Pojęcie używane przede wszystkim do określenia współczesnych reżimów niedemokratycznych, gdzie jednostki sprowadzone są do roli biernej, przedmiotowej. Określenie współcześnie o zabarwieniu pejoratywnym



Pobieranie 51.35 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar51.35 Kb.
Autorytaryzm: auctoritas (łac.) - władza, powaga moralna, wpływ, władza.

Pojęcie używane przede wszystkim do określenia współczesnych reżimów niedemokratycznych, gdzie jednostki sprowadzone są do roli biernej, przedmiotowej. Określenie współcześnie o zabarwieniu pejoratywnym. Można także za system autorytarny uznać wszystkie przedliberalne i niedemokratyczne reżimy polityczne (tradycyjne, despotyczne, absolutne itp.).

Pojęcie autorytaryzmu odnosić się może do:

1.) Ideologii politycznej – negującej podstawowe zasady demokracji.

2.) Typu przywództwabezwzględnego, apodyktycznego, represyjnego.

3.) Systemu społeczno-politycznego – opierającego się na bezwzględnym posłuszeństwie obywateli, gdzie jednak poziom terroru i zniewolenia obywateli jest mniejszy niż w przypadku totalitaryzmu.

4.) Typu postawy, dyspozycji psychicznej regulującej kontakty z podmiotami władzy (pochodnej osobowości autorytarnej).

Specyfiką autorytaryzmów XX-wiecznym była ich geneza:


  • stan anomii społecznej,

  • kryzys parlamentaryzmu demokratycznego (zwłaszcza w nowym demokracjach),

  • zapaść gospodarcza po I-ej wojnie światowej (pogłębiona wielkim kryzysem lat 1929-35),

  • kryzys liberalnego modelu państwa.

  • Odejście od demokracji miało stać się zracjonalizowaniem i przywróceniem sterowności systemu społeczno-politycznego.

  • Było także wyrazem tęsknot mas za silną i sprawną władzą.


Podstawą reżimu autorytarnego jest specyficzna forma autorytetu politycznego.

  • Niekoniecznie jednak uznanie autorytetu ma tu wymiar dobrowolnego posłuchu, uznania, szacunku, lecz raczej przybiera formę zinstytucjonalizowaną (autorytet deontyczny).

  • Autorytet władzy nie zawsze wynika z kompetencji i realnych zasług, czy społecznej przydatności, ale z wertykalnych zależności, przymusu lub na zasadzie biernego, automatycznego posłuszeństwa.

  • W wymiarze propagandowym i oficjalnym eksponowane są jednak najczęściej zasługi, kompetencje przywódcy stanowiącego personifikację rządzącej elity: mogą być to sukcesy w walce o niepodległość, zwycięstwo w wojnie domowej, sprawność reformatorska itp.


Ustanowienie rządów autorytarnych może:

  • odbywać drogą zamachu stanu (Polska, Grecja,),

  • być wynikiem wojny domowej (Węgry, Hiszpania)

  • lub w obliczu spodziewanego jej wybuchu (Austria, Chile),

  • może w końcu być efektem stopniowego procesu odchodzenia od demokracji (Łotwa, Estonia)

  • lub jednorazowego aktu przekazania kompetencji (Francja 1940).

Zasadne wydaje się odróżnienie autorytaryzmu od form władzy totalitarnej gdyż



  • w tym pierwszym nie odgrywają decydującej roli: masowa, zdyscyplinowana partia, wszechogarniająca ideologia, totalny model socjalizacji społeczno-politycznej.

  • Także poziom terroru stosowanego wobec obywateli ma niższy i selektywny wymiar.

Za charakterystyczne cechy systemu autorytarnego J. Linz uznał:



  • ograniczony pluralizm: często dopuszcza się istnienie jakiś form opozycji, choć bez realnego wpływu na sferę polityki,

  • niski poziom ideologizacji, brak jest powszechnej i koniecznej dla totalitaryzmu mobilizacji - władza zadowala się biernym podporządkowaniem.


Z kolei G. Sartori władzę autorytarną traktuje, jako przeciwieństwo demokratycznej wskazując tu na wagę:

  • zawłaszczania władzy i traktowanie jej przez rządzących, jako niezbywalną własność.

  • Taki system ma charakter nierywalizacyjny, gdyż brak jest (lub są nieprzestrzegane) uczciwych form konkurencji politycznej.


Interdyscyplinarną koncepcję autorytaryzmu przedstawili: J. Goulda i W. L. Kolba wskazując wagę trzech wymiarów tego systemu:

1.) Psychologiczny – dyspozycja do gorliwego poparcia przełożonych, tu także autorytarność, despotyczność samego przywódcy.

2.) Instytucjonalny – sposób administrowania: represyjny, skoncentrowany, bez mechanizmów kontroli społecznej.

3.) Aksjologiczny – ideologia wskazująca na wagę organicznego charakteru państwa, dobroczynnych efektów hierarchii, uznania autorytetu, ładu, centralizacji władzy. (Szmulik, Żmigrodzki)


Cechą charakterystyczną reżimy autorytarnego są ograniczone ambicje władzy.

  • Stawiane cele, podejmowana misja najczęściej nie dąży do radykalnej przebudowy systemu społecznego, czy wykucia nowego typu człowieka.

  • W zamian wskazuje się na konieczność rozwiązania konkretnych problemów: uporządkowania gospodarki, zaprowadzania ładu w polityce, obronę przed zagrożeniami wewnętrznymi lub zewnętrznymi itp.

  • Eksponuje się wartości kolektywne: państwo, naród, wspólnotę przypisując im nadrzędną rolę (dominuje retoryka patriotyczna).

  • Władza nie rości sobie pretensji do kontroli wszystkich sfer życia obywateli.

  • Najczęściej tylko sfery polityki i wojskowości uznane są za domenę rządzącej elity.

  • Władze zniechęcają obywateli do udziału w życiu politycznym, przy czym ich brak sprzeciwu (w formie rzeczywistej rywalizacji, protestów, demonstracji itp.) jest dla władz zadowalający.

  • Pozostałe sfery aktywności społecznej: ekonomiczna, naukowa, religijna, artystyczna itp., mogą cieszyć się znaczną (choć różną) autonomią.

Scena polityczna ma charakter zakonserwowany, następuje oligarchizacja sfery władzy.

  • Sam obóz rządzący może być heterogeniczny, dzieli się na grupy interesu, koterie, frakcje mogące między sobą konkurować.

  • Często dopuszcza się istnienie opozycji, która jednak nie ma realnych możliwości objęcia władzy.

  • W takim systemie istnieją także warunki do powstania opozycji nielegalnej lub półlegalnej, gdyż system represji nie posiada zdolności całkowitej eliminacji działalności dysydenckiej.

  • Opozycja może także objąć swoim działaniem sfery pozapolityczne (kultura, nauka).

Reżimy autorytarne często wspierają się i gdy trzeba wykorzystują pełną kontrolę nad siłami zbrojnymi.

  • Władanie nad tą sferą jest traktowane, jako kluczowy czynnik utrzymania politycznego status quo.

  • Sama kadra wojskowa może być także zapleczem personalnym władzy.

  • Jest także czynnikiem wzbudzającym respekt i postawy konformistyczne obywateli.


System autorytarny tworzy specyficzny typ mentalności obywateli – kulturę polityczną typu poddańczego.

  • Powszechnym zjawiskiem jest społeczna apatia, brak wiary w moc sprawczą zwłaszcza w sferze politycznej.

  • Nagminne jest także zjawisko alienacji władzy i społeczeństwa.

  • Życie polityczne ma charakter zrytualizowany, w znacznej mierze przewidywalny – obywatele zdają sobie sprawę z „nieuchronności” układu politycznego.

  • Pojawia się „emigracja wewnętrzna” jednostek - które wiedzą, czego się od nich wymaga- dominuje pasywizm i przystosowawczy konformizm. (W niektórych sytuacjach władzom udaje się jednak przekonać do siebie społeczeństwo, zyskać akceptacje, a nieraz wręcz żarliwe poparcie.)


Władze autorytarne często zachowują pozory przestrzegania prawa, które co prawda elastyczne w swej konstrukcji i interpretacji odgrywa jednak daleko większa rolą niż w systemie totalitarnym.

  • Zwłaszcza na forum międzynarodowym władze bronią się przed zarzutami o niedemokratyczności systemu.

  • W życiu wewnętrznym kraju zdecydowana większość obywateli zdaje sobie jednak sprawę z pozorności i fasadowości reguł legalnych, które nie są traktowane, jako czynnik mogący ograniczyć autorytarność władzy.

Daleko bardziej łagodny niż w totalitaryzmie jest stosunek władz do religii czy instytucji kościoła.

  • Władze nie usiłują raczej (lub jest to bezskuteczne) zastąpić religii jakąś formą ideologii politycznej.

  • Możliwy - i nierzadki - jest sojusz tych dwóch organizacji.

  • W innych przypadkach władze albo konkurują o „rząd dusz” z kościołem (lub kościołami) lub zadowalają się brakiem ingerencji tych ostatnich w sferę polityki.

Typy autorytaryzmów:

1.) ze względu na charakter głowy państwa:



  • monarchistyczne (np.: Hiszpania, Węgry) i

  • republikańskie (np.: Polska, Turcja, kraje nadbałtyckie);

2.) ze względu na charakter dyktatury: wojskowe i cywilne (ten podział stwarza jednak problemy klasyfikacyjne ze względu na zmienną rolę wojska);

3.) ze względu na stosunek do religii: antyreligijne (np.: Turcja), neutralne (np.: Litwa, Jugosławia, Rumunia) i religijne (np.: Hiszpania, Austria, Słowacja, Grecja);

4.) w aspekcie ideowym można wyróżnić autorytaryzm: nacjonalistyczny (np.: Hiszpania, Portugalia, Rumunia, Węgry), państwowy (np.: Polska, Austria, Jugosławia);

5.) ze względu na stawiane cele: tradycyjno-konserwatywne i radykalno-postępowe;

6.)ze względu na porządek aksjologiczny: prawicowe (np.: Grecja, Rumunia, Hiszpania), centrowe (agrarne, chłopskie np.: Bułgaria) oraz populistyczne i radykalne (np.: Brazylia, Argentyna).

Z kolei W. Sokół wymienia następujące typu reżimów autorytarnych:

1.) Biurokratyczno-militarystyczne – zdominowane przez wojskowych oraz cywilnych technokratów.

2.) Pokolonialno-mobilizujące – kierownictwo państwowe ma być przyczynkiem do budowy i konsolidacji narodu.

3.) „Rasowe i etniczne demokracje” gdzie polityka zmierza do wykluczenia z życia społeczno politycznego grup o charakterze mniejszościowym.

4.) Teokratyczne – faktyczna władza w ręku duchownych.

5.) Posttotalitarne – będące efektem ewolucji reżimów totalitarnych (np.: autorytaryzm socjalistyczny).



Literatura: T. W. Adorno, Osobowość autorytarna, Warszawa 2010. Autorytety polskie, B. Gołębiowski (red.), Łomża 2002. M. Bankowicz, W. Kozub-Ciembroniewicz, Dyktatury i tyranie. Szkice o niedemokratycznej władzy, Kraków 2007. J. Linz, Totalitaryzm i autorytaryzm [w:] J. Szczupaczyński (red.), Władza i społeczeństwo, Warszawa 1995. G. Sartori, Teoria demokracji, Warszawa 1994. W. Sokół, Autorytaryzm, [w:] M. Chmaj, W. Sokół (red.), Mała encyklopedia wiedzy politycznej, Toruń 2001. B. Szmulik, M. Żmigrodzki, Autorytaryzm i totalitaryzm, [w:] Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce, B. Szmulik, M. Żmigrodzki (red.) Lublin 2007.

TOTALITARYZM

Totalitaryzm: (od łacińskiego totus - cały, średniowiecznego totalis – całkowity i francuskiego totalitẻ – totalność, całość).

  • Najczęściej pojęcie totalitaryzmu odnosi się do skrajnie niedemokratycznych reżimów politycznych XX wieku.

  • Demokracja i totalitaryzm są traktowane, jako przeciwieństwa, bieguny form sprawowania władzy.

  • Trzeba jednak mieć świadomość, iż totalitaryzm jest atrybutem stopniowalnym a nie nominalnym: nie istnieją żadne – w pełni uniwersalne - systemy kwalifikacji.

W ujęciu potocznym pojęcie posiada jednoznacznie pejoratywne znaczenie, jako skrajne uprzedmiotowienie, przemoc, szkodliwy charakter.

Pojęcie totalitaryzmu wprowadził na forum publiczne Mussolini, twierdząc: „Nic bez państwa, nic poza państwem, nic przeciw państwu”. Jednocześnie słowa te można traktować, jako istotę, cel i manifest programowy państwa totalnego.



Termin totalitaryzmu (totalizmu) pojawia się w licznych kontekstach. To takich należy zaliczyć:

1.) Ideologię polityczną - program budowy nowego społeczeństwa i nowego człowieka np.: Państwo Platona, utopie renesansowe, Machiavelli, Rousseau, Hegel, Marks. W XX-tym wieku odrzucającą dotychczasowe dogmaty aksjologiczne: liberalne, konserwatywne czy socjalistyczne.

2.) Typ władzy - opartej na przemocy, uprzedmiotowieniu podporządkowanych, moc sprawcza.

3.) Grupy totalne (Ch. Colley) - wszechogarniające osobowość człowieka, pierwotne, determinujące życie jednostek (np.: najbliższa rodzina, związki afektywne (miłość, przyjaźń), sekty itp.

4.) Socjalizacja totalna - spójna, całościowa przebudowa osobowości, „pranie mózgu”, radykalna resocjalizacja.

5.) Reżim polityczny – charakterystyczny dla państw XX-tego wieku, np.: Włochy Mussoliniego, III Rzesza, ZSRR (zwłaszcza okresu kultu Stalina) czy Chiny Mao Tse Tunga.



6.) Ruch totalitarny – tu szczególna rola propagandy i zasada wodzostwa. Największe zainteresowanie wśród politologów budzą formy totalitarnego reżimu.

Wizje totalnej negacji rzeczywistości społeczno-politycznej wraz z projektami ich całościowej przebudowy pojawiały się już od starożytności.

  • Na taki punkt widzenia zwraca uwagę K. Popper (Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie).

  • Jednak ograniczony zakres kompetencji władzy, a stąd ograniczony zakres możliwości sprawczych i kontrolnych władzy politycznej aż do XX – wieku czynił takie projekty czysto teoretycznymi.

  • Dopiero zmiany kulturowe, społeczne, gospodarcze i technologiczne w ubiegłym stuleciu stworzyły realną możliwość wdrożenia w życie totalitarnych projektów.

  • Budowa państw totalitarnych była eksperymentem wyrażającym tęsknotę za całkowicie nowym, idealnym społeczeństwem.

  • Jednocześnie genezę totalitaryzmu należy widzieć z rozpadzie społeczeństwa tradycyjnego, na którego gruzach wartości liberalne przyczyniły się do: alienacji, zagubienia, tęsknoty za przywódcą szerokich mas społecznych.

Pomimo licznych różnic między poszczególnymi reżimami, trzeba pamiętać, iż XX-wieczne totalitaryzmy wyrosły na bazie niesprawności, kryzysu demokratyzacji po pierwszej wojnie światowej.

  • Państwo totalitarne było odrzuceniem wizji społeczeństwa obywatelskiego, pluralizmu politycznego, liberalizmu, demokracji parlamentarnej i gospodarki kapitalistycznej.

  • Za genezę totalitaryzmów uznaje się głównie: czynniki ekonomiczne (E. Weber), społeczne (H. Arendt), psychologiczno-kulturowe (E. Fromm), polityczne (A. Hertz) lub prawne (F. Ryszka).

Badania totalitarnych reżimów politycznych prowadzone po II-ej wojnie światowej często wykazywały podobieństwa III Rzeszy i ZSRR- tworząc pewien model tego systemu. Za najbardziej znanych teoretyków tych zagadnień można uznać: K. Poppera, H. Arendt, Z. Brzezińskiego czy C. J. Friedricha.

Za podstawową cechę totalitaryzmu Arendt (Korzenie totalitaryzmu) uznała całkowite zastąpienie wagi norm prawnych przez aparat zinstytucjonalizowanej przemocy.

  • Za cechy państwa totalitarnego uznaje także: współistnienie dwóch źródeł władzy (partii i państwa),

  • dublowanie stanowisk,

  • „bezkształtność systemu”,

  • ogromną rolę tajnej policji, istnienie ideologii dążącej do przekształcenia samej natury człowieka.

Z kolei Walicki za podstawowe kryterium kwalifikacji do totalitaryzmu uznaje: zakres, cel i sposób sprawowania władzy.

  • Reżim totalitarnych tworzy model absolutnego konformizmu: bezwzględnego, bezrefleksyjnego oraz aktywnego poparcia dla władz.

J. Linz podkreśla wagę monistycznego centrum władzy politycznej.

Za legitymację władzy totalitarnej służyć może uzasadnienie:

  • racjonalne – tylko władza totalna zapewni przetrwanie, ład;

  • ekonomiczne – władza totalna, jako niezbędny czynnik stabilizacji i wzrostu gospodarczego lub sprawca sprawiedliwego podziału dochodu narodowego;

  • nacjonalistyczne (lub rasistowskie) – władza totalna, jako wyraziciel interesu narodowego lub rasowego;

  • religijne – idea władzy totalnej przybiera postać nowej (w formie ateistycznej) religii - wspólnoty w wierze;

  • psychologiczne – reżim totalitarny, jako wyraz tęsknoty za silnym przywódcą, „ucieczka do wolności”.

Uniwersalną charakterystykę państw totalitarnych przedstawili Friedrich i Brzeziński, wskazując na następujące jego atrybuty:

1.) Dominuje oficjalna, obowiązująca wszystkich ideologia, głosząca radykalne zerwanie z przeszłością, permanentną rewolucję, „wykuwanie” człowieka nowego typu i nowego lepszego społeczeństwa.

2.) Rządy monopartii - opartej na ideologii, hierarchicznej gdzie wszystkie najważniejsze stanowiska państwowe pochodzą z jej nominacji i obowiązuje zasada ślepego posłuszeństwa

3.) Na czele partii najczęściej znajduje się wódz (Duce, Führer, I sekretarz) otoczony nimbem kultu jednostki.

4.) Rozbudowa tajna policja, jako aparat terroru, kontroli.

5.) Monopolistyczna kontrola na środkami komunikacji, mediami, które są narzędziem brutalnej indoktrynacji i propagandy.

6.) Monopolistyczna kontrola nad siłami zbrojnymi.

7.) Centralizacja życia społecznego i gospodarczego.

Z kolei Encyklopedia PWN definiuje totalitaryzm, jako: „system organizacji państwa zmierzający do rozciągnięcia kontroli nad całością życia politycznego, społecznego i kulturowego”.


  • Totalitaryzm opiera się na nieograniczonej władzy centralnej, która zmierza do:

  • całościowej kontroli i regulacji: polityki, gospodarki i sfery społecznej,

  • zniesienia wszelkich form ruchów czy zrzeszeń społecznych,

  • zniesienie mechanizmów kontroli społecznej nad władzą,

  • ograniczenia lub wręcz likwidacji „sfery prywatności” obywateli.

Do powyższych atrybutów reżimu totalitarnego można dodać:

1.) Przypisywanie pierwotnego charakteru państwa wobec społeczeństwa czy jednostki, negację podziału na to co państwowe i to co społeczne, upaństwowienie społeczeństwa i jednostki.

2.) Cenzurę i centralnie kierowaną propagandę, o monumentalnych rozmiarach i skoordynowanych działaniach (socjotechnika totalna).

3.) Całkowite podporządkowanie sobie przez państwo zatomizowanego społeczeństwa poddawanego nieustannej mobilizacji, gdzie wymaga się od obywateli nieustanych oznak poparcia władz.

4.) Dominuje charyzmatyczny typ przywództwa aż do karykaturalnych form kultu jednostki; sam wódz posiada niczym nieograniczoną władzę (tradycja, prawo pisane czy racjonalność nie mają znaczenia), sprawuje jednocześnie funkcje: ustawodawcze, wykonawcze i sądownicze; wszelkie formy krytyki wodza są brutalnie represjonowane.

5.) Wyraźnie zdefiniowany jest wróg wewnętrzny i zewnętrzny, który: pełni funkcje mobilizacyjne, zapewnia władzom legitymację, uzasadnia istnienie totalitarnej władzy (tzn. syndrom „wroga u bram”, prawo: Simmela-Cosera).

6.) Władze często posługują się teorią spisku, a cały świat jest przesycony wizją manichejską – walki „dobra ze złem”.

7.) Likwidację wszelkich form samodzielności społeczeństwa, wszystkie formy organizacji mają posiadać inspirację państwową i być przez władze kontrolowane.

8.) Dominuje typ osobowości autorytarnej - konformista, nihilista.

9.) Życie prywatne, rodzinne, nawet intymne jest kontrolowane przez państwo.

10.) Panuje permanentny strach przez represjami i szykanami ze strony władz, przy czym nawet bezwzględne posłuszeństwo nie musi chronić przed aresztowaniem.

11.) Życie kulturowe: artystyczne, naukowe, architektoniczne itp., wypełnia zadania partyjno-ideologiczne lub też służalczo przypodobuje się wodzowi.



12.) Tworzony jest specyficzny język: nowomowa podszyta manipulacyjną propagandą.

Literatura: T. W. Adorno, Osobowość autorytarna, Warszawa 2010, H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, Warszawa 1989. M. Bankowicz, W. Kozub-Ciembroniewicz, Dyktatury i tyranie. Szkice o niedemokratycznej władzy, Kraków 2007. M. Bankowicz, Kulisy totalitaryzmu, Kraków 1995. Z. Brzeziński, C. J. Friedrich, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, New York 1956. R. Dahl, Demokracja i jej krytycy, Kraków 1995. E. Fromm, Ucieczka od wolności, Warszawa 1993. K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, Warszawa 1993. F. Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego, Wrocław-Warszawa 1985. G. Sartori, Teoria demokracji, Warszawa 1998. B. Szmulik, M. Żmigrodzki, Autorytaryzm i totalitaryzm, [w:] Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce, B. Szmulik, M. Żmigrodzki (red.) Lublin 2007. A. Walicki, Totalitaryzm i posttotalitaryzm. Próba definicji, [w:] Społeczeństwa przemian, Z. Sadowski (red.), Warszawa 1991.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna