Prof dr hab med. Julian Aleksandrowicz Prof dr hab med. Alfons Chodera Dr fil. Jan Dobrowolski



Pobieranie 4.07 Mb.
Strona3/68
Data07.05.2016
Rozmiar4.07 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68

PIŚMIENNICTWO

1. Aleksandrowicz J.: Wiedza stwarza nadzieję. WP, Warszawa 1973. — 2. Aleksandrowicz J.: Biosfera a zdrowie społeczności. PAN, Kraków, 1978. — 3. Aleksandrowicz J., Janicki K.: Pożywienie, woda i sól stołowa w obronie zdrowia społecznego. PAN, Kraków 1978. — 4. Babienko G. A. (red.): Mikroelementy w medicinie. Zdorowja, Kijew 1975. — 5. Aleksandrowicz J., Dobrowolski J.: Perspektywy zastosowania ilościowej mikroanalizy Trg i innych technik do badania mikroelementów w pojedynczych komórkach dla profilaktyki zdrowotnej i rozwoju gospodarki żywieniowej. W: Postępy nauki i techniki a intensyfikacja produkcji białka. W. Kucharczyk (red.). Oddziały NOT i PAN, Katowice, Materiały z konferencji 1978. — 6. Dobrowolski J.: Krótka charakterystyka zapotrzebowania żywieniowego w mikroelementy i nowe możliwości wzbogacenia w nie żywności, ibidem. — 7. Krauze S.: Zarys nauki o żywności. PZWL, Warszawa 1975. — 8. Nikonorow M.: Substancje obce dodawane celowo do żywności i zanieczyszczenia techniczne. WPL, Warszawa 1966. — 9. Nikonorow M.: Zanieczyszczenia chemiczne i biologiczne żywności. WNT, Warszawa 1976. — 10. Nozdrjuchina L. P.: Biologiczeskaja roi mikroelementów w oiganizmjs żywotnych i czełowieka. Nauka, Moskwa 1977.

11. Schwarz K.: Recent dietary trace elements research exemplified by tin, fluorine, and silicon. Federation Proceedings, 1974, 6. 1748. — 12. Szukalski H.: Mikroelementy. PWRiL, Warszawa 1973. — 13. Prasad A. S. (red.): Trace elements in human health and disease, vol. 1. Zinc and Copper, 1976, Bssential and toxic elements. vol. 2. Academic Press, New York, San Francisco, London 1976. — 14. Uderwood E. J.: Tracę elements in human and animal nutrition. Academic Press, New York, San Francisco, London 1977. — 15. WHO Trace elements in human nutrition. Tech. Rep. no. 532, Geneva, 1973

36

— 16. WHO Trace elements in relation to cardiovascular disease. Geneva. 1974. — 17. WHO Handbook of human nutritional requirements. Geneva, 1974. — 18. WHO Control of nutritional anemia with special reference to iron deficiency. Tech. Rep., no-530, Geneva 1975. — 19. Williams D. R. (red.): An introduction to bioinorganic chemistry. Charles C. Thomas Publ., Springfield, Illinois 1976, — 20. Wfnogradow A. P., Kowalski W. W. (red.): Trudy biochimiczjeskoj Laboratorii, nr 13, Problemy geochimiczjeskoj ekologii organizmów, Nauka, Moskwa, 1974.



21. Kabata-Pendias A. (red.): Materiały z I Krajowej Konferencji nt. mikroelementy i przyrodnicze warunki rolnictwa, IUNG, Puławy 1978.

Dr hab. n. farm., lek. Janina Majcherczyk

WYCIĄGI ROŚLINNE I ICH OTRZYMYWANIE

Zawarte w surowcach roślinnych substancje czynne są najczęściej ekstrahowane alkoholem lub wodą. Do wyciągów alkoholowych, które są stosunkowo trwałą postacią leku, należą: tincturae — nalewki, extracta — wyciągi zagęszczone, otrzymane z suchego, odpowiednio rozdrobnionego surowca, oraz intracta — stabilizowane alkoholatury, przygotowane ze świeżego surowca. Wyciągi te sporządzane są wyłącznie fabrycznie przez laboratoria galenowe. Natomiast wyciągi wodne: infusa — napary, decocta — odwary i macerationes — maceraty (wyciągi wodne na zimno) — postacie leku nietrwałe, są wykonywane w aptekach, lub najczęściej przez chorego — z surowców o słabym działaniu.

Wszystkie surowce roślinne do użytku wewnętrznego, tak jak każdy lek, mają ustaloną jednorazową dawkę w gramach. Wyciągi alkoholowe i wodne powinny być tak przygotowane, aby substancje czynne zawarte w jednorazowej dawce surowca roślinnego znajdowały się w określonej ilości wody lub alkoholu, którą chory będzie jednorazowo zażywał.

Surowce roślinne w zależności od jakości substancji czynnych mogą być zaliczone do leków:

I. Silnie działających, których dawki jednorazowe wahają się od 0,005 — do 0,5 g, np. Herb. Adonidis vernalis, Rad. Ipecacuanhae. Dla surowców tych są ustalone również dawki dobowe i jednorazowe oraz dobowe dawki maksymalne. Surowce te mogą być wydawane z apteki tylko w określonej postaci leku i wyłącznie na receptę lekarską. Nie powinny być zapisywane w postaci ziółek! W Urzędowym Spisie Leków, w Poradniku Terapeutycznym, a także w tej książce, oznaczone są symbolem: Rp.

II. Słabo działających, których dawki jednorazowe wahają się od 0,5 do 5 g. Można je nabyć bez recepty w aptece, w drogeriach lub w sklepach „Herbapolu”. Mogą to być paczkowane przez „Herbapol”:

a) pojedyncze surowce roślinne w ilości 20 g i 50 g. Na opakowaniu podana jest nazwa rośliny — łacińska i polska, sposób przygotowania i zażywania wyciągu, nr serii, której

38

trzy ostatnie cyfry oznaczają miesiąc i rok produkcji, co pozwala na ustalenie terminu ważności leku (trwałość opakowanego leku roślinnego wynosi 1 rok od daty produkcji),



b) mieszanki ziołowe zawierające kilka surowców roślinnych odpowiednio rozdrobnionych — o określonym działaniu np. spec. diureticae — nazwa firmowa Urosan, spec. pectorales — nazwa firmowa Pectosan. Na opakowaniu podane są nazwy surowców i ich ilości, sposób przygotowania i zażywania oraz nr serii.

Spośród mieszanek ziołowych tylko Astmosan należy do silnie działających i jest przeznaczony wyłącznie do palenia (wdychiwania),

c) jednorazowe dawki sproszkowanego surowca roślinnego, np. Mentha-fix (opakowanie 15 i 30 torebek) lub mieszanek ziołowych, np. Urosan-fix (opakowanie 10 torebek) — przeznaczone są do zaparzania wg podanego na opakowaniu przepisu.

Tabela l

Rozpuszczalność substancji czynnych w wodzie

[wg A. Ożarowskiego]

Bardzo dobra


Średnia


Mała


Nierozpusz-czalne


Aminy (np. cholina)

Antocyjany

Antrazwiązki

Cukry


Garbniki

Glikozydy fenolowe (np. arbutyna)

Kwasy orga-

niczne, alifa-

tyczne

Saponiny


Sole mineralne

Witamina C

Związki goryczowe


Alkaloidy (sole)

Agar (pączn.)

Alantoina

Furanochi cmony (np. kelina)

Inozyt

Inulina


Kwas alginowy (pączn.)

Leukoantocyjany

Pektyny (pączn.)

Sole alkaloidów

Śluzy (pęczn.)

Zw. chinonowe

(np. antrachinony)

Zw. kumarynowe (np. eskulina)

Zw. purynowe (np. adenina)

Trytycyna




Fityna

Flawonoidy

Kardenolidy

Krzemionka

Olejki eteryczne (częściowo)

Rutyna


Alkaloidy (wolne zasady)

Azulen


Białka

Chlorofil

Fitosterole

Flobafeny

Gumy

Hiperycyna



Kamfora

Kapsaicyna

Kurkumina

Karotenoidy

Lecytyny

Mentol


Olejki eteryczne

Oleje tłuste

Skrobia

Subst. woskowe



Trójterpeny (np. kwas oleanolowy i ursolowy)

Tymol


Żywice

39

Zapisywanie przez lekarza fabrycznie pakowanych ziół, jak również przygotowanie i zażywanie wyciągu przez chorego, nie stanowi problemu, ze względu na pełne informacje na ten temat, podane na opakowaniu. Natomiast przy zapisywaniu słabo działających surowców roślinnych pojedynczych lub mieszanek ziołowych, które nie są pakowane fabrycznie, obowiązuje lekarza poinformowanie chorego o sposobie przygotowania i zażywania naparu, odwaru, maceratu.



WYCIĄGI WODNE

Przy sporządzaniu wyciągów wodnych, należy uwzględnić rodzaj substancji czynnych zawartych w surowcu roślinnym i ich właściwości, a przede wszystkim: stopień rozpuszczalności w wodzie, możliwości hydrolizy w czasie przygotowywania wyciągu (ogrzewania) oraz możliwość ulatniania się substancji czynnych z parą wodną podczas ogrzewania. Rozpuszczalność substancji czynnych w wodzie podano w tab. 1.

Zalecane w niniejszej książce w rozdziale I („Przegląd roślin leczniczych”) rodzaje wyciągów wodnych dla poszszczególnych surowców, oparte są na wyżej wymienionych właściwościach substancji czynnych. Z tych względów różny jest czas ich ekstrahowania przy sporządzaniu wywarów (czas wrzenia od 2-10 min) oraz czas wytrawiania podczas przygotowania maceratu (30 min — 6-10 h).

Stosunek ilościowy surowca do wody również się waha dość znacznie. Zależny jest on bowiem ód rodzaju dawkowania wyciągu wodnego: łyżką, kieliszkiem lub szklanką.

Miary domowe:

łyżka ziół (surowca) = 7—8 g

łyżka wody = 15 g

łyżeczka wody = 5 g

łyżeczka ziół = 1,5—2 g

kieliszek miarowy wody = 30 g

szklanka wody = 200—250 ml

Przygotowanie wyciągów wodnych w warunkach domowych (zalecane przez A. Ożarowskiego)

Infusa — napary. Podaną w rozdziale I ilość surowca, odpowiednio rozdrobnionego, zalewa się przepisaną ilością wrzącej wody w porcelanowym, szklanym lub emaliowanym naczyniu i ogrzewa pod przykryciem przez 15 min na „łaźni wodnej”, tj. na garnku lub na czajniku z gotującą się woda. Po ostudzeniu (5-10 min) i wymieszaniu napar należy przecedzić i zużyć w ciągu tego samego dnia.

Decocta — odwary, należy przyrządzać z surowców za wie-

40

rających substancje czynne dość trudno lub bardzo trudno rozpuszczalne w wodzie i nie ulegające hydrolizie lub utlenianiu w czasie gotowania. Najczęściej stosowany i najbardziej wskazany jest w warunkach domowych:



sposób A. Zachowując właściwy stosunek surowca do wody, należy zalać rozdrobnione zioła w naczyniu emaliowanym odpowiednią ilością wody o temperaturze pokojowej. Starannie wymieszać i pod przykryciem, przy słabym ogrzewaniu na płytce, doprowadzić do wrzenia, które należy utrzymać przez 2-4 min. Po zakończeniu ogrzewania należy po 10 min odwar przecedzić i zużyć go w ciągu tego samego dnia, sposób B stosuje się dla surowców roślinnych, których substancje czynne są bardzo trudno rozpuszczalne w wodzie. Odwar przygotowuje się jak w sposobie A, zachowując stosunek surowca do wody podany w rozdziale I. Czas wrzenia 5-10 min. Okres trwałości odwaru jest dłuższy. Przechowywany w szklanym naczyniu w lodówce może być użyty również następnego dnia: W ten sposób mogą być przygotowywane odwary z surowców zawierających np. krzemionkę, rutyną.

Macerationes — maceraty (wyciągi wodne na zimno) przygotowywane są najczęściej z surowców roślinnych zawierających śluzy. Zgodnie z przepisem w rozdziale I, surowiec należy zalać odpowiednią ilością chłodnej, przegotowanej wody i pozostawić w temperaturze pokojowej, w zależności od rodzaju surowca, na 6-10 h. Po przecedzeniu i wyciśnięciu surowca macerat należy zużyć w ciągu jednego dnia. W przypadku bardzo twardych, trudno pęczniejących surowców, np.: Rad. Symphyti, Rad. Althaeae, Rad. Taraxaci, korzystne jest dodatkowe ogrzanie do wrzenia.

Wyciągi wodne sporządzane w warunkach domowych są często stosowane w lecznictwie. Ważne jest zatem, aby w czasie przygotowywania tych wyciągów jak największa ilość substancji czynnych surowca przeszła do wody. Stopień rozdrobnienia surowca ma duże znaczenie. Surowce roślinne, które docierają do rąk chorego, są pocięte i przesiane przez odpowiednie sita zgodnie z obowiązującymi przepisami. Stopień rozdrobnienia surowców roślinnych jest jednak ograniczony, gdyż im większe rozdrobnienie, tym większa możliwość rozkładu substancji czynnych w okresie przechowywania. Z tych względów wskazane jest zalecanie choremu, aby przed przygotowaniem wyciągu wodnego rozdrobnił surowiec w moździerzu, młynku do kawy lub mikserze. Niewątpliwie ułatwi to i spotęguje przejście substancji czynnych surowca do wody.

Nieliczne tylko surowce roślinne przeznaczone do przygotowywania recepturowych postaci leków są sproszkowane (oznaczone symbolem pulv.) i stosowane sporadycznie w odpowiedniej dawce w postaci proszków w opłatkach lub są

41

zażywane po uprzednim zmieszaniu z miodem lub dżemem — jako tzw. „powidełka” (electuarium).



Trwałość wyciągów wodnych jest bardzo ograniczona i z tych względów poleca się choremu przygotowanie ich w ilości, która będzie zużyta w ciągu jednego dnia. Klasycznym przykładem jest „esencja herbaciana”, która pomimo bardzo starannego przygotowania i przechowywania, zmienia po kilku godzinach smak, barwę i aromat, a ponadto wytrąca się osad. Powstają więc duże zmiany substancji czynnych, w wyniku reakcji zachodzących w wodzie.

Objętość wyciągu wodnego przeznaczonego do użycia wewnętrznego w ciągu jednego dnia jest zależna od rodzaju dawkowania (łyżką, kieliszkiem, ¼ lub ½ szklanki) i waha się od 100 do 500 ml. Natomiast objętość wyciągu wodnego, przeznaczonego do użytku zewnętrznego (okłady, płukanki, irygacje), jest zależna od wielkości powierzchni, na którą ma działać, oraz sposobu stosowania.



WYCIĄGI ALKOHOLOWE

Wyciągi te są przygotowywane przez laboratoria galenowe. Najbardziej popularne i najczęściej stosowane są: tincturae — nalewki, otrzymywane z suchego, odpowiednio rozdrobnionego surowca przez wytrawianie, najczęściej 70% alkoholem w stosunku:

1 cz. surowca słabo działającego + 5 cz. alkoholu,

1 cz. surowca silnie działającego + 10 cz. alkoholu.

Nalewki są stosunkowo trwałą postacią leku. W zależności od użytego surowca (jednego lub kilku) nalewki mogą być przeznaczone do użytku wewnętrznego (większość nalewek) lub do użytku zewnętrznego, np. na skórę, błony śluzowe.

Nalewki do użytku wewnętrznego są dawkowane kroplami. Jedynie Tinct. Rhei vinosa jest dawkowana łyżeczkami. Jednorazowa dawka nalewki z surowców słabo działających waha się od 0,5 do 1 g, co odpowiada 25-50 kropli (l g nalewki = 45-50 kropli). Ilość przepisanego leku dla chorego nie powinna przekraczać 30 g (opakowania gotowe nalewek zawierają najczęściej 20-30 g). Jednorazowe dawki nalewek z surowców silnie działających (oznaczone symbolem Rp.) wahają się od 0,2 do 0,5 g, co odpowiada 10-25 kropli. Ilość zapisywanej nalewki silnie działającej nie powinna przekraczać 20 g.

Nalewki do użytku zewnętrznego (np. Tinct. Gallae) są stosowane najczęściej, po odpowiednim rozcieńczeniu wodą, jako płukanki lub okłady. Nieliczne, np. Tinct. Veratri, Tinct. Pyrethri, są stosowane na skórę bez rozcieńczenia. Nalewki są składnikami licznych złożonych leków gotowych.

42

Intracta — stabilizowane alkoholatury — są to wyciągi alkoholowe ze świeżych roślin stabilizowanych gorącym alkoholem w celu unieczynnienia enzymów powodujących rozkład substancji czynnych.



Intracta są produkowane wyłącznie z surowców słabo działających. Dawkowane są kroplami wg załączonego do opakowania przepisu. Opakowanie fabryczne 30 g.

Extracta — wyciągi — są otrzymywane przez wytrawianie suchych, rozdrobnionych surowców roślinnych odpowiednim rozpuszczalnikiem (alkohol, woda, eter) w sposób zapewniający maksymalne wyekstrahowanie substancji czynnych — najczęściej przez perkolacje. Otrzymane w ten sposób wyciągi są następnie zagęszczane. W zależności od właściwości substancji czynnych oraz innych dodatkowych substancji w nich zawartych można otrzymać 3 rodzaje wyciągów:

1. Extracta fluida, wyciągi płynne, w których stosunek surowca i rozpuszczalnika wynosi 1 : 1, a więc działają znacznie silniej od nalewek przygotowanych z tego samego surowca w stosunku 1 : 5 lub 1 : 10. W związku z tym dawki jednorazowe wyciągów płynnych są odpowiednio mniejsze od dawek nalewek, np.:

Extr. Belladonnae fluidum 0,004 g—0,08 g

Tinct. Belladonnae 0,1 g—0,5 g

Extr. Cinchonae fluidum 0,25 g

Tinct. Cinchonae 0,5 g—1 g

Przeciętne dawki jednorazowe dla wyciągów płynnych wahają się od 0,25 do 0,3 g. Dawkowane są kroplami (l g Extr. fluid. = 32-45 kropli).

2. Extracta spisa, wyciągi gęste. Używane są wyłącznie w przemyśle jako składniki leków gotowych (wycofane obecnie z aptek).

3. Extracta sicca, wyciągi suche w postaci proszku. Otrzymywane są również z surowców silnie działających, np.:

Extr. Belladonnae sicc. — dawka jednorazowa 0,01—0,02 g

Extr. Ipecacuanhae siec.— „ „ 0,005 g

Niektóre wyciągi suche stosowane ad usum internum wykazują korzystniejsze działanie niż czyste wyizolowane alkaloidy. Są często używane jako składniki leków recepturowych oraz gotowych (proszki, czopki). Dawki jednorazowe pozostałych wyciągów suchych, wahają się od 0,2 do 1 g.

Obecnie produkuje się wiele leków gotowych w różnych postaciach, zawierających wyciągi roślinne. Niekiedy leki te zawierają również dodatkowo chemioterapeutyki. Dobrze opracowana technologia produkcji tych leków, sprawdzone klinicznie działanie, a także wyczerpujące informacje dotyczące ich stosowania powodują, iż leki te stanowią cenną pozycję w lecznictwie.

43

Doc. dr hab.farm. Aleksander Ożarowski



ROŚLINY LECZNICZE STOSOWANE W FITOTERAPII

ACHILLEA MILLEFOLIUM — KRWAWNIK POSPOLITY

Ang. Milfoil; franc. Millefeuille; niem. Gemeine Schafgarbe; ros. Tysiaczelislnik obyknowiennyj.



Występowanie. Na półkuli półn. i płdn. w strefie klimatu umiarkowanego; w Polsce powszechnie na łąkach, poboczach dróg.

Surowce. Ziele krwawnika (zebrane w okresie kwitnienia) — Herod Millefolii; kwiat krwawnika — FIos Millefolii.

Główne związki. W zielu znajduje się olejek eteryczny do 0,33% (m.in. chamazulen, cineol, borneol, α i β-pinen), goryczowa substancja achilleina, flawonoidy (m.in. glikozydy apigeniny i luteoliny), cholina, garbniki do 3%, kw. askorbowy, furanokumaryna, sole mineralne (m.in. duża ilość magnezu). Kwiaty zawierają 0,5% olejku eterycznego o takim samym składzie jak w zielu, ok. 0,3% choliny oraz flawonoidy.

Działanie. Ziele — haemostaticum, stomachicum, spasmolyticum, antiphlogisticum; kwiaty — antiphlogisticum, antispasmodicum, bacteriostaticum.

Ziele krwawnika działa wielokierunkowo ze względu na obecność w nim różnorodnych związków. Stwierdzono, że zmniejsza lub hamuje drobne krwawienia z uszkodzonych naczyń włosowatych w błonie śluzowej przewodu pokarmowego i płuc, a nawet z żylaków odbytu. Obecność goryczki zwiększa wydzielanie soku żołądkowego, pobudza łaknienie, poprawia trawienie oraz przyswajanie składników pokarmów. Ważne znaczenie ma działanie przeciwskurczowe na mięśnie gładkie jelit, dróg żółciowych i moczowych, wywołujące nieznacznie zwiększenie przepływu żółci do dwunastnicy i ilości wydalanego moczu (flawonoidy) oraz ewentualne zniesienie bólu spowodowanego stanem skurczowym jelit (olejek eteryczny). Wyciągi z surowca mają właściwości wiatropędne (carminativum), zwłaszcza u dzieci, młodzieży i osób starszych. Ponadto krwawnik działa przeciwzapalnie (obecność chamazulenu w olejku) i słabo bakteriostatycznie (garbniki, olejek) zarówno po podaniu doustnym, jak i zewnętrznie. Niektóre osoby są uczulone na krwawnik i reagują wysypką.

Kwiaty krwawnika są zbliżone składem do kwiatów rumianku i mają właściwości przeciwzapalne, hamują rozwój

44

bakterii, zmniejszają przepuszczalność ścian włośniczek w błonach śluzowych przewodu pokarmowego oraz hamują uwalnianie histaminy. Ze wzglądu na większą zawartość olejku eterycznego działają silniej spazmolitycznie niż ziele krwawnika na mięśnie gładkie jelit, przewodów żółciowych i dróg moczowych. Natomiast jako stomachicum kwiaty krwawnika są mało wartościowe, a ich działanie przeciw-krwotoczne jest znikome.



Zastosowanie. Ziele krwawnika jest stosowane w stanach nieżytowych przewodu pokarmowego, zwłaszcza gdy towarzyszą im krwawienia, pomocniczo — w chorobie żołądka i jelit, nieznacznych krwawieniach, płucnych, żylakach odbytu. Także w przypadku skurczów mięśni gładkich przewodów żółciowych, moczowodów, pęcherza oraz jelit, np. pomocniczo w nawykowym zaparciu, napadowych bólach epigastrycznych. Ponadto jest wykorzystywane w przewlekłych zaburzeniach trawiennych, którym towarzyszą: brak łaknienia, wzdęcia, odbijanie, nudności. Zewnętrznie — w niektórych schorzeniach skórnych. Surowiec wchodzi w skład granulatu Nervogran oraz mieszanek ziołowych Degrosan, Digestosan, Nervosan, Sklerosan i Species cholagogae nr II, wyciąg suchy zaś w skład tabl. Calmagina i proszku Gastrochol.

Kwiaty krwawnika stosuje się podobnie jak Anth. Chamomillae w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła (płukanki), zapaleniu zatok bocznych nosa (przemywanie), upławach i świądzie sromu (irygacje, kompresy), owrzodzeniu żylakowym nóg (okłady), żylakach odbytu (nasiadówki), pęknięciach skóry, odmrozinie (perniosis), otarciach naskórka, drobnych skaleczeniach, trądziku, wyprysku. Również używa się ich do kąpieli i maseczek kosmetycznych. Wyciągi z kwiatów stosuje się doustnie w nieżycie i stanach skurczowych jelit, zaburzeniach trawiennych. Surowiec wchodzi w skład granulatu Normogran oraz mieszanek Pulmosan i Rektosan.



Postacie leku. Inf. Herb. Millefolii — 1 łyżka ziela na szklankę wody, pić 2—3 razy dz. po 1/3—½ szklanki; również zewnętrznie w chorobach skórnych (okłady, przymoczki, irygacje, kompresy). Surowiec jest b. rzadko stosowany per se. Inf. Flor. Millefolii — ½ — 2/3 łyżki kwiatów na szklankę wody do użytku zewnętrznego (płukanka, kompres, okład, irygacja), natomiast doustnie najczęściej w zestawieniach z innymi ziołami.

ACORUS CALAMUS — TATARAK ZWYCZAJNY

Ang. Calamus; franc. Acore vrai; niem. Kalmus; ros. Air trostnikowyj.



Występowanie. Pochodzi z południowej i wschodniej Azji, w Polsce pospolity na mokradłach i błotach.

45

Surowiec. Kłącze tataraku — Rhizoma Calami (indeks goryczy 23); służy również do otrzymywania olejku tatarakowego — Oleum Calami.



Główne związki. Olejek eteryczny ok. 3,5% (m.in. azaron, kalamen, eugenol, kamfen, pinen, akoron), związek goryczowy akoryna 0,2%, garbnik, śluz, cholina, węglowodany (m.in. dużo skrobi), kwasy organiczne (m.in. kw. akonitowy), sole mineralne.

Działanie. Kłącza i olejek eteryczny — stomachicum, spasmolyticum, tonicum, sedativum.

Kłącza tataraku pobudzają niektóre czynności wydzielnicze. Po doustnym podaniu wyciągu następuje, za pośrednictwem receptorów smakowych w jamie ustnej, wzmożenie wydzielania soku żołądkowego i przyspieszenie procesu trawienia oraz przyswajania składników pokarmów (achilleina, olejek eteryczny). Zwiększeniu ulega również ilość mukopolisacharydów, które w żołądku tworzą śluzową warstwą ochraniającą, wzmaga się także nieznacznie wydzielanie żółci w wątrobie i wydalanie moczu. Równocześnie zmniejsza się napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego oraz dróg żółciowych i moczowych, ale tylko wtedy, gdy były one w stanie nadmiernego skurczu. Zostaje wówczas przywrócona prawidłowa kurczliwość tych mięśni w obrębie jelit (ruchy perystaltyczne o pełnej amplitudzie), dróg żółciowych (polepszenie przepływu żółci do dwunastnicy) oraz w obrębie układu moczowego (nieznaczne zwiększenie dobowej ilości wydalanego moczu). Wymienione właściwości kwalifikują kłącze tataraku jako skuteczny środek wiatropędny, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży oraz dla osób w wieku podeszłym. Mało znane i praktycznie rzadko wykorzystywane jest działanie uspokajające związane z obecnością azaronu. Surowiec krajowy zawiera jednak mało azaronu, dlatego jego działanie uspokajające nie jest zbyt silne, natomiast tatarak pochodzenia indyjskiego lub kanadyjskiego może działać nasennie. W badaniach farmakologicznych wykazano, że azaron zmniejsza in vitro napięcie jelita cienkiego szczura oraz znosi skurcz wywołany acetylocholiną, histaminą i chlorkiem barowym, lecz słabiej niż papaweryna. Obserwacje kanadyjskich Indian Cree wykazały, że po spożyciu pewnej ilości kłączy tataraku są oni zdolni do zwiększonego wysiłku fizycznego i mają zmniejszoną wrażliwość na ból. Wyciągi z omawianego surowca działają zewnętrznie bakteriobójczo i przeciwbólowe, słabo drażnią skórą, silniej działa olejek eteryczny — Ol. Calami.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna