Profesor Adam Jaworski – przygoda z dna



Pobieranie 18.37 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar18.37 Kb.
Paweł Stączek

Zakład Genetyki Drobnoustrojów

Uniwersytet Łódzki

Ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź

e-mail: pstaczek@biol.uni.lodz.pl

tel. 42 6354772


Profesor Adam Jaworski – przygoda z DNA

Profesor dr hab. Adam Jaworski urodził się 26 lutego 1942 r. w Potakówce koło Jasła, na Podkarpaciu. W pobliskim Jedliczu uczęszczał do Liceum Ogólnokształcącego, w którym kadrę nauczycielską stanowiło wielu znakomitych przedwojennych lwowskich pedagogów. Ten okres, jak wielokrotnie podkreślał, wywarł duży wpływ na Jego rozwój i wzbudził w Nim głód poznawania otaczającego świata. W wieku 17 lat rozpoczął studia na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego na specjalności biochemia. Ukończył je z wynikiem bardzo dobrym w 1964 r., przedstawiając pracę magisterską zatytułowaną „Zawartość związków fosforu i azotu białkowego w tumorach pierwotnych i wtórnych Datura stramonium L. i Escheweria gibbiflora D.C.”, której wyniki zostały wkrótce opublikowane w dobrym polskim czasopiśmie Acta Societatis Botanicorum Poloniae. W tym czasie, twórca łódzkiej mikrobiologii, prof. Bernard Zabłocki zaproponował Mu stanowisko asystenta w zorganizowanej przez siebie Katedrze Mikrobiologii i Immunologii UŁ. Prof. Adam Jaworski jako młody biochemik dostał zadanie rozwinięcia badań dotyczących termogenezy i mikrokalorymetrii tlenowych i beztlenowych hodowli bakterii oraz ich form L, a tematyka ta stała się podstawą do przygotowania tez pracy doktorskiej „Wpływ niektórych inhibitorów fosforylacji oksydacyjnej na metabolizm drobnoustrojów”. Jak wspomina, w tym czasie trzeba było dużej pomysłowości i kreatywności w wymyślaniu sposobów prowadzenia doświadczeń przy ograniczonym dostępie do zaawansowanych urządzeń, a braki technologiczne kompensowała cierpliwa i systematyczna praca.

Po uzyskaniu stopnia naukowego doktora, prof. Adam Jaworski kontynuował pracę naukową w Zakładzie Mikrobiologii Przemysłowej Instytutu Mikrobiologii UŁ, kierowanej przez prof. dr. hab. Leona Sedlaczka. Tutaj zajmował się podstawami biokonwersji steroidów przez mikroorganizmy, procesu wykorzystywanego w produkcji leków kortykosteroidowych, wytwarzanych ówcześnie na dużą skalę przez Pabianickie Zakłady Przemysłu Faramaceutycznego POLFA. Ponadto, pełnił z ramienia Ministerstwa Rolnictwa funkcję konsultanta naukowego nadzorującego produkcję kwasu cytrynowego w Zakładzie CYTROKWAS w Zgierzu. Obok udziału w licznych publikacjach naukowych, był w tym czasie także współautorem dwóch patentów dotyczących produkcji nowych leków steroidowych z cholesterolu i sitosterolu. Te osiągnięcia naukowe, ukoronowane przygotowaniem monografii zatytułowanej „Badania mechanizmów regulacji aktywności 11-hydroksylaz steroidowych w sporangiosporach Cunninghamella elegans, a także rozległa działalność organizacyjna i dydaktyczna pozwoliły Profesorowi na uzyskanie tytułu doktora habilitowanego nauk przyrodniczych w 1985 roku. We wspomnieniach Jego współpracowników z tego okresu powtarzają się nieustannie takie określenia jak: „w pełni oddany nauce”, „uparty w dążeniu do celu”, „pełen nowych pomysłów”. Anegdotyczne stały się opowieści o tym jak Profesor potrafił przez kilka dni i nocy, bez snu, prowadzić żmudne doświadczenia po których wracał do domu, gdzie z kolei przesypiał, również bez przerwy, po 2, 3 dni.

Od momentu zatrudnienia na stanowisku docenta, kariera zawodowa prof. Adama Jaworskiego zaczęła toczyć się w nietypowy sposób. Jego pasja poznawania nowych obszarów wiedzy dała kolejny raz znać o sobie, czego wyrazem było zainteresowanie się cząsteczką DNA i osiągnięciami biologii molekularnej. Zafascynowany odkryciami tzw. złotej ery biologii molekularnej, zainicjowanej opisaniem struktury DNA przez Watsona i Cricka i trwającej do końca lat 70-tych, oraz zdając sobie sprawę z otwierających się możliwości badawczych, postanowił diametralnie zmienić przedmiot swoich zainteresowań naukowych i rozpocząć pasjonującą przygodę. Wykorzystując fakt powrotu prof. Janusza Kłysika, pracownika Akademii Medycznej w Łodzi, ze stażu naukowego w USA oraz tworzenia przez Niego zespołu naukowego do badań tzw. niezwykłych struktur DNA, prof. Adam Jaworski zdecydował się na włączenie się na zasadach wolontariatu w prace tego zespołu. I znów zapał naukowy oraz pełne oddanie się pracy badawczej sprawiły, że potrafił pogodzić obowiązki docenta w Zakładzie Mikrobiologii Przemysłowej UŁ z nabywaniem we wszystkich wolnych chwilach nowych umiejętności w zakresie pracy z DNA. Ten kapitał wiedzy umożliwił Mu podjęcie nowego wyzwania w postaci długoterminowego stażu naukowego w laboratorium prof. Roberta D. Wellsa z University of Alabama at Birmingham w USA, wychowanka i współpracownika H. Gobinda Khorany, noblisty, jednego z odkrywców kodu genetycznego. Tutaj zajął się problematyką lewoskrętnego DNA (Z-DNA), jednej z alternatywnych do opisanego przez Watsona i Cricka B-DNA struktur, która została w tym czasie dość dobrze scharakteryzowana w warunkach in vitro, ale brak było dowodów na jej istnienie w żywych komórkach. Wykorzystując fakt rozpoznawania sekwencji docelowej przez endonukleazę EcoRI jedynie w konformacji B-DNA, prof. Adam Jaworski opracował pomysłowy test wykazujący jednoznacznie, że istotnie może dochodzić do powstawania Z-DNA w warunkach in vivo. Te badania przyniosły mu publikację w jednym z najbardziej prestiżowych czasopism naukowych – Science, której był pierwszym autorem. Kolejne prace Profesora, publikowane w równie ważnych periodykach, m.in. Gene, PNAS USA, J. Mol. Biol., J. Bact. czy J. Biol. Chem., dotyczyły określenia warunków, w jakich może dochodzić do przekształcenia prawoskrętnego DNA w formę lewoskrętną, a jednym z ważniejszych odkryć było wykazanie roli wysokiej negatywnej gęstości superhelikalnej w procesie strukturalnej tranzycji BZ.

Już pod koniec swojego pobytu w USA, a przede wszystkim po powrocie do Polski w 1989 roku, wraz z kadrą młodych współpracowników (m.in. A. Sasiakiem, S. Łukomskim, L. Serwecińską, J. Dziadkiem, P. Stączkiem) rozpoczął organizowanie od podstaw w Instytucie Mikrobiologii i Immunologii Uniwersytetu Łódzkiego Pracowni Genetyki Drobnoustrojów, która po uzupełnieniu składu kadrowego (A. Sajduda) oraz naborze doktorantów (E. Golańska, A. Płuciennik, A. Brzostek) w ciągu dwóch lat uległa przekształceniu w Zakład Genetyki Drobnoustrojów.

Kolejny staż zagraniczny w latach 1991-1992 prof. Adam Jaworski odbył w laboratorium N. Patricka Higginsa w University of Alabama at Birmingham, gdzie tym razem zajmował się tematyką roli białek histonopodobnych w organizacji DNA komórek bakterii gramujemnych. Powrót do kraju zbiegł się z nadaniem Mu tytułu profesora nauk biologicznych przez Prezydenta RP Lecha Wałęsę.

Kolejna przygoda z DNA rozpoczęła się dla Profesora pod koniec 1993 roku podczas 1,5 rocznego stażu, tym razem ponownie w laboratorium prof. Roberta D. Wellsa, ale już w Texas A&M University w Houston, USA. Pobyt ten wiązał się z podjęciem nowej tematyki, związanej z mechanizmami niestabilności trójnukleotydowych sekwencji powtarzających się (TRS), leżących u podstaw wielu chorób neurodegeneracyjnych człowieka. Jego doświadczenie na polu mikrobiologii oraz niezachwiana wiara w chemiczną jedność świata ożywionego skłoniły Go do przeniesienia badań nad tymi ludzkimi sekwencjami do modelu bakteryjnego, zapewniającego śledzenie losów TRS w genomach szybko generowanych, kolejnych pokoleń mikroorganizmów, w dobrze zdefiniowanych warunkach doświadczalnych. Pomimo dużego sceptycyzmu części środowisk naukowych, w stosunkowo krótkim czasie udowodnił słuszność swoich wyborów, a wnioski uzyskiwane na modelach bakteryjnych znalazły z czasem potwierdzenie przy zastosowaniu modeli zwierzęcych w innych ośrodkach badawczych. Podczas tego oraz kolejnych, corocznych, kilkumiesięcznych pobytów trwających praktycznie do 2006 roku brał udział w kluczowych pracach wykazujących rolę m.in. kierunku przebiegu replikacji oraz transkrypcji w niestabilności TRS, udziału systemów naprawy, a także procesu rekombinacji w generowaniu delecji i ekspansji tych sekwencji, czy też zależności pomiędzy długością TRS a ich niestabilnością. Klamrą spinającą tę tematykę badawczą z wcześniejszymi zainteresowaniami Profesora, związanymi z alternatywnymi strukturami DNA, było wykazanie, że tworzone w obrębie TRS niekanoniczne struktury DNA są podatne na pęknięcia przyczyniające się do dużej częstości delecji w tego typu sekwencjach. Opisane powyżej odkrycia ponownie trafiły w postaci publikacji do czołowych czasopism naukowych, m.in. Nature Genetics, J. Biol. Chem., PNAS USA, J. Mol. Biol. czy Nucleic Acids Res.

Równolegle, podczas swoich pobytów w Polsce prof. Adam Jaworski nadzorował i wspomagał swoich wychowanków we wdrażaniu nowej tematyki badawczej, m.in. w zakresie badań nad prątkami gruźlicy, organizacją chromosomu bakteryjnego czy molekularnych metod genotypowania dermatofitów. W tym procesie, aż do chwili obecnej, niezwykle ważną rolę odgrywa Jego powszechnie uznawany autorytet naukowy i łatwość w nawiązywaniu kontaktów, co skutkuje możliwościami szerokiej współpracy z grupami badawczymi z różnych ośrodków z Polski jak i z zagranicy, m.in. z Anglii, USA, Niemiec, Japonii. W latach 1994-2002 pracował także na stanowisku Kierownika Pracowni w Centrum Mikrobiologii i Wirusologii PAN w Łodzi, pełniąc jednocześnie w latach 1998-2002 funkcję Dyrektora tej placówki. Był także współinicjatorem i współtwórcą powołania nowej specjalności, a obecnie kierunku studiów – genetyki, na Wydziale Biologii i Ochrony Środowiska UŁ.

W ostatnich latach prof. Adam Jaworski angażuje się przede wszystkim w działalność dydaktyczną i popularyzatorską. Obok wielu interesujących artykułów przeglądowych i rozdziałów w monografiach naukowych, przygotowuje liczne opracowania na konferencje i sympozja, wygłasza referaty, a także prowadzi wiele kursowych wykładów, również poza macierzystą uczelnią. W tej kategorii aktywności należy wymienić chociażby wielokrotny udział w Letniej Szkole Biotechnologii w Gdańsku, corocznych konferencjach DIAGMOL w Warszawie, Zjazdach PTM i PTBioch, czy też częste wykłady na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytecie Gdańskim, Uniwersytecie Rzeszowskim, Uniwersytecie Szczecińskim.

Należy również pamiętać o udziale Profesora w działalności organizacyjnej m.in. jako Członka Komitetu Biotechnologii PAN, Członka Komitetu Mikrobiologii, Członka Komitetu Etiopatogenezy Chorób Zakaźnych Człowieka PAN, Członka Rady Naukowej Instytutu Badania Środowiska i Bioanalizy Akademii Medycznej w Łodzi, Członka Komisji Współdziałania Nauk Chemiczno-Biologiczno-Medycznych Oddziału PAN w Łodzi, Członka Rady Naukowej Instytutu Biologii Medycznej PAN w Łodzi, Reprezentanta Polski w FEMS, Członka Jury Fundacji L'Oréal i Polskiego Komitetu UNESCO. Jest także członkiem towarzystw naukowych, w tym Polskiego Towarzystwa Mikrobiologów, Polskiego Towarzystwa Biochemicznego, Polskiego Towarzystwa Biologii Komórki oraz American Society for Biochemistry and Molecular Biology.

W uznaniu osiągnięć naukowych, dydaktycznych i organizacyjnych prof. dr hab. Adam Jaworski był wielokrotnie nagradzany i odznaczany, m.in.: sześciokrotnie Nagrodą Rektora UŁ, Nagrodą Sekretarza PAN, Złotą Odznaką UŁ, Medalem “Uniwersytet Łódzki w Służbie Miasta i Społeczeństwa”, Brązowym, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem Edukacji Narodowej oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Profesor Adam Jaworski przy każdej okazji podkreśla, że za swoje największe osiągnięcie uważa wypromowanie znaczącej liczby magistrów i doktorów oraz fakt, że kilkoro z jego wychowanków zostało samodzielnymi pracownikami naukowymi. I tak, pod Jego bezpośrednią opieką tytuł magistra zdobyło blisko 30 osób, a tytuł doktora nauk biologicznych 21 osób. Ponadto, pięcioro wychowanków uzyskało tytuł doktora habilitowanego i obecnie czworo z nich pracuje na stanowiskach profesora zwyczajnego i profesorów nadzwyczajnych w Instytucie Biologii Medycznej oraz w Uniwersytecie Łódzkim PAN w Łodzi, a jeden jako associate professor na uczelni w USA.



W tym roku prof. dr hab. Adam Jaworski obchodzi 70 rocznicę urodzin. W imieniu całego środowiska naukowego składam Panu Profesorowi serdeczne gratulacje i życzę owocnej kontynuacji tej wielkiej, rozpoczętej przed 48 laty przygody naukowej.
Paweł Stączek


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna