Prejotacja proces fonetyczny (rodzaj protezy) polegający na pojawieniu się /j/ przed samogłoską w nagłosie (na początku wyrazu). Zaszła np w języku prasłowiańskim i gwarach polskich: anioł > janioł. Prelabializacja



Pobieranie 33.84 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar33.84 Kb.


Prejotacja - proces fonetyczny (rodzaj protezy) polegający na pojawieniu się /j/ przed samogłoską w nagłosie (na początku wyrazu). Zaszła np. w języku prasłowiańskim i gwarach polskich: anioł > janioł.

Prelabializacja - proces fonetyczny (rodzaj protezy) polegający na pojawieniu się przed samogłoską w nagłosie (na początku wyrazu) /u/ niezgłoskotwórczego (które mogło następnie przejść w szczelinowe /w/). Zaszła np. w języku prasłowiańskim (przed /ъ/, /y/ < pie. /u/, /ū/), a w niektórych językach słowiańskich dotyczyła też /o/. Polskiemu okno odpowiada gwarowe łokno i czeskie potoczne vokno, Polskiemu ogień - górnołużyckie woheń i dolnołużyckie wogeń. Prasłowiańskiemu ąglь odpowiada polskie węgiel,

Palatalizacja (zmiękczenie) - zjawisko wymowy danej głoski z dodatkową artykulacją środkowopodniebienną (obok głównego zbliżenia narządów mowy pojawia się zbliżenie środkowej części języka do podniebienia), np. w języku polskim spółgłoska /p/ wymawiana jest różnie w zależności od otoczenia - w formie psa /p/ jest twarde, niepalatalne, lecz w pies przechodzi w spalatalizowane, miękkie /p’/, pisane jako: pi.

Palatalizacją nazywamy też proces fonetyczny, w wyniku którego powstają głoski palatalne. Taki proces zaszedł między innymi w języku prasłowiańskim (stąd historycznie miękkie sz, ż, cz, dż, c, dz) i w języku polskim (stąd ś, ź, ć, dź, ń). Spółgłoska palatalna albo miękka to spółgłoska, przy wymowie której występuje palatalizacja, na przykład /b’/ w biały, /ś/ w ślimak, /s’/ w sinus, /k’/ w kiedy. Palatalne są wszystkie spółgłoski średniojęzykowe. Niekiedy inne spółgłoski z palatalizacją określa się jako zmiękczone lub spalatalizowane.



pierwsza palatalizacja ps

k, g, x > č, ž (dž), š przed i1, ě1, e, ę, ь, j i sonantami l´, r´ zachodziła w III – VI w.n.e.;

druga palatalizacja ps

k, g, x > c´, (dz´), s´ przed i2, ě2 ( zmieszało się potem z s lub š w poszczególnych dialektach słowiańskich, (dz´) uprościło się do z, z wyjątkiem m.in. polskiego); zachodziła ok. VI-VII w.n.e.;

trzecia palatalizacja ps

k, g, x > c´, (dz´), s´ po samogłoskach przednich (i, ь, ě, e, ę) i sonantach l´, r´ ? – w przeciwieństwie do dwóch poprzednich miała charakter postępowy i zachodziła niekonsekwentnie, tylko w niektórych wyrazach; zachodziła ok. VIII w. n.e.

jotacyzacja

sj, zj > š, ž;

tj, dj przetrwały i rozwijały się rozmaicie w poszczególnych dialektach (w grupie zachodniosłowiańskiej w c´, (dz´));

kj, gj, xj > č, ž, š (następnie (dž) > ž);

rj, lj, nj przetrwały do końca epoki ps, następnie rozwinęły się w r´, l´, n´;

pj, bj, vj, mj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w pl´, bl’, vl’, ml’.



czwarta palatalizacja (polska) zachodziła ok. XV w. ky, gy > k'i, g'i ke, ge > k'e, g'e

Epenteza (z greckiego epénthesis – "wtrącenie") – zjawisko językowe, polegające na wstawieniu głoski epentetycznej (nie mającej umotywowania etymologicznego), samogłoski lub spółgłoski, zwykle celem uniknięcia trudnej do wymówienia zbitki głosek lub rozziewu. Np. pol. wewnątrz (e ruchome), kropla < kroplja < kropja (jotyzacja prasłowiańska – w polskim jej ślady pojawiają się niekonsekwentnie),

Przestawka (metateza) — jeden z podstawowych zależnych procesów fonetycznych, polegająca na zmianie kolejności sąsiednich głosek. Na przykład staropolskie błcha, ps. blъxa (porównaj lit. blusà, słow. blcha) dało pol. pchła z przestawieniem ch i ł. Dzięki temu uniknięto normalnej asymilacji i zrównania z formą czasownika pcha (porównaj jabłko japko).

Grupy: orT, olT TorT, TolT TerT, TelT

U podstaw przestawki prasłowiańskiej grup typu TorT, TolT legło prawo sylab otwartych wymaganych przez język prasłowiański. (Każda sylaba musiała się kończyć na samogłoskę.) Zmiany były dla nagłosu uwarunkowane poprzez intonację wyrazową:

orT → roT, np.orzьnъ → rożen olT → łoT, olkЪtь → łokieć.

orT → raT, ormę → ramię olT → łaT, np. olkomъjь → łakomy.

Przestawka zachodziła także w śródgłosie. W takim wypadku wynikiem jest o, np. korva → krowa, golsЪ → głos.

Grupy Tert, TelT

TerT → Tr`eT → TrzeT, np. dervo → dr`evo → drzewo TelT → TleT, np. melko → mleko



Absorpcja morfologiczna czyli perintegracja - zjawisko językowe polegające na włączeniu zakończenia tematu do końcówki, spowodowane zlaniem się głosek na ich granicy. Np. w języku ps. praindoeuropejski temat samogłoskowy stał się tematem spółgłoskowym.

M. l.p. wlkwo-s > vl`k-ъ

B. l.p. wlkwo-m > vl`k-ъ

dlatego i w innych przypadkach zmieniono interpretację

N. l.p. wlkwo-mi > vl`k-omь

N. l.p. wlkwo-mos > vl`k-omъ

Podobnie, prasłowiańskie otъ-voriti zinterpretowano w polskim jako o-tworzyć i dlatego powstało staropolskie za-tworzyć (w innych wyrazach otъ- > od-).

Dysymilacja (rozpodobnienie, odpodobnienie) - jeden z podstawowych zależnych procesów fonetycznych, polegający na zaniku podobieństwa głosek (niekoniecznie sąsiednich). Przykładem może być litewskie eglė z praindoeuropejskiego edla: (jodła). Jest to dysymilacja prewencyjna - dl > gl wobec tendencji dl > ll > l (zobacz asymilacja).

Procesy fonetyczne w prasłowiańskim dialekcie południowym (SCS)

Grupy orT - ; olT à raT, laT

*ordlo à scs. ralo *orsti à scs. rasti (róść) *orvьnъ à scs. ravъnь (równy); *olkьtь à scs. lakъtь (łokieć)

W językach zachodniosłowiańskich występują grupy raT, laT pod intonacją rosnącą i roT, loT pod intonacją opadającą, np.: ramię radło ale róść (rosnąć), równy; łaknąć, łania ale łokieć, łódka (stpol. łodzia).

Grupy TorT, TolT à TraT, TlaT (scs) metateza i wzdłużenie: o à ō à a. *vorgъ à scs. vragъ *vornъ à scs. vranъ (kruk) *bolto à scs. blato *zolto à scs. zlato.

Języki zachodniosłowiańskie: TorT à TroT; TolT à TloT, np. wróg, wrona, błoto, złoto.

Języki wschodniosłowiańskie: TorT à ToroT; TolT à ToloT (pełnogłos), np. ros.: vórog, voróna, bolóto, zeloto.

Grupy TerT, TelT à TrěT, TlěT (scs) metateza i wzdłużenie e à ē à ě, np. *bergъ à scs. brěgъ; *č’erda à scs. č’rěda (trzoda) *melko à scs. mlěko; *velkъ à scs. vlěkъ.

Język polski: TerT à TrzeT, TrzoT: brzeg, trzoda (czrzoda) TelT à TleT: mleko, wlekę (wtórnie wlokę)

Język ros. pełnogłos: bereg, čereda; molokó.

Dwa główne czynniki decydujące o kształtowaniu się polskiej wspólnoty etniczno-językowej:



  1. Powstanie państwa – przechodzenie od wspólnoty rodowo-plemiennej do wspólnoty z centralnym ośrodkiem władzy i przedstawicielstwami władzy królewskiej w regionach poprzez kształtowanie się samorządów lokalnych.

  2. Przyjęcie chrześcijaństwa.

Po pierwsze, organizacja kościelna umocniła państwo. Unikanie jakiejkolwiek obcej zależności na obszarze administracji kościelnej. Już w 968 r. powstało obejmujące cały kraj, a zależne bezpośrednio od Rzymu, biskupstwo polskie z siedzibą w Poznaniu. W roku tysięcznym powstało arcybiskupstwo polskie z siedzibą w Gnieźnie i podległymi nowymi biskupstwami w Krakowie, Wrocławiu Kołobrzegu. W ten sposób powstały zręby odrębnej polskiej prowincji kościelnej.

Po drugie, skutkiem przyjęcia chrztu Polski w dziedzinie historycznojęzykowej było przyjęcie pisma łacińskiego i długi proces przystosowywania alfabetu łacińskiego do zasobu fonetycznego polszczyzny.

Po trzecie, Polska przyjęła nie tylko łaciński alfabet, lecz również samą łacinę jako uniwersalny język kultury chrześcijańskiej w jej wariancie rzymskim.

Po czwarte, ważnym czynnikiem rozwoju każdego języka jest jego nauczanie i kształtowanie w szkole. Rozwój szkolnictwa w Polsce jest skutkiem przyjęcia chrześcijaństwa.

Po piąte, zapoczątkowane przyjęciem chrztu przenikanie do nas zrazu za pośrednictwem czeskim, później również bezpośrednio kultury zachodu, co widoczne jest zwłaszcza w słownictwie i frazeologii.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna