, doliny U-kształtne, doliny zawieszone, morena, glina morenowa, sandr, pradolina, jeziora polodowcowe, głazy narzutowe;

  • wyróżnia podstawowe formy powstałe w wyniku działalności lodowców;

  • dokonuje podziału form rzeźby polodowcowej na formy erozyjne i akumulacyjne;

  • wyróżnia formy powstające w wyniku niszczącej i budującej działalności wód roztopowych;

  • wyróżnia podstawowe rodzaje moren.




  • wyjaśnia pojęcia: egzaracja, muton;

  • wyjaśnia przyczyny tworzenia różnych typów moren;

  • charakteryzuje formy fluwioglacjalne i glacjalne oraz proces ich tworzenia;

  • porównuje budowę geologiczną form fluwioglacjalnych i glacjalnych na przykładzie pagórków moren czołowych i kemów;

  • opisuje formy użytkowania przez człowieka obszarów o rzeźbie polodowcowej.




6. Działalność rzeźbotwórcza wiatru

  • wyjaśnia pojęcia: wydma, wydma paraboliczna, erozja eoliczna (deflacja, korazja), grzyby skalne;

  • wymienia czynniki wpływające na intensywność oddziaływania wiatru;

  • wymienia obszary, na których rzeźbotwórcza działalność wiatru jest najbardziej intensywna;

  • wyróżnia rodzaje erozji eolicznej: deflację i korazję oraz formy powstałe w wyniku tych procesów;

  • wymienia formy powstające w wyniku budującej działalności wiatru;

  • opisuje genezę pokryw lessowych, wskazuje ich przykłady na mapie;

  • wymienia działania człowieka wzmagające aktywność rzeźbotwórczą wiatru.




  • wyjaśnia pojęcia: nisza korazyjna, nisza deflacyjna, bruk deflacyjny, graniak wiatrowy;

  • charakteryzuje cechy i wskazuje na mapie obszary, na których zachodzi intensywna działalność rzeźbotwórcza wiatru;

  • wyróżnia etapy rzeźbotwórczej pracy wiatru;

  • opisuje proces powstawania grzybów skalnych;

  • porównuje (np. za pomocą rysunku) wydmę paraboliczną i barchan;

  • analizuje przykłady działań człowieka wzmagających rzeźbotwórczą działalność wiatru i konsekwencje tego procesu dla środowiska.




7. Działalność rzeźbotwórcza fal morskich. Typy wybrzeży

  • wyjaśnia pojęcia: abrazja, nisza abrazyjna, klif, wydma, plaża, mierzeja, rafa koralowa, atol;

  • wymienia czynniki biorące udział w kształtowaniu rzeźby wybrzeży morskich;

  • wyróżnia typy wybrzeży niskich i wysokich;

  • wymienia formy utworzone w wyniku działania fal morskich na wybrzeżu niskim;

  • wymienia formy utworzone w wyniku działania fal morskich na wybrzeżu wysokim;

  • wymienia przykłady działań człowieka, które mogą ograniczyć niszczenie klifów;

  • opisuje proces powstawania raf koralowych.

  • wyjaśnia pojęcia: platforma abrazyjna, platforma akumulacyjna, wał burzowy, ławica, wybrzeża: limanowe, fiordowe, szkierowe, dalmatyńskie, riasowe;

  • charakteryzuje typy wybrzeży morskich i wskazuje ich przykłady na mapie świata;

  • analizuje zależności zachodzące między rozmieszczeniem ludności i jego działalnością gospodarczą a typem wybrzeża;

  • opisuje proces rozwoju atolu.




VII. ZrÓŻnicowa-nie gleb i biosfery na Ziemi

1. Procesy glebotwórcze

  • wyjaśnia pojęcia: gleba, proces glebotwórczy, profil glebowy, poziom glebowy, ściółka, próchnica, poziom wymywania, poziom wmywania, skała macierzysta, typ gleby;

  • wymienia etapy procesu glebotwórczego;

  • wyróżnia główne poziomy glebowe (profil glebowy);

  • wymienia czynniki glebotwórcze;

  • wykazuje zależność między przebiegiem procesu glebotwórczego, klimatem i szatą roślinną a kształtowaniem profilu gleby;

  • wyjaśnia przyczyny erozji gleb i negatywne konsekwencje tego procesu dla gospodarczej działalności człowieka.

  • wyjaśnia pojęcia: poziom eluwialny, poziom iluwialny;

  • omawia czynniki glebotwórcze, z uwzględnieniem czynników abiotycznych i biotycznych;

  • charakteryzuje na podstawie schematu przebieg etapów procesu glebotwórczego;

  • charakteryzuje główne procesy glebotwórcze;

  • formułuje zależność zachodzącą między klimatem i szatą roślinną a kształtowaniem profilu glebowego;

  • analizuje wpływ niszczenia naturalnej szaty roślinnej na proces hamowania procesów glebotwórczych i erozji gleby.




2. Zróżnicowanie gleb na kuli ziemskiej

  • wyjaśnia pojęcia: gleby strefowe (tundrowe, bielicowe, płowe, czarnoziemy, kasztanowe, żółtoziemy i czerwonoziemy, pustynne, cynamonowe), gleby astrefowe (aluwialne, rędziny, czarne ziemie), żyzność gleby, urodzajność gleby;

  • wyróżnia typy gleb strefowych i astrefowych (śródstrefowych);

  • podaje przykłady gleb niestrefowych;

  • wskazuje na mapie świata przykładowe obszary występowania głównych typów gleb;

  • wymienia przykłady gleb o największej i najmniejszej żyzności.

  • wyjaśnia pojęcia: gleby marzłociowe, gleby ferralitowe;

  • wyjaśnia procesy glejowe;

  • charakteryzuje główne typy gleb strefowych i astrefowych;

  • wskazuje na mapie i omawia rozmieszczenie głównych typów gleb;

  • formułuje zależność między klimatem i naturalną szatą roślinną a typem gleby;

  • wykazuje związek pomiędzy występowaniem żyznych gleb a obszarami rolniczymi i gęstością zaludnienia.




3. Zróżnicowanie biosfery na kuli ziemskiej

  • wyjaśnia pojęcia: formacja roślinna (wiecznie zielony las równikowy, las monsunowy, sawanna, pustynia i półpustynia, makia, las liściasty, step, tajga, tundra), piętrowość roślinna, królestwo zoogeograficzne, endemit, epifit;

  • wyróżnia główne formacje roślinne i wskazuje je na mapie świata;

  • wymienia czynniki decydujące o zróżnicowaniu roślinności związanym z wysokością nad poziomem morza;

  • wymienia przyczyny zróżnicowania świata zwierząt na poszczególnych kontynentach;

  • wyróżnia królestwa zoogeograficzne i wskazuje ich zasięg na mapie świata;

  • wymienia przyczyny zróżnicowania warunków życia w obrębie mórz i oceanów.




  • wyjaśnia pojęcia: sukulent, rośliny efemeryczne, kserofity, las borealny, piętro niwalne, subniwalne, alpejskie, subalpejskie, litoral, pelagial, abisal;

  • charakteryzuje cechy rozmieszczenia formacji roślinnych na świecie;

  • formułuje zależność występującą między zasięgiem formacji roślinnych a granicami stref klimatycznych i pięter klimatycznych w górach;

  • wykazuje związek pomiędzy cechami roślinności a warunkami środowiska naturalnego;

  • charakteryzuje krainy geograficzne, wymieniając wybrane gatunki zwierząt;

  • opisuje cechy środowisk: litoralu, pelagialu, abisalu, wskazując dominujące w nich gromady roślin i zwierząt.




4. Powiązania między elementami środowiska geograficznego

  • wykazuje symetryczność stref klimatyczno-roślinno-glebowych względem równika;

  • przedstawia powiązania między elementami środowiska: klimatem, szatą roślinną i typem gleby;

  • wyróżnia strefy klimatyczno-roślinno-glebowe na Ziemi i wskazuje na mapie obszary ich występowania.




  • charakteryzuje strefy klimatyczno-roślinno-glebowe na Ziemi, analizuje ich rozmieszczenie na kuli ziemskiej;

  • ocenia nadrzędną rolę klimatu w tworzeniu strefowego zróżnicowania krajobrazu;

  • analizuje związki i zależności przyczynowo-skutkowe w różnych strefach klimatycznych.




5. Środowisko przyrodnicze a działalność człowieka

  • wyjaśnia pojęcia: antropopresja, dziura ozonowa, efekt cieplarniany, kwaśne deszcze, smog, lej depresyjny, eutrofizacja;

  • opisuje przykłady zmian w środowisku naturalnym wywołane działalnością człowieka;

  • na podstawie schematu opisuje przyczyny i skutki efektu cieplarnianego;

  • wyjaśnia przyczyny eutrofizacji wód jezior i mórz;

  • wymienia przyczyny zanikania warstwy ozonowej;

  • wyróżnia zmiany w litosferze wywołane działalnością człowieka;

  • wymienia zasady zrównoważonego rozwoju.

  • analizuje przyczyny decydujące o zróżnicowaniu udziału obszarów chronionych w powierzchni wybranych krajów świata;

  • opisuje przykłady zmian w środowisku naturalnym własnego regionu wywołane działalnością człowieka;

  • proponuje działania prowadzące do poprawy stanu środowiska przyrodniczego na świecie.











©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna