Praca zbiorowa pod redakcją Mieczysława Balowskiego



Pobieranie 58.92 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar58.92 Kb.
Naděžda Kvítková
Styl afirmacyjno-aklamacyjny (styl religijny)

kapitola ve sborníku

Rozwój języka czeskiego po aksamitnej rewolucji

Praca zbiorowa pod redakcją Mieczysława Balowskiego


Racibórz 2005

s. 239 – 256
Język czeski bywa używany w różnych sytuacjach komunikacyjnych. O ile np. w stylu publicystycznym, naukowym czy urzędowym podlega on ciągłej weryfikacji pod różnymi względami z jednej strony jego użytkowników, z drugiej kulturojęzykoznawców, o tyle język komunikacji religijnej wykazuje zupełnie inną specyfikę. Jest on kodem aktu porozumiewania się, w którym z jednej strony wykorzystywane są środki innych sfer komunikacji, niesakralnych (np. publicystycznej – w czasopismach, telewizji czy radiu np. katolickim, artystycznej – w poezji, a także prozie religijnej, urzędowej – w dokumentach parafialnych, wydawanych przez kurię biskupią czy papieską itd.; por. Kvítková 2001), z drugiej – pojawiają się typowe dla niego środki językowe, oparte przede wszystkim na zasadzie zawieszonej weryfikowalności (kategorii „prawda–fałsz”), na prawach aklamacji i jednoczesnej afirmacji. Nie następuje więc tutaj takie zjawisko, jak zerwanie komunikacji przez odbiorcę, a zrozumienie komunikatu jest tu założone a priori.
5.1. Styl religijny wśród innych stylów funkcyjnych
Problematyka stylu religijnego w czeskiej lingwistyce była dotąd pomijana. W odróżnieniu od bliskiej słowacczyzny i polszczyzny, w środowisku czeskim wzmianki o typowych cechach komunikatów religijnych, a zwłaszcza o stylu religijnym pojawiają się dopiero w 1995 roku, gdy J. Jelínek wprowadził do Příruční mluvnice češtiny, do tabelki stylów funkcyjnych, pojęcie stylu religijnego, jako przykład stylu ideologicznego, dla którego prymarna jest funkcja przekonująca do określonych poglądów.

W Stylistice současnej češtiny z roku 1997 M. Krčmová komunikację religijną definiuje jako jeden z rodzajów komunikacji mówionej. Bardziej szczegółowo omawia styl religijny-sakralny dopiero w 2002 roku w Encyklopedickim slovníku češtiny (Encyklopedický... 2002). Objaśnieniu tego stylu we powyższej publikacji towarzyszyły liczne niepewności, ponieważ jest on „dość trudny do określenia i zdefiniowania”, co jest związane z jednej strony z wielością semantyczną słowa religia, z drugiej z różnymi formami komunikacji religijnej. Dla pełności obrazu badań nad stylem religijnym i komunikacją religijną przytoczmy jedynie inne prace z tego zakresu, jak artykuły dotyczące modlitwy (Lašťovičková 2003), mszy świętej (Müllerová 1998), homiletyki (Kraus 1998, Kvítková 1996a i 1996b) i terminologii religijnej (Grygerková 2001).

Jeśli chcemy definiować styl religijny jako sui generis, trzeba by określić to, co jest dla niego zasadnicze, co go wyraźnie odróżnia od innych stylów, i jakie ma on z nimi cechy wspólne. Komunikacja w sferze religijnej jest zawsze motywowana wiarą w egzystencję świata transcendentnego, który przekracza ludzkie rozmiary. Kanał komunikacyjny w linii wznoszącej zmierza od człowieka do Boga z tym, że między człowiekiem a Bogiem może (ale nie musi) stać jeszcze pośrednik (ksiądz, duchowny, ewentualnie istota ze świata pozaziemskiego: święty, Matka Boska). Linia opadająca, tj. od Boga do człowieka, której przyczyną jest inicjowanie dialogu, jest objawiana środkami „języka ludzkiego” w Biblii. Następuje więc wytworzenie opozycji: sacrumprofanum, przy czym tylko profanum jest możliwe do zbadania, a jednocześnie nie profanum inicjuje akt komunikacji, ale go werbalizuje. Można więc powiedzieć, że jest to sfera komunikacji, w której język przede wszystkim pełni funkcję apelatywną.

Nawet wówczas, gdy teoria stylów funkcyjnych pierwotnie nie brała pod uwagę stylu religijnego, teksty religijne nie mogły pozostać bez uwagi diachronicznie zorientowanej lingwistyki. Ich opisu dokonywano w ramach stylu artystycznego, dlatego w większości były one wydawane i traktowane jako teksty artystyczne. Tak na przykład została wydana najstarsza czeska liryka duchowna (Škarka 1949, Lehár 1990). Ze stylem artystycznym łączyła je przede wszystkim obrazowość, tj. częste użycie takich środków językowo-stylistycznych, jak symbole, porównania, alegorie, metafory, inne wyrażenia nacechowane emocjonalnie i ekspresywnie, archaizmy, forma wierszowana itd., czyli realizowanie funkcji estetycznej tekstu. Dokładnie ukazuje to tzw. Kunhutina modlitba, tekst z przełomu XIII i XIV wieku, reprezentatywny dla składni stylu wysokiego średniowiecznego języka czeskiego. Niektórzy badacze stylu religijnego za dzieła artystyczne uważają także samą podstawę żydowskiego i chrześcijańskiego nabożeństwa oraz księgi biblijne, włącznie z przekładami. Dowodzi to faktu, że rozstrzygający dla oceny stylu religijnego jest sam odbiorca tekstu, a styl religijny można traktować jako typowy styl subiektywny.



5.2. Gatunki stylu religijnego
Styl religijny oprócz takich gatunków, jak pieśń, hymn, żywoty, kantata, dramat, list itd. posiada własne akty mowy. Należą do nich przede wszystkim modlitwa, psalm, kazanie, homilia, rozmyślania, rozważania, encyklika, adhortacje, pasja, chrzest, ślub, poświęcenie, pogrzeb, egzorcyzm itd. Wiele z nich nie zostało do dziś opisanych, a ich świadomość gatunkowa odbiorcy pozostaje na poziomie intuicyjnym. Ponadto niektóre z nich tworzą konstrukty złożone z innych gatunków i aktów mowy, jak np. msza św., włączająca w swój skład modlitwę, psalm, kazanie czy pieśń.
Modlitwa
W modlitwie człowiek zwraca się do Boga za pośrednictwem środków mowy. Nie wyłącza to również cichej modlitwy, podczas której słowa wprawdzie nie są wypowiadane, a proces, który odpowiada werbalnej realizacji pouczającego tekstu, albo tekstu wypowiadanego ad hoc, przebiega w myśli. Podobnie jest podczas cichego czytania modlitwy. Każda modlitwa więc ma akcent dialogowy: jest to nie tylko kierowanie myśli ku Bogu, ale i rozmowa z Nim.

Najstarsze, tradycyjne teksty modlitw pochodzą z Biblii: modlitwa Ojcze Nasz jest zapisana w Ewangelii według św. Mateusza (Mat. 6, 9–13) i Ewangelii według św. Łukasza (Luk. 11, 2–4), modlitwa Zdrowaś Mario powstała na podstawie słów Ewangelii według św. Łukasza (Luk.1, 28 i 42). W języku czeskim są one znane od najdawniejszych czasów, ponieważ były przetłumaczone przez misjonarzy, którzy przybyli jeszcze przed Konstantym i Metodym. Powaga i świętość tychże tekstów spowodowała, że były one tłumaczone w pierwszej kolejności. Z czasem dokonuje się przekładów (z języka łacińskiego) innych modlitw, trudnych i stylizowanych na styl wysoki. Ich znajomość potwierdził autor staroczeskiej modlitwy Kunhuty Vítaj, kráľu všemohúcí, najstarszego zabytku poetyckiego rodzimego pochodzenia. Modlitwa ta jest pochwałą bożego ciała i tajemnic eucharystii, zachwyca wyrażona w niej ekspresją (żarliwością uczuciową), zadziwia śmiałością metafor i epitetów. „Środki językowe, za pomocą których poeta wyraził swe pouczenia i modlitwy, są naprawdę specyficzne w swej sile poetyckiej i wyobraźni” (Škarka 1949, s. 48).

Pierwsze zbiory modlitw były tworzone dla wąskiej elity społecznej, zwłaszcza dla duchownych. Wraz z udostępnianiem ksiąg drukowanych, stopniowo pojawiały się one w domach wiernych, którym pomagały, zwłaszcza kobietom, w ciężkich sytuacjach życiowych (np. modlitwy w czasie wojny, suszy, kęski nieurodzaju, za powodzenie w małżeństwie, modlitwy dziecka, kobiet w ciąży, wdów itd.). Zaczęto więc wytwarzać teksty powtarzalne, niekiedy wprawdzie oralne, ale o dość stabilnej strukturze.

Modlitwy można podzielić na dwie podstawowe grupy. Pierwszą grupę tworzą modlitwy, które mają formę względnie ustabilizowaną i pisemnie utrwaloną. Z tych tekstów tworzono określone zbiory, tzw. księgi modlitewne, redagowane przez członków kościoła i przeznaczone dla szerokiej publiczności. Drugą grupę tworzą modlitwy o charakterze indywidualnym, które nie zawsze mają postać pisaną; są spontaniczne i ściśle związane z konkretną sytuacją życiową wierzącego. Są wyrazem jego obaw (np. związanych z egzaminem, z nieprzyjemną rozmową, niebezpieczną podróżą itd.) lub jego radości (wynikającej ze sprzyjającego modlącemu się biegu wypadków, np. z zakończenia podróży, zdania egzaminu, udanej operacji itd.), a ich treścią jest prośba o pomoc, ewentualnie podziękowanie.

Z językowego punktu widzenia różnice między tymi grupami są bardzo wyraźne. Powszechnie uznane teksty zawierają tradycyjne wzorce i pojęcia, mają wykształconą strukturę składniową, odznaczają się tendencją do archaizacji. Wszelkie zmiany dokonują się w nich prawie niezauważalnie (z reguły dotyczą aktualizacji języka). Modlitwy indywidualne z kolei nie podlegają takiej konwencji, mają charakter intymny, ich ukształtowanie językowe bliższe jest mowie potocznej. Oba typy mają jednak wspólną, podstawową strukturę: zawierają zawsze zwrot do adresata (inwokację), wyrażenie szacunku lub sankcji, a główną ich część stanowi prośba, ewentualnie podziękowanie (przedmiot). Modlitwy mogą łączyć się ze sobą i tworzyć nowe wyższe całości, tak jak pokazuje to ich uporządkowanie w modlitwie różańcowej.

Niektórzy badacze uznają, że modlitwa doczekała się swojej nowej formy. Jest nią litania, a zwłaszcza pierwsze litanie błagalne (modlitwy z rozbudowanym przedmiotem). Ich pierwszą część, zwrot do adresata, wypowiada ksiądz, drugą, własne prośby typu oroduj za nás, vyslyš nás, smiluj se nad námi są wypowiadane przez zgromadzonych wiernych. Inwokacja często bywa przedstawiana w sposób obrazowy, np. růže tajemná, hvězdo jitřní, věži z kosti slonové. Niekiedy te pojawia się nazwa z cechą przyczynową, np. Srdce Ježíšovo až na smrt posluš, albo zwrot szeregowy, np. Srdce Ježíšovo, zdroji života a svatosti. Litanie swą siłą emotywną i skutecznością oraz funkcją estetyczną niejednokrotnie wywierały wpływ na czeską poezję, np. F. Halasa.

Litanie w czeskich zbiorach są w większości przekładami z łaciny. Pochodzenie rodzime natomiast widoczne jest w Litaniach k naším svatým patronům. W ostatnich latach powstała Litanie k svaté Zdislavě jako reakcja na kanonizację Zdzisławy z Lemberka. Modlitwa ta opublikowana w dwutygodniku „Informace královehradecké diecéze” z 8 czerwca 1995 r. przeznaczona jest na potrzeby nabożeństwa prywatnego. V. Fišerová pokazała, że archaiczna forma literacka może być aktualna również w dzisiejszych czasach, pod względem językowym bowiem modlitwa ta odznacza się wprawdzie środkami współczesnego czeskiego języka literackiego, ale posiada również pewną (choć niewielką) ilość archaizmów, np. inwersja atrybutu zgody: Zdislavo pokorná, oroduj za nás!
Pieśni
Podobnie jak najstarsze modlitwy, tak i staroczeskie pieśni duchowne stały się przedmiotem badań literackich (Lehar 1990). Pieśniom barokowym swą uwagę poświęcili Z. Kalista a J. Vašica, Hymnografią J. A. Komenského zajmował się J. Škarka w przedmowie do wydania kancjonału amsterdamskiego z roku 1659. J. Malura i P. Kosek przyczynili się do wydania kancjonału J. J. Božana Slavíček rajský. Pieśń duchowna, zwłaszcza barokowa, wywarła wyraźny wpływ na czeską pieśń świecką, a niektóre utwory, jak na przykład kolędy stały się przedmiotem zainteresowania folklorystów.

To, z czego wynika swoistość pieśni duchownych, a czym różnią się od modlitw nie tkwi jedynie w stronie muzycznej (ponieważ modlitwy mogły i mogą być zarówno mówione, jak i śpiewane), ale raczej w stronie treściowej. Przesłaniem pieśni jest raczej wielbienie Boga, niż wyrażanie prośby i okazywanie mu szacunku, a w ostatnich czasach przede wszystkim okazywanie radości z powodu bożej miłości i nadziei.

Czeskie pieśni duchowne pochodziły z przekładów najczęściej tekstów łacińskich, później niemieckich, polskich i innych. W odróżnieniu od przekładów tekstów biblijnych, przekłady pieśni mogła cechować większa swoboda, czasami chodziło jedynie o wykorzystanie niektórych akapitów, czeski wykonawca zaś resztę uzupełniał według własnego uznania.

Pieśni duchowne są zebrane i uporządkowane w kancjonałach. Pieśni zawarte w kancjonałach były zapożyczane ze starszych wydań do nowszych zbiorów. Jako twórca wyróżniał się zwłaszcza Adam Michna z Otradovic, który tworzył czeskie oryginalne i wywierające wpływ na innych dzieła. Jego Česká mariánská muzika przedstawia miłość duchową w różnych postaciach. Właśnie z powodu głębi uczuciowej i przystępnej formy została upowszechniona jego pieśń świąteczna Chtíc, aby spal. W późniejszym okresie niejednokrotnie była „poprawiana”, a dziś występuje pod tytułem Zpívala, Synu, Matička.

Drugi zbiór A. Michny zawarty w kancjonale Svatoroční muzika przedstawia pieśni wysławiające męczenników i świętych. Jak pokazują i późniejsze kancjonały, np. A. Koniáše Cytara Nového zákona z roku 1721 pieśni epickie o świętych i świętach cieszyły się w ówczesnych czasach szczególną popularnością, dlatego ich echo można zauważyć w pieśniach jarmarcznych.

Nowe kancjonały zawierają obok pieśni tradycyjnych (np. Hospodine, pomiluj ny i Svatý Václave), również pieśni nowsze, zarówno rodzime jak i przekłady. Podczas gdy starsze kancjonały były przeważnie anonimowe, w dzisiejszych autorzy tekstów i części muzycznej są znani. Tworzą je nie tylko księża, ale i czescy pisarze, jak np. w śpiewniku wspólnym dla czeskich i morawskich diecezji (Kancionál, Praha 1997), w którym znajdujemy nowe teksty pieśni napisane przez Václava Renča, Jana Zahradníčka, czy Josefa Veselego.

Zwróćmy jeszcze uwagę na fakt, w jaki sposób tłumacze różnych kościołów traktowali tekst oryginału. W przypadku legendarnej pieśni do słów Sarah Adamsové-Flowerové, którą grała orkiestra okrętowa przy zatopieniu Titanica, Alois Adolf, tłumacz Křesťanskiego kancjonálu Jednoty Českobratrské (Praha 1965), podobnie jak Josef Baštecký, którego przekład zawiera zarówno Zpěvník československé církve husitské (Praga 1977), jak i Evangelický kancionál slezské evangelické církve (Brno 1989), tekst ten został przetłumaczony inaczej. Również w zbiorze Písně sionské, wydanym przez Kościół Adwentystów w roku 1968 znajdują się włączone anonimowo pierwsze cztery strofy przetłumaczone przez J. Bašteckiego. W kancjonałach katolickich Boží cesta z lat 1941 i 1989 oryginał angielski ma inną czeską wersję, która jest, jak i poprzednie pieśni, anonimowa. W odróżnieniu od tego przekładu Václav Renč w już wspomnianym późniejszym katolickim kancjonale z roku 1997 stworzył na motywie pieśni Adamsovej nowe dzieło poetyckie. Wszystkie te teksty łączy wspólna nazwa Blíž k tobě, Bože můj i muzyczna część Lowella Masona. Podobna „przeróbkę” pieśni można zauważyć w zakresie kolęd, zawierających jednakowy motyw, np. w pieśni Tichá noc.

To, jaką postać mają pieśni śpiewane w czasach współczesnych podczas mszy świętej w różnych kościołach, wynika ze stosowaniu zasad ekumenizmu. Na przykład proboszcz P. Klimecký wprowadził do mszy pieśń Já chtěl bych, Bože můj, która znajduje się we współczesnym ewangelickim i katolickim kancjonale. Tendencję tę można obserwować i podczas innych mszy św. Coraz częściej do mszy św. zostają wprowadzane pieśni z tekstami i muzyką bliską współczesnemu odbiorcy i wykorzystująca język, rytmikę i melodie, śpiewane przez młodych ludzi. Do ich języka przenikają wyrazy z języka potocznego, wyrażające szczerość i radość młodych ludzi z powodu spotkania i rozmowy z Bogiem.


Teksty biblijne
Biblia jest podstawowym prototekstem, z niej czerpią zarówno tematykę, jak i kształt językowy wszystkie nowo powstałe gatunki stylu religijnego. Poszczególne księgi biblijne nie są wcale od samego powstania stylistycznie jednorodne. Stary Testament początkowo pisany przeważnie w parataktycznej hebrajszczyźnie jest kontynuowany w Nowym Testamencie, którego z kolei językiem pierwotnym była hipotaktyczna greka. Już w Starym Testamencie odróżnia się styl opowiadania historycznego od stylu poetyckiej Pieśni nad pieśniami, Księgi Hioba, Księgi Psalmów itd. Nowy Testament swoją retoryką zbliża się do antycznej grecko-łacińskiej tradycji, różniąc się tym samym od pozostałych tekstów. Językowa i stylistyczna problematyka Biblii jest zawsze związana z adekwatnością przekładu i tekstu oryginalnego.

Znaczenie przekładu biblijnego dla ugruntowania się czeskiego dialektu kulturalnego jest niepodważalne. Z faktu tego sprawę zdawał sobie już J. Dobrovský (por. też publikację Jana Merella Bible v českých zemích od nejstarších dob do současnosti wydaną w 1956 r.). Najintensywniej i najwszechstronniej biblijnymi tekstami z lingwistycznego punktu widzenia zajmował się Vladimír Kyas, który wydał trzy tomy (z pięciu planowanych) pod tytułem Staročeská bible Drážďanská a Olomoucká. Punktem szczytowym jego osiągnięć była publikacja Česká bible v dějinách národního písemnictví, opracowana w ramach prac prowadzonych przez Pracownię Języka Staroczeskiego Instytutu Języka Czeskiego Akademii Nauk Republiki Czeskiej i wydana w 1997 roku. Wspomniana praca traktuje o przekładach biblijnych od starosłowiańskich tekstów poprzez staroczeskie, aż do powszechnie uznawanej Bibli Kralickiej i Bibli Svatováclavskiej.

Dziejom przekładu biblijnego towarzyszą dwie tendencje. Celem pierwszej z nich było jak najwierniejsze oddanie oryginału. Tłumacz czuł się odpowiedzialny za dokładne przetransformowanie tekstu kanonicznego jako tekstu o wysokim prestiżu, któremu należy się szacunek. Druga przeciwstawna tendencja dążyła do przybliżenia tekstu współczesnemu odbiorcy. Na przykład Jan Blahoslav, który miał decydujący wpływ na przekład Biblii Kralickiej uważał, że język biblijny, musi odróżniać się od języka potocznego, służącego do porozumiewania się, musi brzmieć dostojnie podczas społecznych zgromadzeń (za: Kyas 1997, s. 176). Taka archaizacja języka – wyraz starań tłumaczy o wzniosłość i uroczystość, jest widoczna w Biblii Kralickiej, a pod jej wpływem i w Biblii Svatováclavskiej.

Biblia Kralická i Biblia Svatováclavská odgrywają doniosłą rolę w zachowaniu czeszczyzny w jej odmianie pisanej. Język obu Biblii był stopniowo modernizowany w opracowaniach katolickich i ewangelickich. Nowe podejście do przekładu biblijnego przyniósł dopiero przekład ewangelicki, w którym brali udział uznani bibliści i znawcy języka czeskiego. Zaletą tego przekładu jest przede wszystkim zrozumiałość dla młodego odbiorcy, który nie zna starszego tekstu Biblii Kralickiej. Krytycy wytykają ekumenicznemu przekładowi zbytnią powszedniość języka, niedostatek poetyckości, doniosłości i żarliwości. Niektórym filologom przeszkadza zwłaszcza zachowanie części starozakonnych imion, podawanych w postaci zbliżonej do hebrajskiego oryginału (np. Abígail miejsce Abigail, Potífar miejsce Putifar itd.). Dążeniem tłumaczy było zachować jak najwyraźniejszy koloryt orientalny tych nazw. Nie zrezygnowali jednak całkowicie z tradycji rodzimej, ponieważ zachowali powszechnie przyjęte postaci imion, jak Eva, Mojžíš, Izák itd. Trudne do przetłumaczenia imię Boga izraelskiego zastąpiono archaizmem Hospodin, który swoimi korzeniami sięga języka starosłowiańskiego. Można jednak stwierdzić, że czeska, ekumeniczna biblistyka w niesprzyjającym okresie normalizacji przyniosła dzieło reprezentatywne, które dorównuje poziomowi przekładom współczesnym w innych językach europejskich.
Obrzędy kościelne
Teksty obrzędów kościelnych charakteryzują się trwałym zakorzenieniem w tekstach kanonicznych, a tym samym pewną w miarę stabilna strukturą, chociaż są to teksty ze znacznej zmienności. Dla przykładu przyjrzyjmy się mszy świętej, którą tworzy złożony układ tekstów o charakterze dialogowym, układ bazujący na różnych gatunkach religijnych i tekstach kanonicznych, tekstach liturgicznych, które wyznaczają główne części obrzędu mszalnego. Z tego względu poszczególne części mszy świętej pokazują wyraźne różnice w kodach językowych.

Ze względu na głębokie zakorzenienie w tradycji kościoła rzymskokatolickiego, podczas mszy również dziś może być używany język obcy – łacina. W ten sposób podkreśla się uniwersalność tekstu. Kościoły reformowane od momentu powstania kładły nacisk na zrozumiałość i przystępność języka, dlatego w ich obrządku mszalnym wystepuje język czeski. Wprawdzie II. Sobór Watykański doprowadził do istotnych zmian w tej kwestii w kościele rzymskokatolickim i dopuścił do użycia w liturgii języka narodowego, to wprowadził określone wymagania stylistyczne jemu stawiane: chodzi o użycie stylu wysokiego, który zawiera środki językowe neutralne, książkowe i archaiczne. Jest to widoczne w liturgii czesko-słowackiego kościoła husyckiego, którego początek datuje się na 1920 rok. Taką postać liturgii rozpowszechnił Karel Farský poprzez wydanie mszału i podręcznika mszalnego. W czeszczyźnie liturgicznej, która oddziałuje dziś wysoką archaicznością, zachowane są formy obrzędu łacińskiego, w tym kościele mają jednak inne znaczenie.

Współcześnie nierzadko podczas mszy świętej pojawiają się i inne języki, zwłaszcza podczas uroczystych okazji. W święta apostołów Konstantego i Metodego oraz świętego Wacława i Ludmiły używa się w katolickim obrzędzie języka starocerkiewnosłowiańskiego. To było powodem wydania w Archidiecezji Ołomunieckiej w 1991 r. publikacji pod tytułem Hlaholská mše. Příručka pro účast lidu na hlaholské bohoslužbě.

Obrzęd mszy świętej wywodzi się z tradycji łacińskiej, ale jej tekst przetłumaczono na język nowoczeski. Łacina jest najczęściej wykorzystywana w połączeniu ze śpiewem chóru gregoriańskiego podczas mszy przez dzisiejszy kościół ewangelicki. Na obszarach przygranicznych i na innych, zwłaszcza w miastach pielgrzymich, w czasie mszy świętej obok rodzimego języka używa się także języka niemieckiego oraz polskiego. W ten sposób np. najsłynniejsze miejsce pielgrzymkowe Velehrad przyczynia się do zachowania tradycyjnej łączności między wschodem i zachodem.

Zmienną część mszy świętej tworzą modlitwy o wstawiennictwo, a także kazania i homilie. Oprócz modlitw skonwencjonalizowanych we mszy świętej pojawiają są modlitwy przystosowane do określonego czasu w roku liturgicznym, do aktualnej sytuacji społecznej (np. modlitwy za polityków, aby Bóg dał im mądrość przy decydowaniu o losach społeczeństwa; prośby za dotkniętych powodziami; za tych, którzy wybierają prezydenta, i tych, którzy będą z nim współpracować; za ludzi pozbawionych środków do życia, za tych, którzy nie wiedzą, jak wykorzystać posiadany majątek), wydarzeń w innych parafiach i przedstawicieli innych kościołów (modlitwy za zmarłych, za dzieci rozpoczynające szkołę), również oparte na schemacie: inwokacja, wyrażenie szacunku lub sankcji oraz przedmiot prośby. Jednak poszczególne części składowe różnią się znacznie od modlitw ustabilowanych, zebranych i opracowanych przez kościół. Największą wariantywnością odnacza się przedmiot.

Kazanie i homilia tworzą względnie samodzielną całość, a także główną część mszy świętej kościołów reformowanych. Ich duchowni z reguły troskliwie obmyślają kolejność pieśni, modlitw, aby nawiązywały do wykładu fundamentu ewangelicznego. Kazania i homilie są wygłaszane we współczesnym języku czeskim, z reguły literackim, chociaż zdarzają się przypadki wprowadzania doń elementów języka codziennej komunikacji.

Miejsce szczególne podczas mszy świętej niektórych kościołów (np. w Kościele Ewangelicko-Metodystycznym czy w Kościele Adwentystów Dnia Siódmego) zajmują tzw. wyznania. Są to wystąpienia wiernych, którzy w czasie mszy świętej opowiadają o tym, co skłoniło ich do wiary, jaki jest ich stosunek do Boga i co utwierdza ich w wierze. Takie wystąpienia są z reguły z góry przemyślane, ale mimo to mają bardziej bezpośredni charakter. Świadczy o tym ich budowa syntaktyczna, która jest uporządkowana. Rzadko spotyka się zdania urwane, powtarzanie niektórych części zdania czy pauzy w rodzaju yyyy, eeee itp. Strona językowa tych wystąpień bywa różna i odzwierciedla cechy indywidualne twórcy, jego wiek, pochodzenie, wykształcenie itp.

Częścią mszy świętej są część muzyczna. W określonych momentach liturgii wykorzystuje się fragmenty tekstu śpiewanego, zarówno przez kapłana, jak i wierzących. Wykonawcami pieśni mogą być chór czy grupa młodych śpiewaków. Podobnie też użycie niektórych instrumentów ludowych podczas uroczystych mszy świętych (czy włączenie orkiestry) wiąże się z tradycjami poszczególnych kościołów. Część muzyczna może nie tylko wzmocnić siłę słowa, ale i oddziaływać względnie samodzielnie, tworząc środki dzięki którym możliwe jest intensywne przeżycie duchowe.

W kościele katolickim i prawosławnym w sposób szczególny wykorzystuje się również innych niejęzykowych środków wyrazu, np. plastycznych, włącznie z barwną symboliką szat i rekwizytów mszalnych oraz doznaniami węchowymi. W chwili, gdy kościoły reformatorskie zrezygnowały z tego elementu mszy świętej, niejęzykowe środki wyrazu wykorzystywane podczas niej stały się bardziej pożądane.
Kazania, homilie i inne wypowiedzi duchownych
Podstawą współczesnych wypowiedzi duchownych są kazania lub homilie, tzn. wykłady fragmentów Biblii potwierdzone autorytetem kościelnym (w kościele ewangelickim stosuje się na ich określenie termin podstawa biblijna). W kościele ewangelickim stanowią główną część mszy świętej, do kościoła katolickiego weszły w życie od II Soboru Watykańskiego. Zadaniem głoszącego kazanie jest przedstawić określony tekst, wyjaśnić jego głębsze znaczenie, a także przełożyć na życie współczesne z punktu widzenia kwestii moralnych. Podczas wykładu Pisma św. duchowny wykorzystuje różne swoje indywidualne zdolności. W porównaniu z innymi gatunkami stylu religijnego, wypowiedzi te tematycznie są najściślej związane z sytuacją współczesną oraz są reakcją na aktualne problemy społeczne.

Styl kazań i homilii jest najbardziej zbliżony do stylu retoryczno-publicystycznego. W wypowiedziach duchownych bowiem wykorzystuje się środki stylistyczne mające na celu nie tylko objaśnianie fragmentu Pisma św., ale także nakłonienie odbiorcy do zmiany postawy (funkcja perswazyjna).

Księża głoszący kazanie (a także homilię) czasami w sposób odmienny traktują tekst oryginału i w związku z tym inaczej podejmują jego wykład. Różnice widoczne są przede wszystkim w tym, jak ściśle głoszący kazanie trzyma się określonego tekstu biblijnego, jak często go parafrazuje albo przypomina. Przykładem dokładnego związania wykładu z tekstem biblijnym jest kazanie (z 12 marca 2000 r.), w którym wygłaszający je ksiądz Czeskobraterskiego Kościoła Ewangelickiego jako punkt wyjścia przytoczył fragment z Ewangelii według św. Mateusza (23, 37–39) o lamencie nad Jeruzalem. Wyjaśniał, co może oznaczać Jeruzalem i przekładał stosunki znaczeniowe tego tekstu (strukturę przyczynowo-skutkową opisywanej w Biblii sceny), jego symbolikę na stosunki w małżeństwie, w państwie i w kościele. Za każdym razem jednak przywoływał odpowiedni fragment żródła.

Można się również spotkać z bardziej swobodnym podejściem do tekstu wyjściowego: głoszący kazanie przedstawia jedynie podobieństwa, ale do prototekstu już nie powraca, a ponadto rozwija jedynie jego część, np. znaną część I Listu św. Pawła do Koryntian (rozdział 13 – Láska nejvyšším darem) ksiądz objaśniał na przykładzie św. Jana Boski i powstania zakonu salezjanów. Przedstawioną koncepcję wykładu argumentował: aby mladí pochopili, že jsou milováni, musí se k nim sestoupit. Inny przykład przedstawia wypowiedź księdza z Pragi Žižkova, który podczas swojego kazania wyjaśniał kwestie ekumenizmu i jego realizacji w naszych czasach, kiedy oficjalnie nie było możliwe wprowadzenie jego w życiu cywilnym, jednak praktycznie był on obecny w więzieniach i obozach pracy. W tym przypadku wykorzystywał w głównej mierze środków czeskiego języka mówionego, chociaż wtrącał wyrazy, pochodzące z gwary więziennej.

Różnice uwidaczniają się również w podejściu do prototekstu i jego rozumienia, tzn. czy ksiądz wykłada podstawowy tekst biblijny w tradycyjny sposób, czy z zastosowaniem niespodziewanych powiązań i zaskakujących środków wyrazu. Jako przykład wykładu nietradycyjnego można przytoczyć kazanie kaznodziei z Czeskobraterskiego Zboru Ewangelickiego w Soběslavi, który objaśniał przypowieść o celniku Zacheuszu. Wprawdzie na początku przypomniał treść tego fragmentu testu: spotkanie lichwiarza Zacheusza z Chrystusem sprawiło, że zmienił on swoje dotychczasowe życie (por. Silou, která mění člověka není odsudek, ale láska), to jednak punktem wyjścia dalszego wykładu było zwrócenie uwagi na fakt, że fragment ten ma różne wersje, z których dla kaznodziei najważniejszą jest znajdująca się w Biblii Kralickiej, gdzie napisane jest: dávám chudým, a nie dám chudým. Dalszej części odwołuje się już tylko do tego wydania i z niego wyprowadza swój wykład: A tak se místo mamonáře objevuje muž spravedlivý. Obrat se nekoná. V Kristu je někdo, kdo o to dobré stojí. Je třeba objevit to, co je v nás dobré. Nejsme boháči, nevíme však občas, komu by měla naše slušnost imponovat. Je tu někdo, pro koho má slušnost, milosrdenství a spravedlnost cenu.

Inny, ciekawy i również nietradycyjny wykład dotyczył osoby niewiernego Tomasza, gdy ksiądz Kościoła Starokatolickiego wyjaśniał postawę Tomasza: Ten nechce víru z druhé ruky, o svou víru se poctivě pere a Ježíš ho chápe. Różnica w interpretacji możliwa jest dzięki podstawowemu tekstowi Biblii, jego zagęszczeniu, aluzyjności, alegoryczności. Ponadto sięga po środki przynależne językowi potocznemu (por. frazeologizmy: prát se o něco, brát něco z druhé ruky). W płaszczyźnie semantycznej ksiądz przedstawia i wyjaśnia nie tylko niektóre realia (np. postawę społeczną i ocenę celników), ale również przesłanie biblijne przekształca tak, by było bliskie człowiekowi dzisiejszych czasów, jego życiowemu doświadczeniu i sytuacji, w której się znajduje. Przywołuje więc współczesne odpowiedniki zawodów, pojawiających się w prototekście.

Pojęciowość, która jest podstawowym czynnikiem stylu naukowego, w pewnym stopniu obecna jest również we współczesnej homiletyce. Można dostrzec w tym oczywisty rozwój w porównaniu z tekstami starszymi (np. z kazaniami barokowymi). We współczesnych kazaniach duchowni często wyjaśniają kluczowe słowa oraz najważniejsze religijne pojęcia i terminy, jak trzy cnoty główne (wiara, nadzieja i miłość) czy miłosierdzie, grzech itd. Nie skupiają się na ich zdefiniowaniu, co nie jest w tym momencie najważniejsze, ale na kwestiach praktycznych, to znaczy wyjaśniają (czasami niemal podają opisy zachowań), jak żyć w wierze, żyć z nadzieją i darzyć bliźnich miłością.

Kazania przyjmują wyraźną formę stylu retorycznego, co uwidacznia się zwłaszcza w zawartych w nich środkach językowych przekonujących i zjednujących słuchaczy (funkcja perswazyjna jako nadrzędna). Celem głoszonych w dzisiejszych czasach kazań nie jest chęć udowodnienia, że określony kościół jest jedyny i prawdziwy (poza nielicznymi wyjątkami), ale objaśnienie dzisiejszych wartości moralnych i chrześcijańskich, a także przekonanie słuchaczy do celowości ich realizacji. Dlatego tak często podkreśla się znaczenie miłości do bliźniego, troszczenie się o potrzeby drugiego człowieka, pomoc w biedzie. Ze względu na odwołania do współczesnych wydarzeń w kazaniach i homiliach coraz częściej pojawiają się środki czeskiego języka literackiego mówionego, rzadziej (sporadycznie) języka potocznego, np. Zkuste se rozhlédnout v dopravním prostředku…Máme strach přijít s rozzářenou tváří (por. kazanie Vladimíra Kelnara, wygłoszone 14 kwietnia 2002 r. w kościele św. Jindřicha w Pradze). Wierzący bowiem są prowadzeni ku określonemu stylowi życia, dla którego ważne są podstawowe cnoty: wiara, nadzieja i miłość a także inne cechy: pokora, zdolność, umiejętność cierpienia, ale także radości.

Istotną cechą struktury współczesnych kazań jest intertekstualność. Wynika przede wszystkim z faktu, że prototekst jest dobierany tak, aby był przeznaczonych na dany dzień, co daje możliwość ujmowania w kazaniach licznych aluzji i innych cytatów biblijnych czy z świeckiej literatury obcej i rodzimej. Tego typu środki można zauważyć juz w barokowej homiletyce, która stosowała szeroki wachlarz różnych środków retorycznych z intertekstualnymi włącznie. Wprawdzie dziś (w porównaniu do baroku) czas głoszenia kazania niejako ogranicza ich ilość, to jednak sięgamy po nie dla lepszego zilustrowania albo dokładniejszego (obrazowego) wyjaśnienia przesłania tekstu biblijnego. Np. podczas uroczystej mszy świętej na Velehradzie 28 września 2002 r. biskup P. Esterka przeczytał (w czeskim przekładzie) fragment z První staroslověnskiej legendy. Współcześnie najczęściej cytuje się myślicieli: J. A. Komenskiego, T. G. Masaryka i V. Havla.

Innym sposobem intertekstualności jest wykorzystywanie (ale i przytaczanie) środków publicystycznych. W tym przypadku dotyczy to przede wszystkim strony kompozycyjnej kazania czy homilii, w których zmieniają się sposoby objaśniania i sposoby przyczynowe, wprowadzające krytykę współczesnych zachowań ludzkich (np. dość często pojawia się krytyka współczesnej sytuacji politycznej albo konsumpcyjnego stylu życia). Dotyczy to również rozważań na temat wiary. Wówczas głoszący kazanie konstatuje, że dziś nikt nie zwraca się do Boga, ale żyje tak, jakby go nie było. Ten sposób ujmowania zjawisk rzeczywistości różni się jednak od publicystycznego, w którym krytyka służy wyostrzonej prezentacji zjawiska (wydarzenia, postaci). W kazaniu służy ona jedynie wskazaniu na anormalne zachowanie, które należy zmienić. Z tego względu kazanie zawiera jeszcze drugą część tej konstrukcji: wezwanie do aktywności (zmiana złej postawy, zwalczanie, potępiania i nienaśladowanie złych postaw) i przestrzegania określonych zasad pod groźbą określonej sankcji (utrata życia wiecznego, odrzucenia wiernego przez Boga itd.), np. praski dominikanin, kończąc swe kazanie, wezwał, by każdy dawał świadectwo Ewangelii swoim życiem, ponieważ Boha člověk poznává skrze skutky svých bližních.

Różnice między kazaniami są ściśle związane z sytuacją, w której są głoszone, z ilością słuchaczy, z tym, czy msza jest ekumeniczna, czy o charakterze intymnym. Niewątpliwie takie kazania czy homilie głoszący je wcześniej przygotowują, biorąc pod uwagę także przypadkowych słuchaczy, których również pozdrawiają.

Dziś wiele kazań czy homilii ma charakter uroczysty, w których używa się większej ilości środków stylu retorycznego, takich jak: powtórzenia, gradacja czy kontrast. Można również zauważyć ekspansywność jednego z nich, tj. tendencję do dialogowości (por. zwroty do adresata, pytania retoryczne i inne). Wypowiedzi te charakteryzują się bardzo starannym przygotowaniem. Mimo to cechą charakterystyczną jest przenikanie środków z języka potocznego. Jednak podstawową forma języka wszystkich wypowiedzi duchownych jest prestiżowa odmiana czeskiego języka literackiego.


* * *
Przytoczone główne gatunki stylu religijnego nie są oczywiście wszystkimi, jakie istnieją. Można dołączyć do nich jeszcze listy biskupów przeznaczone do publicznego odczytania, katechizmy służące do nauczania, utwory literackie pisane przez duchownych, ewentualnie teksty publicystyczne albo popularnonaukowe, które powstają jednak na peryferiach omawianego stylu, a w których wyraźniej uwidaczniają się środki wyrazu innych stylów funkcjonalnych.

Warto podkreślić, że styl religijny jest głęboko zakorzeniony w czeskiej kulturze narodowej, i w sposób znaczący wpłynął na proces kształtowania czeskiego języka literackiego. W czasach współczesnych natomiast jest ważnym elementem literackiej pisanej odmiany czeszczyzny.







©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna