Prof dr hab med. Julian Aleksandrowicz Prof dr hab med. Alfons Chodera Dr fil. Jan Dobrowolski



Pobieranie 4.07 Mb.
Strona31/68
Data07.05.2016
Rozmiar4.07 Mb.
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   68

KUMARYNY

Związki kumarynowe mają charakter laktonów aromatycznych i są pochodnymi benzo-α-pironu. Niektóre z nich charakteryzują się obecnością dodatkowego pierścienia furanowego. Tego typu połączenia noszą nazwę furanokumaryn. W roślinach kumaryny występują w postaci wolnej lub związanej, jako glikozydy. Związki kumarynowe mogą wywierać silne działanie przeciwzakrzepowe, ponadto działają spazmolitycznie na mięśniówkę gładką, przeciwgorączkowo, przeciwbólowe, uspokajająco, saluretycznie, wykazują również działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Ukierunkowanie i siła działania farmakologicznego poszczególnych połączeń uzależniona jest od ich struktury chemicznej. Istnieją pewne analogie w działaniu terapeutycznym pomiędzy kumarynowcami a flawonoidami. Uwolnione w toku procesów enzymatycznych aglikony mają charakterystyczny zapach.

Furanokumaryny, znajdujące się w surowcach roślinnych, mają zdolność fluoryzowania, uwrażliwiają skórę na działanie promieni nadfioletowych i mogą powodować u ludzi wystąpienie zmian zapalnych skóry. Przetwory roślinne zawierające furanokumaryny, np. w korzeniu arcydzięgla (Rad. Archangelica), należy ostrożnie stosować w okresie wiosennym i letnim. Niektóre hydroksy- i metoksykumaryny absorbują silnie światło UV w niektórych zakresach długości fal, w związku z powyższym próbuje się stosować te związki jako światłochłonne. Związki te na ogół są mało toksyczne dla tkanek zwierzęcych. Furanokumaryny działają spazmoli-

309


tycznie, w większych stężeniach pojawia się działanie skurczowe. Furanokumaryny próbuje się stosować w łuszczycy (psoriasis).

Kumaryna (lakton kwasu o-hydroksycynamonowego) wpływa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy, wywiera zaledwie słabe działanie rozkurczowe na mięśnie prążkowane, natomiast wyraźne na mięśniówkę gładką. Niektóre kumaryny działają przeciwskurczowo, rozszerzając naczynia wieńcowe, np. piranokumaryny Ammi visnaga. Kumaryna działa też przeciwbakteryjnie na szczepy bakterii Gram-dodatnich. Kumaryna jest związkiem toksycznym. Większe dawki uszkadzają przede wszystkim narządy miąższowe — wątrobę i nerki.

Kumarynowce są składnikami wielu roślin o znaczeniu terapeutycznym, mających znaczną aktywność biologiczną o różnym profilu farmakologicznym. Związki kumarynowe wchodzą w skład wielu surowców roślinnych, omówionych w rozdziale „Przegląd roślin leczniczych”.

Ziele nostrzyka (Herb. Meliloti) zawiera różnorodne związki kumarynowe, w tym około 0,9% kumaryny, około 0,2% dwuhydroksykumaryny (melilotyny) oraz do 0,02% bishydroksykumaryny. Wyciągi z ziela nostrzyka działają depresyjnie na układ nerwowy oraz rozkurczowo na naczynia krwionośne, mogąc powodować obniżenie ciśnienia. Po większych dawkach pojawiają się krwawienia na skutek hamowania syntezy protrombiny w wątrobie. Ziele nostrzyka jest stosowane w postaci odwaru lub maści do użytku zewnętrznego, rzadko

do wewnątrz.

Ziele połonicznika (Herb. Herniariae) zawiera m.in. związki kumarynowe (hydroksykumaryny: umtoeliferon i herniarynę). Wyciągi z surowca (napary) wykazują działanie zależne od jego składników. Związki kumarynowe działają przede wszystkim przeciwskurczowo na mięśniówkę gładką. Sposób przygotowania odwaru warunkuje jego działanie.

Korzeń biedrzeńca (Rad. Pimpinellae) zawiera między innymi również furanokumaryny, jak pimpinelinę, izopimpinelinę. Wyciągi alkoholowe działają spazmolitycznie i stosowane są jako leki pomocnicze w schorzeniach przewodu pokarmowego i nerek.

Przetwory z arcydzięgla (Rad. Archangelicae) pobudzają czynność gruczołów ślinowych i śluzowych żołądka i jelit. Stosowane są w mieszankach, jako leki pobudzające procesy trawienne i wzmacniające napięcie mięśni gładkich.

Liście ruty (Fol. Rutae) zawierają oprócz alkaloidów, olejków, rutyny, również furanokumaryny, jak bergapten, ksantotoksynę, psoralen, wszystkie o działaniu spazmolitycznym. Działanie uczulające na światło słoneczne, które może powodować objawy pęcherzycy, uzależnione jest od obecności

310


przede wszystkim psoralenu. Obecność rutyny uzasadnia stosowanie przetworów z ruty w stanach nadmiernej kruchości naczyń włosowatych, ponadto Intr. Rutae podaje się w stanach nadciśnienia, skurczach narządów gładkomięśniowych (żołądek, jelita, drogi moczowe, macica). Większe dawki mogą powodować poronienia.

Z punktu widzenia terapeutycznego największe znaczenie spośród związków kumarynowych występujących w roślinach ma bishydroksykumaryna (Dicumarol). Związek ten zapoczątkował syntezę serii leków o działaniu przeciwzakrzepowym, mających zbliżoną budowę chemiczną i podobne właściwości farmakologiczne. Różnice jakie zachodzą w tej grupie związków są raczej ilościowe, a nie jakościowe (tab. 4).

W przeciwieństwie do heparyny działanie związków kumarynowych polega na właściwościach hamowania biosyntezy

Tabela 4

Doustne leki przeciwzakrzepowe (pochodne kumaryny)



Nazwa

Cza wystąpienia maksy-malnego działania (godziny)

Czas działania (dni)

Dawka uderzeniowa

(g)


Dzienna dawka podtrzymująca

(g)


Uboczne objawy toksyczność

Dwukuma-rynooctan etylu (Trio-mexan

18—30

2—3

0,9—1,2

0,15—0,9

nudności, wymioty, pokrzywka, łysienie, rumień

Acenoku-maryna (Sintrom)

36—48

1,5—2

0,02—0,025

0,002—0,012

owrzodzenie błony śluzowej jamy

Dwuhy-droksy-kumaryna (Dicumarol)

36—48

5—6

0,2—0,3

0,025—0,15

ustnej

zaburzenia żołądkowo-jelitowe



Fenopro-kumarol (Marcumar)

48—72

7—14

0,024

0,00075—0,006

biegunka


Warfaryna (Coumadin)

36—72

4—5

0,05

0,002—0,025

pokrzywka, zapalenia

skóry, alopecia



311

protrombiny oraz czynników VII, IX, X w wątrobie. Proces ten zachodzi in vivo. Podobieństwo strukturalne pomiędzy dwukumarolem a witaminą K dało podstawę do stwierdzenia ich obustronnego antagonizmu farmakologicznego. Przypuszcza się, że w ustroju antywitaminy K stają się antymetabolitami witaminy K. Łączą się one z receptorem tkankowym, przeznaczonym dla naftochinonów w układzie enzymatycznym, który katalizuje wytwarzanie protrombiny.

W
warunkach fizjologicznych osocze zawiera tylko niewielkie ilości protrombiny, natomiast pokaźne ilości czynni-

ka VII (prokonwertyny). Po podaniu pochodnych kumaryny znacznie szybciej obniża się poziom czynnika VII niż czynnika IX, X i protrombiny. Przypuszcza się, że dwukumarol działa na białkowe prekursory (wspólne dla protrombiny i wymienionych trzech czynników), powodując hipoprotrombinemią i hipoprokonwertynemią, powolne wydłużanie czasu krzepliwości krwi i wreszcie jej niekrzepliwość.

Mechanizm działania omawianych pochodnych kumarynowych polega wiać na bezpośrednim włączeniu się tych leków w biosyntezą czynników procesu krzepliwości krwi w obrębie wątroby (ryć. 3). Przeprowadzone doświadczenia wykazały, że miąższ wątroby zwierząt, poddanych działaniu tych związków, nie niszczy protrombiny. Działanie protrombiny może się nasilać w czasie perfuzji taką krwią zdrowego zwierzęcia. Przy użyciu techniki fluoryzujących przeciwciał wykazano, że pochodne kumarynowe nie hamują również uwalniania protrombiny. W mechanizm czynnościowy krzepliwo-

312


ści krwi włącza się współdziałanie witaminy K. U zwierząt karmionych dietą pozbawioną witaminy K rozwija się hipoprotrombinemia, podobnie jak u zwierząt, którym podano dwukumarol.

Wiele czynników wpływa na intensywność i skuteczność leczenia pochodnymi kumarynowymi (np. zmiany ilościowe witaminy K spowodowane brakiem lub nadmiarem tłuszczów w diecie codziennej). Szczególną trudność sprawia kontrola pacjentów zażywających leki przeciwzakrzepowe, leczonych ambulatoryjnie.

Wiek czy płeć nie mają wpływu na działanie doustnych leków przeciwzakrzepowych, natomiast osobnicy wyniszczeni, z niedorozwojem umysłowym są bardziej wrażliwi, podobnie jak osobnicy z uszkodzonym miąższem wątrobowym. Szczególną nadwrażliwość na te leki obserwuje się u noworodków. Niedomoga czynnościowa nerek, stany gorączkowe, gnilec, wzmacniają lub przedłużają działanie przeciwzakrzepowe dwukumarolu.

Antywitaminy K stosuje się w schorzeniach układu krążenia w przypadkach tworzenia się zakrzepów w naczyniach lub sierdziu oraz w przypadkach grożących ich pojawieniem się, a więc w zapaleniu żył, w zawałach mięśnia sercowego, w chorobie Buergera, w zakrzepach zatok żylnych mózgu itp. Wadą leków jest długi czas utajenia.

Skutek leczniczy uzależniony jest od rodzaju środka i występuje późno, mianowicie w kilkanaście do kilkudziesięciu godzin po podaniu. Opóźnienie spowodowane jest obecnością we krwi wytworzonej uprzednio protrombiny i prokonwertyny, które mimo zahamowania ich biosyntezy są zdolne utrzymać jeszcze krzepliwość krwi. Maksimum działania kumaryn przeciwzakrzepowych ujawnia się w chwili, gdy już z ustroju znikną zapasy protrombiny. Po odstawieniu leku krzepliwość krwi wraca powoli (w ciągu kilkunastu dni) do stanu prawidłowego. Stosowanie antywitamin K wymaga stałej kontroli czasu protrombinowego.

Związki kumarynowe podawane doustnie wykazują różny stopień wchłaniania, uzależniony od rodzaju schorzeń. We krwi antywitaminy K wiązane są przez albuminy. Nieznaczne ilości dwukumarolu znaleziono w krwinkach czerwonych. W ilościach śladowych stwierdzono jego obecność w płynie mózgowo-rdzeniowym.

Kumaryny przeciwzakrzepowe ulegają łatwo kumulacji, zwłaszcza w obrąbie płuc, wątroby, śledziony i nerek. Istnieje korelacja pomiędzy czasem wiązania tych środków w wątrobie a czasem pojawienia się hipoprotrombinemii. Stopień ich biotransformacjł, choć zwykle stały dla danego związku, uzależniony jest od stanu chorego. Przyjmuje się, że 15—50% podanej dawki jest metabolizowane na dobą. U niektórych

313


osób białka osocza wiążą tę dawką w czasie dłuższym niż 9 dni, podczas gdy u innych czas ten wynosi 2 dni. Przypuszcza się, że różnice w odpowiedzi ustroju na podany lek uzależnione są od czynników genetycznych. Podanie witaminy K nie zmienia stopnia wiązania i uwalniania dwukumarolu w osoczu.

Pojedyncza dawka dwukumarolu w różnym więc czasie może ujawnić swe działanie. Odpowiedź ze strony układu krzepliwości krwi jest widoczna dopiero od chwili wysycenia białek osocza. Czas odpowiedzi jest wprost proporcjonalny do okresu półtrwania tego leku w osoczu. Im większa jest pierwsza dawka, tym prędzej można oczekiwać odpowiedzi. Ponieważ wielkość dawki powinna być ściśle oznaczona, a jednocześnie musi być ograniczona, nie możemy, praktycznie biorąc, osiągnąć maksymalnej odpowiedzi.

Terapię lekami przeciwzakrzepowymi można prowadzić przez kilka lat, bez stwierdzenia uszkodzeń wątroby lub nerek. Nie należy przerywać jej nagle, zwłaszcza po długotrwałym leczeniu, gdyż mogą powstać zakrzepy wewnątrznaczyniowe. Czas wycofywania leku powinien wynosić co najmniej 3—6 tygodni.

Antywitaminy K są hydrolizowane przez enzymy siateczki endoplazmatycznej wątroby do nieczynnych związków; jedynie w małych ilościach są wydalane z moczem w stanie me zmienionym. Leki przeciwzakrzepowe przechodzą przez barierę łożysko-płód. W ten sposób i tak już niski poziom protrombiny u noworodka może zostać jeszcze bardziej obniżony. Chociaż środki te wydalane są z mlekiem, to jednak nie obserwowano u karmionych niemowląt cięższych form hipoprotrombinemii, nawet gdy matka zażywa pełne dawki tego leku.

Przeciwwskazaniami do stosowania antywitamin K są uszkodzenia i schorzenia wątroby, nerek (z wyjątkiem przewlekłego stanu zapalnego), choroba wrzodowa, ciąża, skazy krwotoczne, uchyłki jelitowe, zapalenie jelita grubego, podostre zapalenie bakteryjne wsierdzia, poronienia, operacje mózgu i rdzenia, jak również niedobór witaminy K w ustroju i wykonanie miejscowego znieczulenia w okolicy lędźwiowej. Nie należy stosować leków przeciwzakrzepowych w przewlekłym alkoholizmie, w przypadkach nadciśnienia złośliwego, czynnej gruźlicy. Pacjenci z wrodzonymi wadami serca są nadwrażliwi na te leki. Ostrożność jest wskazana w okresie przeprowadzania zabiegów operacyjnych i w stanach pooperacyjnych. Objawami ubocznymi działania mogą być: brak łaknienia, nudności, wymioty, niekiedy biegunka; rzadko występują zmiany skórne. Objawem działania toksycznego leków kumarynowych jest skaza krwotoczna o różnym stopniu nasilenia. Nadmierne krwawienie obserwuje się nie tylko po zażyciu

314


dawek leczniczych, lecz także po podaniu dawek minimalnych.

Należy podkreślić konieczność indywidualnie ustalonej każdorazowo terapii oraz konieczność regularnej kontroli czasu protrombinowego, wykonywanej zwykle o tej samej porze dnia i tej samej godzinie, jak również konieczność dokładnej obserwacji chorego, w celu zwrócenia uwagi nawet na błahe krwawienia. Najczęściej krwawienia dotyczą błon śluzowych, skóry, przewodu pokarmowego i nerek. Pojawić się może bezprzyczynowa hematuria bez następowych uszkodzeń nerek, a także krwiaki śródmiąższowe nerek i kolka nerkowa z towarzyszącą hematuria. Obserwuje się też niekiedy krwiaki mózgowe z podostrym bakteryjnym zapaleniem wsierdzia, krwawienia maciczne i ograniczone krwiaki w obrębie wątroby. Opisano kilka przypadków bezobjawowego uszkodzenia miąższu wątrobowego, jako wynik krwawień do miąższu wątroby lub niedotlenienia spowodowanego niedokrwistością pokrwotoczną.

Około 25% zgonów, opisanych przy stosowaniu kumaryn przeciwzakrzepowych, jest spowodowane masywnymi krwawieniami do światła przewodu pokarmowego na tle bezobjawowych owrzodzeń żołądka lub dwunastnicy. Częstość pojawiania się krwawień mniejszych lub większych podczas leczenia kumarynami wynosi 2—4%. U niektórych pacjentów stwierdza się plamicę polekową (purpura medicamentosa), bardzo rzadko zwiększenie kruchości naczyń włosowatych. Leczenie krwawień, pojawiających się w przebiegu terapii tymi środkami, polega na odstawieniu leku, następnie podaniu dożylnym witaminy K. Przetoczenie pełnej krwi lub osocza jest w niektórych przypadkach konieczne; nie stosuje się osocza przechowywanego. Nagłe odstawienie leku i podanie witaminy K może być niebezpieczne dla pacjenta.

Związki kumarynowe hamują wzrost niektórych szczepów bakteryjnych, np. Streptococcus faecalis, Streptococcus pyogenes, Neisseria gonorrhoeae, Corynebacterium diphtheriae, ponadto wykazują również działanie fungistatyczne (lecz nie fungitoksyczne) na szczepy Aspergillus niger, Penicillium glaucum i Rhizopus nigricans. Kumaryny mają blokować syntezę nieznanego metabolitu o podstawowym znaczeniu dla rozwoju wymienionych grzybów, który jest konieczny dla przemiany kwasów nukleinowych i białek w komórce.

Interakcje pomiędzy doustnymi środkami przeciwzakrzepowymi z grupy kumaryn a innymi lekami są przedmiotem dokładnych obserwacji i publikacji, ze względu na możliwość następowych poważnych uszkodzeń błon śluzowych i narządów oraz ze względu na ilość przypadków zejść śmiertelnych związanych z krwawieniami mogącymi się pojawić w toku tej kuracji. Działanie addycyjne, potęgujące działanie antywita-

315


min K, mają następujące leki: kwas aminosalicylowy, salicylany, propylotiouracyl, metylotiouracyl, chinidyna, chinina, alkohol etylowy, sterydy o działaniu anabolicznym, środki kontrastowe zawierające jod. Leki te mogą zmniejszać aktywność protrombiny. Detreomycyna, tetracykliny, kanamycyna, neomycyna, streptomycyna i sulfonamidy hamują wzrost flory bakteryjnej jelit i opóźniają biosyntezę witaminy K oraz zmniejszają aktywność protrombiny. Środki przeczyszczające, prawdopodobnie na skutek przyspieszenia pasażu jelitowego, zmniejszają stopień resorpcji witaminy K i mogą powodować hipoprotrombinemię. Lekami uwalniającymi doustne środki przeciwzakrzepowe z ich połączeń z białkami, a tym samym podwyższającymi poziom aktywnych (nie związanych) cząstek we krwi, są: klofibrat, dwufenylohydantoina, kwas mefenamowy, kwas etakrynowy, oksyfenbutazon, fenylobutazon. Metabolizm antywitamin K hamuje disulfiram i fenylobutazon. Niektóre leki powodują uczynnienie mikrosomalnych enzymów metabolizujących związki kumarynowe i przyspieszających ich wydalanie. Są to barbiturany, wodzian chloralu, glutetymid, meprobamat, gryzeofulwina, haloperidol i metyloksantyny. Środki neutralizujące i barbiturany” hamują resorpcję antywitamin K ze światła przewodu pokarmowego. Krótkotrwałe stosowanie rezerpiny blokuje skuteczność leków kumarynowych, podczas gdy rezerpina stosowana przez dłuższy czas wzmacnia ich działanie. Podobny wpływ wywiera guanetydyna, bretylium i α-metylodopa. Zarówno wzmacnianie, jak hamowanie przeciwzakrzepowego działania kumaryn może pojawić się u kobiet zażywających doustne sterydowe środki antykoncepcyjne.

Pochodne dwukumarolu stosuje się wówczas, gdy wskazane jest leczenie długotrwałe, obliczone na tygodnie lub miesiące. W przeciwnym wypadku znacznie korzystniejsze jest stosowanie heparyny.

Powyższy wykaz będzie z pewnością uzupełniony coraz to nowymi danymi, niewiele bowiem zebrano informacji dotyczących np. interakcji pochodnych indandionu.

SAPONINY

Naturalne saponiny, często spotykane w świecie roślinnym, są mieszaniną wielkocząsteczkowych heterozydów (saponozydów), zbudowanych z cukrów i genin (aglikonów) o strukturze trójterpenowej lub sterydowej.

Saponiny emulgują tłuszcze oraz zmniejszają napięcie powierzchniowe cieczy, dając mniej lub bardziej pieniące się wodne roztwory.

316


Procesem oddychania steruje ośrodek oddechowy, a ściślej część zwana umownie ośrodkiem kaszlowym w rdzeniu przedłużonym. Receptorami obwodowymi uruchamiającymi odruch kaszlowy są tzw. punkty kaszlowe w drzewie oskrzelowym, wrażliwe na obecność wydzieliny i ciał obcych. Stany zapalne drzewa oskrzelowego są najczęściej przyczyną tworzenia nadmiernej ilości wydzieliny skąpej i gęstej. Im wydzielina jest bardziej płynna, mniej lepka, tym łatwiej wydalana jest przy odruchu kaszlowym. Wydzielina gęsta przywiera do ściany oskrzeli i wymaga nasilonych odruchów kaszlowych. Znaczną rolę odgrywają tu ruchy nabłonka migawkowego; wydzielina płynna pobudza nabłonek do wzmożonego ruchu, natomiast wydzielina gęsta i lepka upośledza jego funkcję.

Preparaty i wyciągi roślinne zawierające saponiny, stosowane doustnie nawet w małych dawkach, drażnią zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka, wywołują lekkie nudności, podczas których ulega pobudzeniu ośrodek nerwu błędnego. W drzewie oskrzelowym następuje wzmożone tworzenie i wydzielanie wodnistego śluzu. Równocześnie zwiększa się wrażliwość ośrodka oddechowego, odruchy kaszlowe zjawiają się łatwiej i częściej. Wodnisty śluz powoduje zmiękczanie i pęcznienie suchej wydzieliny w drogach oddechowych, która na skutek pobudzenia odruchu kaszlowego zostaje wydalona na zewnątrz. Saponiny wzmagają również wydzielanie żółci, soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego.

W przewodzie pokarmowym saponiny ulegają częściowemu rozpadowi do sapogenin, które po wchłonięciu wydalane są z moczem. Nowsze badania wykazały, że saponiny nie wywierają działania moczopędnego, a nawet nieco hamują diurezę. Podanie doustne dużych dawek saponin powoduje wystąpienie podrażnienia błon śluzowych żołądka i jelit, wymioty i biegunkę, a nawet krwotoczne zapalenie jelit.

Nadal kontrowersyjne są poglądy dotyczące zwiększenia przez saponiny przepuszczalności ścian przewodu pokarmowego i ułatwienia w ten sposób wchłanialności takich leków, jak sole wapnia, sole żelaza lub glikozydy nasercowe. To działanie miałoby również znaczenie jako możliwość pełniejszego wykorzystania działania witamin lub soli mineralnych, znajdujących się w tych środkach żywnościowych, w których również występują glikozydy saponinowe (np. pomidory, fasola).

Saponiny wstrzyknięte pozajelitowe (podskórnie lub domięśniowo) silnie drażnią otaczające tkanki, powodując zmiany zapalne, ropne i bolesne martwice. Saponiny, takie jak solanina lub digotonina, podane dożylnie działają jako silne trucizny protoplazmatyczne. Działanie toksyczne saponin dotyczy przede wszystkim narządów miąższowych. Na skutek

317


ciężkich uszkodzeń naczyń włosowatych dochodzi, do krwawień miąższowych nerek, wątroby, mięśnia sercowego, krwawień i uszkodzeń pęcherzyków płucnych oraz krwiaków śród-ściennych jelita cienkiego.

Po podaniu pozajelitowym saponiny tworzą łatwo połączenia kompleksowe z cholesterolem i związkami sterolowy-mi, powodują niszczenie czerwonych krwinek, wskutek dyfuzji hemoglobiny do otaczających tkanek. Zmiany te prowadzą do powstania masywnej hemolizy, do objawów niedokrwistości hemolitycznej oraz ciężkich uszkodzeń czynności krwiotwórczej szpiku.

Właściwości hemolityczne mają monodesmozydy, słabe — bidesmozydy. Właściwości hemolityczne saponin służą do oceny ich biologicznej aktywności (indeks hemolityczny — IH).

Krwinki czerwone różnych gatunków zwierząt charakteryzują się różną wrażliwością na podane saponiny.

Toksyczność saponin dla tkanek jest proporcjonalna do ich właściwości hemolitycznych. Wstrzyknięte w bardzo dużych dawkach początkowo pobudzają, a następnie porażają ośrodki mózgu i rdzenia, mięsień sercowy i wreszcie ośrodek oddechowy.

Heterozydy saponinowe znajdują się w wielu roślinach oprócz innych związków, jak flawonoidy, kurnaryny, garbniki. Niektóre z nich są silnie toksyczne, ponieważ silnie hemolizują czerwone krwinki, natomiast inne saponiny są mało toksyczne, słabo hemolizują krwinki. Związki te łączą się z albuminami krwi w połączenia kompleksowe.

W kwiatach kasztanowca (Fl. Aesculus hippocastanum) znajduje się saponina — escyna. Związek ten ma ciekawe właściwości, przywraca bowiem szczelność śródbłonka naczyń włosowatych. Działanie to jest w pewnym stopniu niezależne od czynników powodujących niedotlenienie (uraz, stan zapalny). W związku z powyższym escyna wywiera działanie przeciwhistaminowe i przeciwserotoninowe, a więc działa przeciwprzesiękowo, przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo, hamuje procesy zapalne i poprawia ukrwienie tkanek. Escyna in vivo ma ograniczoną aktywność hemolityczną prawie całkowicie blokowaną przez wiązanie escyny z albuminami krwi (forma transportu leku w organizmie). Istnienie kompleksu escyny z białkami zostało stwierdzone, zarówno po podaniu doustnym, jak i po podaniu dożylnym i stanowi formę ochrony tkanek przed wewnątrznaczyniową hemolizą. Dopiero w dużych stężeniach escyna drażni i powoduje martwicę tkanki, powoduje hemolizę krwinek i ogniska martwicze w narządach miąższowych. Krystaliczna escyna po podaniu doustnym nie wykazuje działania, ponieważ nie ulega absorpcji z przewodu pokarmowego, natomiast jej postać amorficzna jest wchłaniana z jelit. Escyna może być stosowana -dożylnie w

318


obrzękach pourazowych, złamaniach kości, a miejscowo w zapaleniach żyj, w guzach krwawniczych, pęknięciach odbytu. Czyniono również próby stosowania escyny w zarobaczeniu jelit.

Korzeń lukrecji (Rad. Glycyrrhizae) zawiera do 4% glicyryzyny, stanowiącej połączenie kwasu glicyryzonowego z jonami wapnia i potasu oraz z kwasem glukuronowym. Znaczenie lecznicze ma sama saponina oraz jej aglikon. Wyciągi z lukrecji (Extr. Glycyrrhizae) działają spazmolitycznie na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, zmniejszają napięcie ścian żołądka oraz zmniejszają jego motorykę. Dzięki zawartości glicyryzyny wyciągi z lukrecji działają wykrztuś-nie, zwiększają wydzielanie gruczołów błony śluzowej oskrzeli, rozrzedzają wydzielinę. Ponadto wzmagają działanie antrachinonów oraz pobudzają czynność wydzielniczą kory nadnerczy.

W zielu połonicznika (Herb. Herniariae) kompleks saponin zawiera trzy saponozydy trójterpenowe: A, B, C. Jest prawdopodobne, że wyciągi z ziela połonicznika hamują działanie saluretyczne flawonoidów zawartych również w tym zielu.

W korzeniu senegi (Rad. Senegae) stwierdzono obecność czynnych saponin (około 10%).

Działanie lecznicze korzenia pierwiosnki (Rad. Primulae) uzależnione jest od obecności saponin (5—10%). Wyciągi z tego surowca mogą zastępować napary z korzenia wymiotnicy lub odwary z korzenia senegi.

Korzeń mydlnicy (Rad. Saponariae) zawiera około 20% połączeń saponinowych. W postaci odwaru działa wykrztuśnie, moczopędnie, żółciopędnie i pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego.

Niektóre saponiny o budowie trójterpenowej mają właściwości przeciwbakteryjne. W Centella asiatica znajduje się azjatykozyd o sile działania streptomycyny na prątki gruźlicy in vitro. Azjatykozyd i oksyazjatykozyd pobudzają czynność układu siateczkowo-śródbłonkowego oraz zwiększają odporność na zakażenia, przyspieszają bliznowacenie ran przez pobudzenie ziarninowania i rozwój krążenia obocznego. Związki te mogą działać jako leki wspomagające w trądzie, toczniu rumieniowym, ponadto przyspieszają gojenie ropni, wyprzeń i wyprysków.

Ze względu na swe działanie drażniące błony śluzowe preparaty roślinne zawierające saponiny znalazły, głównie zastosowanie w niespecyficznych schorzeniach górnych dróg oddechowych. Jako leki wykrztuśne stosowane są 5—10% napary z korzenia senegi (Rad. Senegae), korzenia pierwiosnki (Rad. Primulae), korzenia lukrecji (Rad. Glycyrrhizae). Wyciąg z lukrecji (Extr. Glycyrrhizae) chętnie zapisywany jest

319

w nadkwaśności żołądka, nieżytach przewodu pokarmowego oraz pojedynczo lub w mieszankach w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy (preparaty Castro, Uldenol, Ulventrol). Surowce roślinne zawierające saponiny dodaje się do mieszanek ziołowych o działaniu moczopędnym oraz żółciopędnym, napotnym, przeciwmiażdżycowym oraz pobudzającym procesy metaboliczne.



Saponiny podane doustnie tylko częściowo ulegają wchłonięciu. Nie uszkodzona błona śluzowa jelit stanowi barierę, przez którą saponiny nie przechodzą. Jednak w przypadku uszkodzenia błony śluzowej żołądka lub jelit, w wyniku ostrych zmian zapalnych albo zranienia błony śluzowej, saponiny mogą ulec resorpcji do krwi i wywierać odległe działanie toksyczne.

1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   68


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna