Praca zbiorowa pod redakcją Arthura Cotterella, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1990, s. 151-184



Pobieranie 211.88 Kb.
Strona1/5
Data07.05.2016
Rozmiar211.88 Kb.
  1   2   3   4   5
Cywilizacje starożytne, praca zbiorowa pod redakcją Arthura Cotterella, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1990, s. 151-184 (Troja, Frygia i Lidia, Persja, Azja Zachodnia po Aleksandrze Wielkim, Religia Mezopotamii, Ewolucja alfabetu).
J. T. Hooker

TROJA
Troja



Odkrycie

Iliada Homera wzięła swój tytuł od Iliosu lub Ilionu, jednej z dwóch nazw używanych przez Poetę na oznaczenie Troi. Iliada jest „poematem o Troi”, o wielkim mieście położonym na północno-zachodnich krańcach Azji Mniejszej. Miało ono potężne mury, ulice, place, świątynie oraz domy Trojańczyków i ich sprzymierzeńców. Niemiecki archeolog Henryk Schliemann (1822-1890), przekonany, że Troja nie była li tylko wymysłem greckich poetów epicznych, lecz istniała w rzeczywistości, rozpoczął w 1870 r. prace wykopaliskowe na wzgórzu, nazywającym się obecnie Hissarlik, oddalonym o około siedmiu kilometrów od Cieśniny Dardanelskiej. Tutaj, wedle powszechnie przyjętej opinii, miała znajdować się starożytna Troja. Jednakże identyfikacja ta nie opiera się na bezpośrednim dowodzie, albowiem nie znaleziono żadnej inskrypcji, która rzuciłaby nieco światła na starożytną nazwę odkrytego miasta. Ale jeśli Troja istniała naprawdę, to jedynie Hissarlik spełnia - w tej części Azji Mniejszej - warunki odpowiadające opisom Iliady.

Schliemann prowadził tutaj prace wykopaliskowe aż do roku 1890, a po jego śmierci kontynuował je jego współpracownik, Wilhelm Dörpfeld. W latach 1932-1938 ekspedycja z Cincinnati, kierowana przez Williama Semple'a i Carla Blegena, na nowo przebadała cały teren i próbowała ustalić chronologię poszczególnych warstw archeologicznych. Schliemann stwierdził, że kolejno powstające na tym miejscu osiedla utworzyły warstwę o grubości około 16 metrów. Biorąc pod uwagę poprawki poczynione przez Dörpfelda i badaczy amerykańskich, określa się owe osiedla cyframi rzymskimi w ten sposób, że najstarsze z nich oznaczone jest cyfrą I, natomiast najmłodsze cyfrą IX. Dla poszczególnych osad wyróżnia się jeszcze podokresy, które oznacza się literami, umieszczanymi po cyfrach rzymskich. Sądząc z materiału archeologicznego, największe znaczenie miały osady nazwane Troja II i Troja VI.



Troja II

Troja II pochodzi z wczesnej epoki brązu (o jej datowaniu: patrz niżej), a jej historia dzieli się na siedem podokresów. Zrekonstruowany plan osady z podokresu [151/152] „c” nie zmienia się w zasadzie już do końca Troi II. Troja lic jest kwadratową, silnie ufortyfikowaną małą cytadelą. Długość jej boku nieznacznie przekraczała 80 m. Mało przeto ludzi mogło znaleźć pomieszczenie w obrębie murów. Przypuszczano więc, że obok niej istniało „miasto”, ale niestety nie znaleziono żadnego jego śladu. Fortyfikacje cytadeli były dobrze rozplanowane i starannie wykonane z cegły i kamienia. Budowla miała potężne mury, w skład których wchodziły również starsze konstrukcje; na części obwodu wzmacniały je prostokątne wieże. W południowo-wschodniej części murów znajdowała się brama, złożona z trzech małych pomieszczeń, do której prowadziła stroma rampa, wyłożona kamiennymi płytami. Od strony południowo-wschodniej była druga brama, szeroka, zbudowana na planie kwadratu, ale już bez rampy. Wewnątrz cytadeli, na osi północny zachód - południowy wschód, stał duży budynek, ponad 27 m długi i 9 m szeroki. Jedną trzecią jego długości zajmował kwadratowy przedsionek, którego drzwi prowadziły do głównej sali, gdzie na podłodze znajdowało się palenisko. Układ kwadratowego przedsionka i prostokątnej sali z ogniskiem jest uderzająco podobny do „megaronu”, występującego później w Grecji mykeńskiej. W „megaronie” Troi II znajdowały się prawdopodobnie główne pomieszczenia ceremonialne miejscowego władcy. Na północ i południe od tego „megaronu”, wzdłuż tej samej osi, odkryto wiele domów, mniejszych od niego, ale naśladujących jego plan. Nic nie wiemy o wierzeniach i praktykach religijnych mieszkańców Troi II, nie odkryto żadnej budowli, którą można by zidentyfikować jako świątynię lub pomieszczenie kultowe. Wewnątrz murów znaleziono kilka grobów, zawierających szkielety w pozycji podkurczonej .

Odkryte w Troi II przedmioty świadczą, iż nie było poważniejszego przerwania ciągłości kulturowej między tą osadą a wcześniejszą Troją I; teraz jednakże mieszkańcy mieli do swojej dyspozycji o wiele większe zasoby materialne. Pod dostatkiem było brązu i miedzi do wyrobu broni i narzędzi domowych. Największy podziw wzbudzają naczynia i ozdoby ze złota, srebra, elektronu, szlachetnych i półszlachetnych minerałów, składające się na „Skarb Schliemanna” (należący prawdopodobnie do podokresu lig). Skarb ten, przewieziony do Berlina, zaginął w czasie drugiej wojny światowej. Istniejące opisy i ilustracje tego skarbu dowodzą, że w swojej heterogeniczności i obfitości przypomina zawartość późniejszych grobów szybowych w Mykenach. Szczególny podziw budzi misterne wykonanie niektórych ozdób, zwłaszcza złotych naszyjników. Do wyrobów rękodzieła artystycznego używano także krwawnika, fajansu, lapis lazuli, kwarcu. Wielką innowacją w tym okresie było koło garncarskie, które jednakże nie wyparło całkowicie ceramiki formowanej ręcznie. Spośród charakterystycznych form ceramiki pochodzącej z Troi II na wzmiankę zasługuje wysoki i wąski puchar, z długimi uszami, zwany przez Schliemanna depas amphikypellon, ponieważ przypominał mu puchar opisany przez Homera.

Nawet pobieżne zapoznanie się z przedmiotami znalezionymi w Troi II przekonuje, że ówcześni Trojańczycy dysponowali wielkimi bogactwami i utrzymywali kontakty (bezpośrednie lub pośrednie) z wieloma krajami. I tak np. niektóre wyroby jubilerskie przypominają ozdoby znalezione w asyryjskich grobowcach, natomiast ślady wpływów ceramiki trojańskiej można obserwować na Eubei i w innych częściach Grecji (włącznie z Cykladami), w Tarsie (południowo-wschodnia Anatolia), na Krecie, Cyprze, w Macedonii i Tracji.

Troję II, podobnie zresztą jak Troję I, strawił gwałtowny pożar. Następna osada, Troja III, nie osiągnęła już tak wysokiego stopnia rozwoju kulturalnego jak Troja II, chociaż w zasadzie była to ta sama kultura. Czwarta i piąta osada również niczym specjalnym się nie wyróżniały. Dopiero okres Troi VI wprowadza nas do najbardziej interesującej i najdłużej egzystującej osady ze wszystkich, jakie tu istniały. Jej historia przypada na środkową i późną epokę brązu i dzieli się na osiem podokresów (a-h). W kulturze tej osady występuje wiele elementów wyraźnie odróżniających ją od poprzedniczek.

Troja VI

Wypada zacząć od murów cytadeli i budynków, jakie znajdowały się w ich obrębie. Fortyfikacje Troi II były, jak wyżej wspomniano, potężne, ale wyraźnie ustępowały tym, które posiadała Troja VI. Jak należało tego oczekiwać po osadzie rozwijającej się pomyślnie przez kilka stuleci, mury rozbudowywano etapami. Ślady owych murów są dzisiaj widoczne tylko po zachodniej, południowej i wschodniej stronie osady. Obejmowały one teren prawie dwa razy większy niż Troja II. Zwracają uwagę prowadzące do wnętrza cytadeli bramy, a było ich pięć, przy których murarze pracowali z nie spotykaną wcześniej starannością; interesująca jest również wielka wieża, wzniesiona po wschodniej stronie osady (przypuszczalnie miała ona zapewnić lepszą kontrolę nad zaopatrzeniem miasta w wodę). Wieża ta w momencie jej odsłonięcia liczyła 9 m wysokości; niechybnie musiała mieć znacznie więcej, gdy służyła mieszkańcom Troi VI.

Podobnie jak mury tak i domy Troi VI były zbudowane według nowego planu. Wznoszono je na tarasach, które poczynając od obwodu murów obronnych pięły się ku górze, ku centrum cytadeli. Niestety, zachowały się tylko zbudowane na najniższych tarasach, przy czym osiem z nich ma wyraźnie zarysowane plany. Zdradzają one zupełnie nowy sposób budowy, są to bowiem domy wolno stojące, zaprojektowane z artyzmem i starannie wykonane. Dobrym przykładem jest „dom z filarami”, położony w południowej części cytadeli. Składał się on, w swoim kształcie ostatecznym, z trzech części: przedsionka, znajdującego się po wschodniej stronie, głównej sali (około 15x9 m), zajmującej centralne miejsce, i [152/153] trzech małych pokojów, położonych po stronie zachodniej. Jego cechą charakterystyczną - poza rozmiarami - jest posiadanie dwóch kwadratowych filarów w sali głównej (zapewne podtrzymywały dach) i trzech kamiennych stopni, prowadzących z tej sali ku północy; były one chyba częścią głównego wejścia. Mimo pewnych analogii budynek ów nie może być, jako całość, uznany za prawdziwy „megaron”. Inny dom („dom M” w południowo-zachodniej części cytadeli) wyróżnia się swoim planem w kształcie litery L i starannie wykonanym tarasem, czterometrowej wysokości, na którym został wzniesiony.

Typowymi dla ceramiki Troi VI są szare, pozbawione dekoracji naczynia, wypalane specjalną metodą; podobne, ale nie identyczne z wyrobami współczesnej im szarej ceramiki Grecji lądowej, zwanej minijską. Wytwarzano także matowe naczynia malowane, dające się również porównać z podobną ceramiką egejską. W ostatnich podokresach Troi VI obserwuje się znaczny napływ ceramiki mykeńskiej, naśladowanej przez miejscowych garncarzy. Importy te i imitacje świadczą o kontaktach Troi VI z Grecją - i to w ciągu długiego okresu. Na podstawie posiadanych dowodów można stwierdzić, że Troja pozostawała w ściślejszych kontaktach z Mykeńczykami niż z jakimkolwiek innym partnerem w Azji, z wyjątkiem być może Miletu.

We wczesnym podokresie Troi VI wprowadzono hodowlę konia i używano go przez cały czas istnienia tej osady. Praktykę palenia zmarłych stwierdzono po raz pierwszy w podokresie VIh, ale czy była to innowacja, czy też kontynuacja obyczaju - tego, niestety, nie wiemy.

Troja VII-IX

Troja VI została zniszczona przez wielką katastrofę; wedle uczonych amerykańskich było to trzęsienie ziemi. Ale osada została rychło odbudowana i kultura Troi VI panowała również w następnym okresie, Troi VIIa, nie wykazując widocznych zmian. Zburzone części murów zostały odbudowane lub wypełnione innymi, nowymi budowlami. W domach Troi VIIa znaleziono wielką ilość dzbanów, umieszczonych na poziomie podłogi lub też pod nią, w których magazynowano różne produkty. Szara ceramika, charakterystyczna dla Troi VI, była nadal wytwarzana, nie zaprzestano też importu ceramiki mykeńskiej. Troja VIIa miała jednak krótki żywot, gdyż rychło padła pastwą pożaru. Troja VIIb ma dwie warstwy archeologiczne: VIIb1 i VIIb2. Troja VIIb1 wydaje się biedniejszą od VIIa, chociaż nie widać jakichś istotniejszych przemian w kulturze. Miejscowi garncarze nadal wyrabiali szare naczynia, nadal sprowadzano mykeńskie wyroby ceramiczne. Warstwę VIIb1 oddziela od VIIb2 nie jakiś gwałtowny kataklizm, ale nowy, o dużym znaczeniu element, występujący w tej drugiej warstwie; obok bowiem miejscowych naczyń i lokalnych imitacji mykeńskich importów, pojawiła się „ceramika guzkowata”, tzw. buckelkeramik, typ ceramiki ręcznie lepionej, łączony z cywilizacją basenu naddunajskiego. Troja VIIb2 została spalona i opuszczona w czasie, którego nie sposób dokładnie ustalić; mogło to nastąpić około roku 1100 p.n.e.

Przez następne 400 lat nikt chyba tu nie mieszkał. Dopiero greccy Eolowie, którzy opuścili ziemie ojczyste, założyli w tym miejscu kolonię, nazwaną przez uczonych Troją VIII (ok. 700-ok. 340 p.n.e.). Wśród skąpych pozostałości po tej kolonii znajdują się wyroby z terakoty i ceramika, pochodzące ze wschodniej Grecji, fragmenty naczyń attyckich i korynckich; są także rodzime, trojańskie szare naczynia.

Troja IX (od ok. 340 p.n.e.) to nazwa nadana osiedlu, jakie znajdowało się tutaj w czasach hellenistycznych i rzymskich.



Chronologia

Historia Troi dostarcza uczonym wiele problemów do rozwiązania. Ożywioną dyskusję wywołało datowanie poszczególnych osiedli, zwłaszcza najwcześniejszych; i tak np. jedna szkoła datuje Troję II na ok. 2500-2200 p.n.e., gdy druga na lata ok. 2200-1900 p.n.e. Początki Troi VI będą oczywiście także różnie datowane, w zależności od tego, jaką chronologię przyjmuje się dla Troi II; natomiast końcową jej datę, tj. ok. 1300 p.n.e., można wyznaczyć za pomocą sprowadzanej tu ceramiki mykeńskiej. Fakt, że w Troi VI wytwarzano szarą ceramikę można wytłumaczyć dwojako: albo był to wynik lokalnego rozwoju sztuki garncarskiej, mającego paralele w całej Anatolii zachodniej, albo też została ona wprowadzona do Troi przez najeźdźców, którzy wyparli stąd poprzednich mieszkańców. Wróćmy jeszcze do pytania postawionego na początku tego rozdziału: czy któreś z osiedli odkrytych na Hissarliku może być identyfikowane z Troją Homerową? Schliemann opowiadał się za Troją II; dzisiaj już wiadomo, że osada ta istniała znacznie wcześniej niż świat opisany przez Homera. W eposie mogła występować Troja VI, VIIa, VIII, chociaż dzisiaj najwięcej „szans” daje się Troi VIIa. [153/154]


T. R. Bryce

FRYGIA I LIDIA


Pierwsi Frygowie

Wedle starej tradycji greckiej pierwsi Frygowie napłynęli do Azji Mniejszej z Macedonii i Tracji. Sądząc z informacji zawartych w Iliadzie Homera, już w czasach wojny trojańskiej (początek XII w. p.n.e.) byli dobrze zadomowieni w nowej ojczyźnie. Jednakże Strabon, grecki geograf, powiada, że ich imigracja nastąpiła dopiero po tej wojnie. Najprawdopodobniej migrację Frygów wiązać należy z pojawieniem się w Azji Mniejszej wkrótce po upadku Nowego Państwa Hetytów (ok. 1200 p.n.e.) wielu ludów. Przed końcem drugiego tysiąclecia p.n.e. Frygowie na dobre osiedlili się w centralnej Anatolii, głównie w rejonie okolonym rzeką Halys (dziś Kizil Irmak), w dawnym kraju Hetytów. Istniał w nauce pogląd, że pierwsi Frygowie to w gruncie rzeczy lud Muszki, który toczył nad górnym Tygrysem walki z królem asyryjskim Tiglatpilesarem I (ok. 1112-1072 p.n.e.). Jednakże Muszkowie źródeł asyryjskich i Frygowie tradycji greckiej byli, zdaje się, całkiem różnego pochodzenia i zaczęli się ze sobą mieszać dopiero w końcu VIII w. p.n.e. Bardzo możliwe, że doprowadził do tego król ludu Muszki, Mita, nazywany w źródłach greckich Midasem.



Królestwo Midasa

W czasach panowania Midasa, w końcu VIII w. p.n.e., Frygia była krajem kwitnącym gospodarczo i potęgą polityczną w Azji Mniejszej. Królestwo Midasa sięgało na południu do Cylicji, na wschodzie do Eufratu, na zachodzie do wybrzeży Morza Egejskiego. Wydaje się, że Midas utrzymywał konktakty z Grecją lądową, a nawet ofiarował cenne dary świątyni Apollina w Delfach.

Na stolicę wybrał miasto Gordion, odległe o 96 km od współczesnej Ankary. Wyróżniało się ono monumentalną bramą wjazdową, imponującym kompleksem pałacowym i dużą liczbą domów typu megaronowego, których szachulcowe ściany miały drewniane szkielety wypełnione cegłami. Teren przyległy do miasta pokrywały kopce, tumulusy, gdzie Frygowie chowali zmarłych. Największe wrażenie robi tzw. Wielki Tumulus, który jeszcze dziś ma 53 m wysokości i jest drugim pod względem wielkości zabytkiem tego rodzaju, jaki zachował się z czasów starożytnych. W jego wnętrzu znajdowała się drewniana komora, gdzie spoczywały szczątki dojrzałego mężczyzny - być może samego Midasa. Inne tumulusy były przypuszczalnie miejscem pochówku członków rodziny królewskiej i wysoko postawionych arystokratów, dominujących w społeczeństwie, którego zamożność opierała się na dobrze postawionym rolnictwie. W państwie Midasa rozwinięte było także rzemiosło i handel; zwłaszcza sama stolica, Gordion, była centrum produkcji wysokiej jakości wyrobów z brązu, drewna, kości słoniowej, inkrustowanych mebli.

Najazd Kimmerów i jego pokłosie

Około 695 r. p.n.e. Azję Mniejszą najechał z północy lud zwany Kimmerami; zajęli oni niemal cały ten kraj i zniszczyli królestwo Midasa. Inwazja ich położyła kres zjednoczonemu imperium frygijskiemu. Ale niektóre miasta, wśród nich Gordion, otrząsnęły się po tym nieszczęściu i gdy najeźdźcy wreszcie wycofali się, odzyskały, przynajmniej po części, dawną świetność i egzystowały jako małe, oddzielne księstwa, podległe królom Lidii.

Dowodów świadczących o wkroczeniu cywilizacji frygijskiej w nową fazę dostarczają dość liczne osady położone między dzisiejszymi miastami Eskisehir i Afyon (na zachód od Gordionu). Osady te pomyślnie rozwijały się w pierwszej połowie VI w. p.n.e. Wyróżniającą cechą nowej cywilizacji jest bogaty wystrój grobowców i pomników, najczęściej wykuwanych w litej skale. Ich fasady przypominają szczytowe ściany domów i pokryte są zwykle bogatymi wzorami geometrycznymi. Najbardziej okazałym jest tzw. „Pomnik Midasa”, stojący na skraju tzw. Miasta Midasa, VI-wiecznej osady, położonej opodal dzisiejszego Eskisehiru.

„Pomnik Midasa” ma niszę, gdzie umieszczano podczas uroczystości religijnych posąg bogini Kybele. Kybele, zwana też „Wielką Macierzą”, była głównym bóstwem frygijskim. Z jej kultem łączyły się szalone rytuały orgiastyczne, podczas których zdarzały się przypadki samokastracji jej kapłanów. Główne sanktuarium Kybele znajdowało się w mieście Pessinus, gdzie, jak utrzymywano, spadł prosto z nieba jej posąg kultowy (w gruncie rzeczy kamień o nieokreślonych kształtach).

W następstwie upadku królestwa lidyjskiego Frygia została wcielona do imperium perskiego. W 333 roku p.n.e. dostała się pod władzę Aleksandra Wielkiego. Po bitwie pod Ipsos w 301 r. p.n.e. stała się częścią państwa Seleucydów, natomiast w roku 133 p.n.e. jej zachodnia część została włączona do rzymskiej prowincji - Azji.

Język frygijski

Napisy w języku frygijskim zachowały się w dwóch grupach inskrypcji i tylko częściowo zostały odczytane. Pierwsza grupa to inskrypcje występujące głównie na fasadach pomników wykutych w skale, datowane na VIII-IV w. p.n.e. Druga grupa, zawierająca przede wszystkim formuły zaklęć, pochodzi w II-III w. n.e. Język frygijski należy do indoeuropejskiej rodziny językowej [154/155] i był zapisywany alfabetem prawie na pewno przejętym od Greków.



Narodziny królestwa lidyjskiego

Starożytne królestwo lidyjskie leżało w zachodniej części Azji Mniejszej, granicząc od północy z Myzją, od południa z Karią, od wschodu z Frygią, od zachodu zaś z koloniami jońskimi, rozłożonymi na wybrzeżu Morza Egejskiego. Według tradycji przekazanej przez Herodota pierwszą liczącą się dynastią królewską w Lidii była dynastia Heraklidów, której członkowie mienili się potomkami Heraklesa. Dynastia ta rządziła 505 lat, mniej więcej od wojny trojańskiej do początków VII w. p.n.e.

Około 685 r. p.n.e. do władzy doszła nowa dynastia, Mermnadów, założona przez Gygesa, członka gwardii królewskiej, który zamordował króla Kandaulesa, poślubił jego żonę i zawładnął tronem. Nowy władca podjął szeroko zakrojone plany ekspansji i przekształcił Lidię w dominującą siłę polityczną w Azji Mniejszej; zajęła ona teraz miejsce zniszczonego królestwa frygijskiego. Gyges musiał toczyć walki z Kimmerami, którzy zniszczyli królestwo Midasa. Toczył je również drugi władca z dynastii Mermnadów, Ardys (ok. 651-625 p.n.e.) - aż do czasu całkowitego wyparcia Kimmerów z terytorium lidyjskiego.

Ardys podjął na nowo walki z koloniami greckimi, zainicjowane przez Gygesa. Władcy z dynastii Mermnadów, zmierzając do zajęcia wschodnich wybrzeży Morza Egejskiego, natrafili na zdecydowany opór kolonii greckich, zwłaszcza Miletu, który nie ustępował mimo powtarzających się ataków lidyjskich. Walki z Miletem ciągnęły się i za następcy Ardysa, Sadyattesa (ok. 625-610), i zostały wreszcie zakończone za panowania Alyattesa (ok. 609-560), kiedy wojujące strony zawarły traktat pokojowy, uznający niezależność tego miasta. Krezus, ostatni władca z dynastii Mermnadów (ok. 560-546 p.n.e.) podporządkował sobie wszystkie kolonie jońskie, z wyjątkiem Miletu, i rozciągnął swoją władzę na większość ziem leżących w zachodniej części Azji Mniejszej.

Pod panowaniem Mermnadów Lidia przekształciła się w potężne państwo handlowe, zasobne w płody rolne i bogactwa naturalne. Kraj obfitował w stada owiec i bydła, owoce i zboża; kopalnie metali szlachetnych, zwłaszcza złota i srebra, w poważnym stopniu ułatwiały rozwój handlu lidyjskiego. Największym i najtrwalszym osiągnięciem Lidyjczyków w dziedzinie handlu było wynalezienie monety. W ciągu VI w. p.n.e. królowie lidyjscy emitowali złote i srebrne monety; w końcu tego stulecia bito je już w całej Azji zachodniej i Grecji.

Jakkolwiek Lidyjczycy siłą narzucili swoje zwierzchnictwo greckim koloniom w Jonii, to jednak nie wydaje się, aby czuły one z tego powodu większą urazę. Niektórzy królowie lidyjscy, przede wszystkim Krezus, cieszyli się nawet wśród Greków wielkim szacunkiem. Krezus, wielbiciel greckiej kultury, nosił się z grecka, partycypował w odbudowie świątyni Artemidy w Efezie i hojną ręką słał dary dla sanktuarium Apollina w Delfach. Między Lidią i Grecją dokonywała się stała wymiana kulturalna; Grecy przejęli wiele elementów kultury lidyjskiej, zwłaszcza z dziedziny muzyki i literatury, a także - zgodnie z przekazem Herodota - wiele gier wymyślonych przez Lidyjczyków.

Kultura i cywilizacja Lidii znalazła najpełniejszy wyraz w Sardes, stolicy państwa. Jakkolwiek większość architektonicznych pozostałości tego miasta pochodzi z czasów, gdy upłynęło już wiele lat od zagłady państwa lidyjskiego, to jednak sztukę okresu wcześniejszego dobrze reprezentuje duży zespół pięknych wyrobów z terakoty i płytek zdobionych płaskorzeźbami. Niedaleko Sardes znajduje się nekropola, zwana dzisiaj Bin Tepe (Tysiąc Kopców), z olbrzymimi grobowcami tumulusowymi, w których chowano królów i arystokratów lidyjskich. Jeden z nich, uważany przez Herodota za grobowiec króla Alyattesa, ma 64 m wysokości i jest największym ze znanych tumulusów, pochodzących z czasów starożytnych.

Wojna z Persją i jej konsekwencje

Państwo lidyjskie zakończyło żywot w 546 r. p.n.e. w sposób nagły, po ciosie zadanym mu przez nową potęgę polityczną, jaka powstała na Wschodzie. Cyrus, król Anszanu, pokonał króla Medów, Astyagesa, szwagra Krezusa, i położył podwaliny pod imperium perskie. Zaniepokojony tym Krezus szukał porady u wielu wyroczni [155/156] greckich, po czym wiosną 546 r. przeprawił swoje wojsko przez rzekę Halys, aby uprzedzić atak perski na jego terytorium. Po zaciętej, ale nie rozstrzygniętej bitwie Krezus wycofał się do Lidii. Cyrus jednakże pośpiesznie ruszył jego śladami i w walnej bitwie, stoczonej na równinie opodal Sardes, całkowicie rozbił armię Krezusa. Lidia została wcielona do imperium perskiego, a Sardes stało się centrum administracji perskiej na zachodzie.

Spod panowania perskiego uwolnił Lidię w 334 r. Aleksander Wielki, ale pozostała ona nadal pod administracyjnym zarządem lokalnego satrapy, któremu płaciła, jak dawniej, daninę. Po śmierci Aleksandra Lidia weszła w skład królestwa Seleucydów, a po bitwie pod Magnezją (190 p.n.e.) znalazła się we władaniu króla Pergamonu. W 133 r. p.n.e. została wcielona do rzymskiej prowincji Azji.

Język lidyjski

Zachowało się około 64 inskrypcji w języku lidyjskim i prawie wszystkie pochodzą ze stel nagrobnych, znalezionych w Sardes. Datuje się je na VI-IV wiek p.n.e. Nasza wiedza o potocznym języku Lidyjczyków jest dalece niekompletna, chociaż jest to język pochodzenia indoeuropejskiego, spokrewniony być może z językami hetyckim i luwijskim, występującymi w Anatolii w późnej epoce brązu.


T. Cuyler Young jun.

PERSJA
Okres przedhistoryczny i królestwo Medów

W ciągu pierwszej połowy I tysiąclecia p.n.e. Medowie i Persowie, wraz z innymi plemionami irańskimi, przesuwali się stopniowo ku zachodniej części Płaskowyżu Irańskiego, gdzie stali się dominującą siłą. O Medach i Persach wspominają nowoasyryjskie źródła klinowe z IX w. p.n.e. Pierwsza z tych dwóch grup ludnościowych była liczniejsza i w początkach I tysiąclecia p.n.e. kontrolowała cały wschodni region gór Zagros, a niebawem zaczęła napierać na zachód, na ziemie równinnej Mezopotamii. Persowie początkowo mieli swoje siedziby na południe od jeziora Urmia, potem przesunęli się dalej ku południu i osiedli w południowo-zachodniej części Iranu (Fars).

Wedle chronologii archeologicznej czasy te nazywają się epoką żelaza. Pierwszy okres tej epoki (ok. 1300-1000 p.n.e.) cechuje na terenie Iranu zachodniego zerwanie z kulturą późnej epoki brązu. Powstałe wówczas nowe wzorce kulturowe zachowały się także w II okresie (ok. 1000-800 p.n.e.). III okres epoki żelaza (ok. 750-550 p.n.e.) charakteryzuje się dalszym rozwojem tych trendów, jakie pojawiły się w okresach I i II, oraz powtórnym zerwaniem ciągłości kulturowej w Iranie zachodnim. Niektórzy uczeni uważają, że pojawienie się plemion irańskich wiąże się z tymi zmianami kulturowymi, jakie zaszły na początku epoki żelaza. Inni zaś łączą ich przybycie z III okresem, którego początki na terenie środkowej części Iranu zachodniego przypadają, być może, na wiek IX p.n.e. Jednakże większość badaczy zgadza się, że szerokie rozprzestrzenienie się po roku 650 p.n.e. kultury III okresu na całym obszarze gór Zagros dowodzi szybkiego wzrostu siły Medów w tym czasie.

Wiele historyjek opowiedzianych o Medach przez Herodota należy zaliczyć do legend; ale autor ten przekazał jednocześnie sporo dokładnych faktów. Pierwsi dwaj królowie medyjscy, Dejokes (728-675 p.n.e.) i Fraortes (675-653 p.n.e.), są prawdopodobnie postaciami legendarnymi. Dejokes miał założyć królestwo medyjskie i ustanowić stolicę w Ekbatanie (dzisiejszy Hamadan). O Fraortesie zaś powiada się, że podporządkował sobie Persów mieszkających w Farsie i stracił życie podczas najazdu na Asyrię. Nie mamy bezpośredniego dowodu, który mógłby potwierdzić, że najazd ten rzeczywiście nastąpił. Ale z drugiej strony wiemy, że współczesny król asyryjski, Asarchadon (681-668 p.n.e.) był zaniepokojony zagrożeniem wschodniej granicy przez zbrojną gromadę, złożoną z Medów, Scytów, Mannów i innych, dowodzoną przez Kasztaritu. Właśnie tego ostatniego niektórzy uczeni utożsamiają z Fraortesem. Jest rzeczą możliwą, że król medyjski narzucił w tym czasie swoje zwierzchnictwo Persom, ale udowodnić tego nie sposób.

Tradycja utrzymuje, że w końcu panowania Fraortesa na Iran zachodni zwalił się potężny najazd scytyjskich nomadów, którzy zawładnęli owym krajem i rządzili nim w latach 653-625 p.n.e. Dopiero Kyaksares (625-583 p.n.e.) - wedle Herodota - wyparł Scytów i odrodził królestwo medyjskie. I tu dopiero jesteśmy na pewnym gruncie historycznym. Kyaksares pojawia się w klinowych napisach jako Uwakszatra. Na czele wojska medyjskiego zaatakował w 615 r. asyryjskie miasto pograniczne Arrapchę, w 614 r. otoczył Niniwę, spod której musiał się jednak wycofać, ale za to zdobył Aszur, religijną stolicę Asyrii. Po zawarciu sojuszu z królem Babilonu, połączone siły medyjsko-babilońskie zdobyły [156/157] w sierpniu 612 r. p.n.e. Niniwę. Cofające się wojsko asyryjskie zostało doścignięte w Syrii i tutaj, w roku 608 p.n.e., Aszuruballit, ostatni król Asyrii, zszedł wraz ze swoim państwem z areny dziejów.

Zdobywcy podzielili się łupem następująco: Babilonia otrzymała Żyzny Półksiężyc, Media zaś całe pogórze aż do centralnej Anatolii, gdzie zetknęła się z Lidyjczykami. Między Medami i Lidyjczykami doszło wtedy do starcia, zakończonego pokojem w 585 r., zawartym dzięki mediacji króla Babilonu. Pokój ten wyznaczał na rzece Halys granicę między Media i Lidią.

Ostatni król Medii, Astyages (585-550 p.n.e.), odziedziczył po swoim ojcu, Kyaksaresie, rozległe królestwo. Obejmowało ono Anatolię, aż po Halys, Iran zachodni (sięgając do regionu dzisiejszego Teheranu) i całą południowo-zachodnią część Iranu, łącznie z krainą Fars, gdzie siedzieli Persowie. O rządach Astyagesa wiemy niewiele. Wyróżniającym się wydarzeniem było usunięcie go z tronu przez Cyrusa z rodu Achemenidów, władcę Persji.


  1   2   3   4   5


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna