Przegląd Historyczno-Wojskowy“, 2012, #3, s. 117-130. Polska. (Нквд и польское подполье в западных областях Белорусской сср. (1939-1941 гг.). «Военно-историческое обозрение», 2012, №3, С. 117-130



Pobieranie 151.52 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar151.52 Kb.

powerpluswatermarkobject302685



Przegląd Historyczno-Wojskowy“, 2012, #3, s.117-130. Polska. (НКВД и польское подполье в западных областях Белорусской ССР. (1939-1941 гг.). «Военно-историческое обозрение», 2012, №3, С.117-130. Республика Польша

Anatol Wialiki
NKWD a polskie podziemie w zachodnich obwodach

Białoruskiej SRS (1939-1941)
Na liście najmniej zbadanych tematów dotyczących działalności sowieckich służb specjalnych na terytorium tzw. Zachodniej Białorusi znajduje się aktywność grup operacyjno-czekistowskich, które w 1939 r. wraz z Armią Czerwoną wkraczały do polskich miast i miasteczek. Archiwa rosyjskie, m.in. Centralne Archiwum Federalnej Służby Bezpieczeństwa, niestety nie posiadają stosownych dokumentów na temat przygotowań NKWD do prowadzenia operacji w Polsce wschodniej1.

Sowieckie organy bezpieczeństwa podjęły się przygotowań do pracy w Polsce dopiero we wrześniu 1939 r. Świadczy o tym fakt, iż 1 września 1939 r. u Stalina odbyła się odprawa kierownictwa siłowych resortów. Wówczas zapadły poufne decyzje o podjęciu kroków w kierunku przygotowań organów bezpieczeństwa państwowego do pracy operacyjnej na ziemiach wschodnich Polski2. Po 3 września, gdy Wielka Brytania i Francja przystąpiły do wojny, przygotowania te uległy intensyfikacji. 8 września ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRS Ł. Beria wydał rozkaz o utworzeniu pięciu grup operacyjno-czekistowskich w Kijowskim i Białoruskim Okręgach Wojskowych. W skład tych grup mieli wejść zarówno funkcjonariusze ludowego komisariatu spraw wewnętrznych Białoruskiej SRS, jak i NKWD ZSRS. Do każdej grupy przydzielono po 300 żołnierzy wojsk straży granicznej. Zakres obowiązków tych grup określono w dyrektywie NKWD ZSRS nr 20177 z 15 września 1939 r. W celu zapobieżenia wycieku informacji zapewniono pełną dyskrecję. Treść wspomnianej dyrektywny była znana jedynie kilku osobom. Wiedział o niej m.in. Ławrentij Canawa, ludowy komisarz spraw wewnętrznych BSRS. Organa partyjne Ukrainy i Białorusi zostały poinformowane o tej dyrektywnie przez czekistów3.

W rzeczywistości w zachodnich obwodach BSRS utworzono więcej grup operacyjno-czekistowskich niż określano w dyrektywnie. Тak więc 18 września Ł. Canawa zameldował Ł. Berii o tym, że „po zajęciu terenu przez jednostki RKKA organizowano tymczasowe zarządy w Dziśnie, Głebokiem, Wilejce, Wołożynie, Stołpcech, które już przystąpiły do roboty4. 18 września utworzono grupy operacyjno-czekistowskie w Radoszkowiczech, Nowogródku, Wołkowysku, Klecku, zaś 19 września powstały kolejne w miejscowościach Brasław, Postawy, Oszmianie, Krasne, Iwieniec. Z kolei 20 września powołano grupy w Święcianach i Wilnie5. Utworzenie większej niż pierwotnie zakładano ilości grup wynikało z potrzeby poddania zupełnej kontroli terenów, na których zamieszkiwało przeszło 4 mln. ludzi.

Dobór funkcjonariuszy do wspomnianych grup spoczywał na kierownictwie działu kadr NKWD BSRS z kapitanem bezpieczeństwa państwowego Pawłem Strokinym na czele. Właśnie ten człowiek podjął się typowania funkcjonariuszy do grup operacyjno-czekistowskich. W jego aktach personalnych czytamy m.in.: „Strokin Paweł Aleksandrowicz, naczelnik działu kadr NKWD BSRS. Kapitan bezpieczeństwa państwowego, członek WKP(b) od 1930 r., służy w organach NKWD od 1927 r. Dużą wagę przywiązywał do zagadnień dobierania kadr na potrzeby grup operacyjno-czekistowskich Zachodniej Białorusi, które odegrały decydującą rolę w zapewnieniu wykonania zadań stojących przed grupami operacyjnymi w zakresie wykrycia i likwidacji formacji kontrrewolucyjnych i elementów kontrrewolucyjnych. Jako naczelnik działu kadr NKWD BSRS swoim entuzjazmem, wiernością sprawie, z właściwą czekiście-komuniście bolszewicką zaciętością zdołał szybko dobrać kadry grup operacyjno-czekistowskich Zachodniej Białorusi. Prawidłowy dobór i obsada zapewniły dobrą robotę grup operacyjno-czekistowskich6.

Obsada dowódców grup operacyjno-czekistowskich w Zachodniej Białorusi wyglądała następująco: Wołkowysk7 - Wiaczesław Gridniew, województwo poleskie – kapitan bezpieczeństwa państwowego Sergiej Duchowicz8, Grodno – pułkownik wojsk straży granicznej Władimir Worobjew9, Mołodeczno10 - lejtenant bezpieczeństwa państwowego Jewgenij Federow, Brześć11 - kapitan bezpieczeństwa państwowego Aleksander Pridorogin, Suwałki 12 - sierżant bezpieczeństwa państwowego Iwan Gilikow, Łomża13 - lejtenant bezpieczeństwa państwowego Michaił Dmitrijew, Łuniniec14 - sierżant bezpieczeństwa państwowego Nikołaj Gołdyrew, Lida15 - lejtenant bezpieczeństwa państwowego Paweł Legajew, Kamień Koszyrski16 - lejtenant bezpieczeństwa państwowego Paweł Rodin, Pińsk17 - lejtenant bezpieczeństwa państwowego Aleksander Stepanow, Nieśwież18 - Аleksiej Sziło19.

Zaznaczmy, że funkcjonariusze grup operacyjno-czekistowskich posiadali duży staż pracy w organach bezpieczeństwa państwowego i, co jest ważne, specjalizowali się w problematyce polskiej. Tytułem ilustracji warto przytoczyć opinię przełożonego na temat starszego lejtenanta bezpieczeństwa państwowego Aleksandra Kowalowa:

Kowalow Aleksander Denisowicz, urodzony w 1897 r. Członek WKP(b) od 1930 r. Starszy lejtenant bezpieczeństwa państwowego. W organach NKWD od 1928 r. Stanowisko: tymczasowo pełniący funkcje naczelnika 5 Oddziału Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD BSRS. Z chwilą wcielenia go do grupy operacyjno-czekistowskiej kierował pracą śledczą. Wykazywał dużo energii i wierności bolszewickiej, dzięki czemu w trakcie prowadzenia dochodzeń wykryto, aresztowano i ujawniono część aktywu i kierownictwa organizacji kontrrewolucyjnych PPS, ROWS20, OZON i innych. Dzięki niemu zdemaskowano byłego agenta wywiadu polskiego Iljutowicza, jednego z przywódców białogwardyjskiej organizacji terrorystycznej NTS (…)21.

Towarzysz Kowalow pracując operacyjnie od 1932 r. udowodnił, że jest bezwzględny wobec wrogów ludu. Osobiście ujawnił szereg uczestników organizacji kontrrewolucyjnych, szpiegów, dywersantów i terrorystów zesłanych do ZSRS przez wywiad łotewski i polski. W szczególności przez niego zostali zdemaskowani wybitni agenci oddziału II polskiego sztabu głównego dawnej Polski: Władimir Towpiejko, który podawał się za instruktora KC Komunistycznego Związku Zachodniej Białorusi. Na podstawie jego zeznań w 1935 r. na terytorium ZSRS wykryto ekspozyturę byłego wywiadu polskiego liczącą 5 osób (Masłowski, Krynczik, były poseł na Sejmie w Polsce i inni) oraz szereg innych agentów, którzy osiedlili się w różnych miastach Związku Sowieckiego (…) Zdemaskowano byłego posła do Sejmu polskiego i czynnego agenta oddziału II polskiego sztabu głównego Rak-Michajłowskiego22, Taraszkiewicza23 i byłego sekretarza KC KPZB Korczik-Łoginowicza24, eserowca, który od 1924 r. był sekretarzem KC KPZB i jednocześnie agentem oddziału II polskiego sztabu głównego25.

W tym miejscu należy się zastanowić jakie cele przyświecały grupom operacyjno-czekistowskim? Ludowy komisarz spraw wewnętrznych BSRS Ł. Canawa w październiku 1939 r. poinformował I sekretarza KC KP(b)B Pantelejmona Ponomarienkę, że „w trakcie roboty operacyjno-czekistowskiej grup Zachodniej Białorusi w zakresie pracy agenturalnej nacisk kładziono na poszukiwanie ukrywających się pracowników i agentów filii oddziału II polskiego sztabu głównego i policji polskiej oraz innych organów pacyfikacyjnych, najbardziej reakcyjnych przedstawicieli władzy polskiej, obszarników i wyższych urzędników, osób podejrzewanych o szpiegostwo, przywódców istniejących w Polsce partii kontrrewolucyjnych, band, osób stawiających czynny opór zbrojny nacierającym jednostkom Armii Czerwonej i innych elementów kontrrewolucyjnych. Obecnie, choć pracy agenturalnej w dalszym ciągu poświęca się wiele uwagi, to jest ona coraz bardziej ukierunkowana na rozpracowywanie celowe. W tym kierunku prowadzimy nowe werbunki 26.

Zanim doszło do wkroczenia Armii Czerwonej do Polski w NKWD sporządzono listy imienne osób podlegających ściganiu. Za sporządzanie tych list odpowiedzialny był 2 wydział NKWD z Aleksiejem Sergejewym na czele. Zasługuje na szersze omówienie sylwetka tego czekisty. W aktach personalnych czytamy m.in.: „Sergiejew Aleksiej Andrejewicz, naczelnik 2 wydziału Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD BSRS, kapitan bezpieczeństwa państwowego, członek WKP(b). w organach NKWD służy od 1930 r. Jako naczelnik 2 wydziału Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD brał czynny udział w rozpracowaniu, zdemaskowaniu i aresztowaniu elementów kontrrewolucyjnych. Przed wkroczeniem jednostek RKKA na terytorium Zachodniej Białorusi wykazał się dużą inicjatywą w gromadzeniu materiałów dotyczących elementu kontrrewolucyjnego Zachodniej Białorusi, tym samym umożliwiając aresztowanie na samym początku działań wojennych znacznej części agentów, wywiadowców oddziału II polskiego sztabu głównego. W trakcie posuwania się jednostek Armii Czerwonej i organizacji grup operacyjno-czekistowskich brał czynny udział w ujawnieniu i likwidacji gniazd kontrrewolucyjnych. W szczególności towarzysz Sergiejew wykazał się inicjatywą w tropieniu i likwidacji kierownictwa aktywu partii politycznych (…)27.

Aresztowania przeprowadzano już w pierwsze dni po zajęciu terenu przez Armię Czerwoną. Z notatki Ł. Canawy i M. Boczkowa do Ł. Berii z 28 września 1939 r. o działalności grup operacyjno-czekistowskich na terenie byłego województwa wileńskiego i białostockiego wynika, że grupy operacyjno-czekistowskie Zachodniej Białorusi wszędzie podjęły pracę agenturalno-śledczą. Na 25 września 1939 r. аresztowano:

1) w charakterze zakładników – 17 byłych książąt, obszarników inną szlachtę;

2) 9 osób „reakcyjnych przedstawicieli byłej administracji polskiej, kierowników lokalnych organów policji, żandarmerii, KOP, pracowników oddziału II polskiego sztabu głównego”;

3) 4 wojewodów, ich zastępców i burmistrzów;

4) przywódców partii politycznych: 3 z PPS, 1 ze Stronnictwa Narodowego, 3 ze Stronnictwa Pracy, razem członków partii politycznych – 8 osób;

5) 29 „prowokatorów żandarmerii”, 14 „prowokatorów policji” i 11 „prowokatorów oddziału II polskiego sztabu głównego”.

6) 27 „bandytów i 24 ich popleczników”.

Za tymi liczbami kryją się losy poszczególnych ludzi. Przyjrzyjmy się jednemu z nich. W Wołkowysku 27 września 1939 r. aresztowano Arseniusza Łatunia, który zeznał, że w 1934-1935 był członkiem i sekretarzem filii KPZB w Wołkowysku, zaś w 1936 r. został aresztowany przez policję i dał się zawerbować jako agent „Karski”. Czekiści wszczęli przeciwko niemu dochodzenie28.

Przytoczmy charakterystykę jednego z kierowników grup operacyjno-czekistowskich. Poniższy dokument przybliża pewne szczegóły pracy w terenie:

Gridniew Wiaczesław Wasiljewicz, urodzony w 1898 r., major RKKA, członek WKP(b), w organach pracuje od 1921 r. Naczelnik grupy operacyjno-czekistowskiej powiatu Wołkowysk. Jako kierownik grupy operacyjno-czekistowskiej miasta Wołkowysk tworząc zdolny do pracy aparat grupy wykrył i zlikwidował znaczącą liczbę kontrrewolucyjnych partii politycznych, agentury i etatowych pracowników oddziału II polskiego sztabu głównego. Dzięki temu obezwładniono formacje kontrrewolucyjne i zapewniono bezpieczeństwo w mieście. W szczególności przez niego zostali wykryci i ujęci kierownicy OZON Jazełonski, Kozubski i Pylinski, kierownicy organizacji „Stronnictwo Narodowe” Ciempanski i inni, kierownik PPS w Baranowiczech Bernosik. 18 września 1939 r. pod jego kierownictwem w Nieświeżu został ujęty książę Radziwiłł29 i jego służba w liczbie około 30 ludzi30.

Niemniej skutecznie działał kierownik grupy operacyjno-czekistowskiej w Grodnie Władimir Worobjew. O przebiegu jego działalności świadczy opinia przełożonego, w której czytamy m.in.: „Worobjew Władimir Iwanowicz, pułkownik wojsk straży granicznej, członek WKP(b) od 1918 r. naczelnik Grodzieńskiej grupy operacyjno-czekistowskiej. Jako kierownik grupy operacyjno-czekistowskiej w Grodnie prowadził ofiarną pracę zmierzająca do wykrycia elementu kontrrewolucyjnego. Od pierwszych dni oczyścił miasto z uczestników oporu zbrojnego stawianego jednostkom Armii Czerwonej – agentów policji, wywiadu, przywódców partii politycznych, najbardziej reakcyjnie usposobionej części oficerów i urzędników. Pod jego kierownictwem została wykryta i aresztowana organizacja kontrrewolucyjna „OZON” w liczbie 19 osób. Wykryci i aresztowani sekretarz PPS Rożnowski, członek POW Tubinski i In ni. Towarzysz Worobjew stworzył zdolny do pracy aparat grupy operacyjnej i poprzez swoją ofiarną pracę mająca na celu wykrycie i likwidację elementu kontrrewolucyjnego, zapobiegł wystąpieniu kontrrewolucyjnemu wśród gimnazjalistów w 4 gimnazjach w Grodnie31.

Grupy operacyjno-czekistowskie miały za zadanie m.in. poszukiwanie i ujęcie znanych działaczy politycznych. Przykładowo grupa pod kierownictwem Georgia Aksiutina aresztowała w Wilnie braci Józefa Piłsudskiego. Oto jakie odbicie znalazły te fakty w opinii wystawionej dla Aksiutina przez jego przełożonych: „Aksiutin Georgij Fiodorowicz, członek WKP(b) od 1937 r. Urodzony w 1902 r. W wojskach straży granicznej od 1924 r. Starszy operpełnomocnik Działu Gospodarczego Zarządu NKWD na obwód wilejski. Pracował jako naczelnik oddziału agenturalnego Wilna, następnie Wilejki. Dzięki uporczywości i entuzjazmowi zapewnił rozwinięcie pracy agenturalnej w Wilnie i Wilejce i zdołał wykryć blisko 3000 elementów kontrrewolucyjnych. Osobiście wytropił i aresztował zawziętych kontrrewolucjonistów braci Piłsudskich – Jana Piłsudskiego32 – byłego ministra skarbu i Kazimierza Piłsudskiego33 – byłego ministra robót publicznych. Stworzył sieć agentury zagranicznej, w znacznej mierze w Wilnie. Jest bezwzględny wobec wrogów ludu. Został przedstawiony do odznaczenia orderem Czerwonego Sztandaru34.

Nadmieńmy, że czasami grupom operacyjno-czekistowskim powierzano pracę z jeńcami. Wymownie świadczy o tym fragment charakterystyki naczelnika grupy operacyjno-czekistowskiej w Brześciu Aleksandra Pridorogina: „Pridorogin Aleksander Nikołajewicz. Kapitan bezpieczeństwa państwowego. Naczelnik powiatowego oddziału NKWD w Brześciu. Członek WKP(b). Pracując jako naczelnik grupy operacyjno-czekistowskiej granicznego powiatu brzeskiego w ścisłym terminie wytropił i rozgromił kierownictwo partii politycznych, organizacji kontrrewolucyjnych, uczestników oporu stawianego jednostkom RKKA. Jako odpowiedzialny za filtrację jeńców wojennych w punkcie wymiany w Brześciu doskonale sprostał swym obowiązkom i organizował pracę agenturalno-operacyjną, w wyniku czego spośród jeńców przekazanym przez stronę niemiecką wyłapano 16 agentów wywiadu niemieckiego. Umiejętnie organizował pracę agenturalno-operacyjną w grupie, a następnie w oddziale powiatowym, w wyniku czego w porę wykrywa i likwiduje poważne formacje powstańcze i szpiegowskie. Wykrył i zdemaskował członka „NTSNP”35 Jakowlewa-Zawadiniec Wadima Piotrowicza, dzięki zeznaniom którego wpadnięto na trop 17 członków tej organizacji. Za jego sprawą uzyskano materiały w kwestii organizacji „Bractwo Prawdy Ruskiej”. Materiały przekazano do użycia. Oprócz tego, został aresztowany kierownik PPS w Brześciu Pankonen Karł Ludwigowicz i sekretarz PPS Achotski Andrej Władimirowicz i szereg innych. Towarzysz Pridorogin w RKKA od 1918 r., w organach NKWD od 1921 r. Wcześniej był odznaczony wyróżniony trzykrotnie bronią, portretem towarzysza Dzierżyńskiego, medalem XX lat RKKA i orderem Znak Honoru36.

Najważniejszym zadaniem powierzonym grupom operacyjno-czekistowskim było jednak stworzenie wywiadowczej sieci agenturalnej. Przykładowo naczelnik Zarządu Rejonowego NKWD w Jedwabnym niejaki Kostrow zameldował do sektora specjalnego KC KP(b)B o tym, że „w oddziale rejonowym działa agentura w liczbie 130 osób. Wśród nich 4 rezydentów, 14 agentów (…) i 111 informatorów37. Tymczasem naczelnik Zarządu Rejonowego NKWD w Ciechanowcu Iwanow informował władze partyjne w Mińsku, że w rejonie zwerbowano 92 osób, w tym 18 agentury celowej, 41 agentury ogólnej, 17 agentury przeciwdywersyjnej, 10 agentury zewnętrznej i innych 3 agentów. Trzon agentury stanowili dawni członkowie partii politycznych. W rozkładzie na poszczególne grupy społeczne sprawa przedstawiała się następująco: 29 członków „kontrrewolucyjnych” partii politycznych, 4 podoficerów, 11 „kułaków”, 5 byłych kupców38.

Z raportu naczelnika Zarządu Rejonowego NKWD w Brańsku wynika, że w tym rejonie sowieckie organa bezpieczeństwa posiadały trzech rezydentów, sześciu agentów i 63 informatorów39. Tymczasem w rejonie augustowskim miejscowa ekspozytura NKWD dysponowała 4 rezydentami, 10 agentami i 134 informatorami. Ponadto w rejonie działało 50 agentów zewnętrznych40. W rejonie sopockińskim w 1940 r. znajdowało się 92 informatorów i 10 agentów41.

Bardzo ważnym elementem pracy grup operacyjno-czekistowskich była ewidencja i rozpracowanie operacyjne „elementów kontrrewolucyjnych”. Przykładowo w rejonie spockińskim objęto kontrolą: 213 członków Stronnictwa Ludowego, 13 członków Stronnictwa Narodowego, 88 członków OZON, 10 członków Polskiej Organizacji Wojskowej, 300 członków Związku Strzeleckiego i 134 podoficerów WP42. Ponadto NKWD objęło rozpracowaniem operacyjnym 4 członków Stronnictwa Ludowego, 2 członków Stronnictwa Narodowego, 22 członków OZON, 3 członków Związku Strzeleckiego i 3 kaprali WP43.

W rejonie Jedwabno na 17 września 1940 r. poddano kontroli 231 członków OZON, 387 członków Stronnictwa Ludowego, 80 „syjonistów”, 30 członków Stronnictwa Narodowego, 14 „bundowców”44, 5 członków Polskiej Partii Socjalistycznej. Ze sprawozdania Zarządu Rejonowego NKWD w Jedwabnem z września 1940 r. wynika, że „Wśród związków, na których opierał się rząd polski w swej pracy wzięto pod uwagę: związek „POW” i organizację „Strzelców”. Odnotowano 96 członków POW i strzelców 37. Liczba kościołów w rejonie wynosi osiem. W nich odprawia nabożeństwo 8 księży, 8 organistów i 8 dozorców kościelnych. Wszyscy księża, jako że są antysowiecko nastawieni, zostali objęci nadzorem zaś dwóch kapłanów (Barawski i Wondałowski) figurują w aktach agenturalnych jako czynni członkowie organizacji powstańczych. W czerwcu tego roku Zarząd Rejonowy NKWD aresztował dwóch księży (Szumowski i Cudnik) jako kierowników organizacji powstańczych. Spośród organizacji młodzieżowych odnotowano „Młodą Polskę”45 – 31 osób, „Sokół’ – 19 osób, „Związek Młodzieży Katolickiej” – 25. Poddano również obserwacji NKWD 181 kułaków46.

Zasługuje również na uwagę sprawozdanie Zarządu Rejonowego NKWD w Grajewie (obwód białostocki): „wykryto i objęto obserwacją operacyjną członków partii „OZON” - 535 osób, „Stronnictwa Narodowego” – 615, „Syjonistów”47 – 120. Ponadto w rejonie pod baczną obserwacją znajdują się członkowie „POW” – 36, w tym czterech figuruje w rozpracowaniu agenturalno-śledczym „Piłsudczycy”. W rozpracowanie tego kontyngentu zaangażowano 7 informatorów. Mamy także członków organizacji strzeleckiej – 143 osób, z czego pięciu jest obecnych w rozpracowaniu „Strzelcy”. W celu rozpracowania „strzelców” zaangażowano 11 informatorów. Objęto obserwacją także – 71 podoficerów, w tym celu korzystamy z sześciu informatorów. „Związek Rezerwistów” – 37 osób, zaś informatorów do ich rozpracowania posiadamy trzech. „Komitet Funduszy na Rzecz Obrony Narodowej” liczy 9 osób i mamy tutaj trzech informatorów. Członków organizacji „Stowarzyszenie” – 56 osób, „Harcerstwo”48 – 135 osób, „Brito-Chaim” – 48 osób, osób podejrzanych o szpiegostwo – 17 osób. Na terenie rejonu znajduje się 9 parafii katolickich obsługiwanych przez 11 księży, którzy przejawiają czynną działalność antysowiecką zmierzającą do tworzenia organizacji powstańczych. Tak więc ksiądz Penza i Wyszynski uprawiają wśród uczniów i młodzieży agitację kontrrewolucyjną nawołując młodzież do wstąpienia do oddziałów powstańczych i wystąpień zbrojnych przeciwko władzy sowieckiej49.

W sprawozdaniu Zarządu Rejonowego NKWD w rejonie brańskim czytamy m.in.: „wykryto i objęto obserwacją (…) następujące partie polityczne i organizacje: „Stronnictwo Narodowe” – 455 osób, „OZON” – 9, PPS – 20, „Paolej Syjon” – 17, „Syjoniści”50 – 71, „BUND” – 21, „Strzelcy” – 105, „Katolicki Związek Młodzieży” – 14, „Związek młodej Polski” – 9, „Zukunft” – 9, „Beitar51 – 11. Oprócz tego odnotowano obecność podoficerów byłej armii polskiej – 89 osób, konfidentów byłej policji polskiej – 12, duchownych – 39, członków komitetów kościelnych i cerkiewnych – 56, kułaków – 125, członków „Hromady Białoruskiej” – 10, różnego rodzaju elementów kontrrewolucyjnych – 85. Tak więc stwierdzono obecność w całym rejonie 1157 osób52.

Całkowite zestawienia dotyczące liczebności objętego obserwacją operacyjną „antysowieckiego elementu kontrrewolucyjnego” zawiera notatka ludowego komisarza spraw wewnętrznych BSRS Ł. Canawy z 15 maja 1941 r. do I sekretarza KC KP(b)Białorusi P. Ponomarienki. Szef bezpieki meldował m.in., że: „w wyniku likwidacji przez nasze organa w zachodnich obwodach Białoruskiej SRS rożnego rodzaju organizacji powstańczych, szpiegowsko-terrorystycznych, dywersyjnych niektórzy uczestnicy tych organizacji przeszli do podziemia i znajdują się w nielegalnym stanie na naszym terenie, inni uciekli za granicę. Objęliśmy obserwacją:


  1. uczestników organizacji kontrrewolucyjnych znajdujących się w nielegalnym stanie – 860 osób, których rodziny w liczbie 717 mieszkają na naszym terenie;

b) uczestników organizacji kontrrewolucyjnych i innych elementów kontrrewolucyjnych, zbiegłych za granicę – 1111 osób, których rodziny w liczbie 1098 mieszkają na naszym terenie;

c) oprócz tego, zostało osądzonych przez trybunały wojenne i sądy za działalność kontrrewolucyjną – 693 osób.

W rozkładzie na poszczególne obwody sprawa przedstawia się następująco.

Obwód białostocki. Znajdują się w podziemiu – 495 osób, mieszka w obwodzie ich członków ich rodzin – 459. Zbiegło za granicę 428 osób, mieszka członków ich rodzin – 428.

Obwód baranowicki. Znajdują się w podziemiu – 95 osób, mieszka w obwodzie ich członków ich rodzin – 95. Zbiegło za granicę 190 osób, mieszka członków ich rodzin – 190.

Obwód brzeski. Znajdują się w podziemiu – 135 osób, mieszka w obwodzie ich członków ich rodzin – 40. Zbiegło za granicę 296 osób, mieszka członków ich rodzin – 296.

Obwód piński. Znajduje się w podziemiu – 66 osób, mieszka w obwodzie ich członków ich rodzin – 54. Zbiegło za granicę 155 osób, mieszka członków ich rodzin – 142.

Obwód wilejski. Znajdują się w podziemiu – 69 osób, mieszka w obwodzie ich członków ich rodzin – 69. Zbiegło za granicę 42 osób, mieszka członków ich rodzin – 4253.

Grupy operacyjno-czekistowskie dużą wagę przywiązywały do poszukiwania i konfiskaty materiałów archiwalnych wywiadu polskiego i policji. W celu przyjęcia tych materiałów czekiści skrzętnie przeszukiwali pomieszczenia i lokale, w których mieściły się siedziby tych służb. W wyniku na początku października 1939 r. w gmachu dowództwa KOP i ekspozytury wywiadu w Wilnie w ręce czekistów wpadły „poufne dokumenty m.in. zdjęcia paszportów sowieckich i stempli urzędów sowieckich oraz szereg zdjęć osób o nieustalonej tożsamości54. Wśród znalezisk znajdowały się m.in. stemple Witebskiego Obwodowego Zarządu Ziemskiego za rok 1938. Łupy te na początku października załadowano do wagonów i wywieziono do Wilejki, gdyż Wilno wkrótce przekazano Litwie55.

Zdobyczne dokumenty przyczyniły się do ujawnienia i rozbicia agentury wywiadu polskiego. Przykładowo za sprawą przyjęcia przez czekistów archiwum w Słonimiu udało się wpaść na trop 108 policjantów, 8 detektywów, 4 prowokatorów i 25 oficerów. Oprócz tego, w archiwum w Słonimiu odnaleziono listy imienne członków następujących organizacji działających w powiecie – Związek Strzelecki, OZON, Związek Młodej Polski, PPS. Z kolei grupa operacyjna w Wołożynie natrafiła na listy imienne agentów policji w gminie Iwieniec i Pierszaje. Na 22 października 1939 r. spośród 70 obecnych na tej liście 20 osób zostało aresztowanych, zaś pozostałe były ścigane przez sowiecki wymiar sprawiedliwości56.

W poszukiwania archiwów angażowano nieetatowych agentów NKWD. Przyjrzyjmy się uważnie tej działalności czekistów na przykładzie charakterystyki Sergieja Duchowicza, naczelnika grupy operacyjno-czekistowskiej na województwo poleskie. W tym dokumencie czytamy m.in.:

Duchowicz Sergiej Grigoriewicz, naczelnik Zarządu NKWD na obwód piński, kapitan bezpieczeństwa państwowego. Członek WKP(b) od 1937 r., Białorusin, urodzony w 1903 r. W organach NKWD od 1923 r. W pierwszych dniach zajęcia przez RKKA terenów Zachodniej Białorusi został mianowany naczelnikiem grupy operacyjno-czekistowskiej na byłe województwo poleskie. W pracy operacyjnej wykazał wyjątkową energię i bolszewicką zdolność do walki z kontrrewolucją. Podległa towarzyszowi Duchowiczowi grupa operacyjno-czekistowska w ciągu krótkiego czasu wykryła i zlikwidowała na terenie byłego województwa znaczną część kierownictwa i aktywu partii i organizacji kontrrewolucyjnych: OZON, UNO57, PPS. Aresztowano na terenie obwodu pińskiego 1250 agentów filii polskiego sztabu głównego, najbardziej reakcyjnych przedstawicieli administracji polskiej i innych elementów kontrrewolucyjnych. Przy jego udziale zostali aresztowani książę Radziwiłł, były prezydent Brześcia, poseł na sejm, kierownik organizacji kontrrewolucyjnej PPS Michajłowski i inni. Doprowadził do ujawnienia i przyjęcia cennych materiałów archiwalnych filii oddziału I Polskiego sztabu głównego i innych organizacji kontrrewolucyjnych” (podkreślenie autora)58.

Zasługuje również na podkreślenie znalezienie przez czekistów i przekazanie do archiwum NKWD BSRS materiałów archiwalnych z Kamienia Koszyrskiego. Naczelnikiem grupy operacyjno-czekistiwskiej w Kamieniu Koszyrskim był Paweł Rodzin, w którego aktach personalnych czytamy m.in.:

Rodin Paweł Nikołajewicz, młodszy lejtenant bezpieczeństwa państwowego, zastępca naczelnika oddziału NKWD w Kamieniu Koszyrskim, członek WKP(b), w organach NKWD od 1927 r. Będąc naczelnikiem grupy operacyjno-czekistowskiej wraz z 25 żołnierzami wojsk straży granicznej, jeszcze zanim miasto zajęły jednostki RKKA, osobiście dowodził organizacją komitetów chłopskich. W czasie zajęcia miasta bezzwłocznie przystąpił do ujęcia elementu kontrrewolucyjnego w powiecie. Dzięki entuzjazmowi i zdecydowaniu potrafił wykryć i aresztować takich wybitnych kontrrewolucjonistów jak wiceprezydenta Łodzi Artyszewskiego, członka PPS od 1930 r., który wskazał innych osób będących członkami KC PPS. Aresztowano komendanta policji Lemeszewskiego, który także wskazał 13 osób, w tym 4 prowokatorów. Wykrył organizację kontrrewolucyjną OZON złożoną z 60 ludzi. Podległa towarzyszowi Rodzinowi grupa operacyjna przyjęła 9 wagonów różnej broni i amunicji, w tym kilka dział, 50 ckm-ów. W październiku osobiście zatrzymał na stacji kolejowej Kamień Koszyrski dwa wagony z dokumentami archiwalnymi, które należały do ministerstwa spraw zagranicznych byłego rządu polskiego” (podkreślenie autora)59

Wolno sądzić, iż działalność grup operacyjno-czekistowskich mająca na celu unieszkodliwienie „elementów wrogich” okazała się bardzo skuteczna. Na 22 października 1939 r. aresztowano 4315 ludzi. Wśród nich znaleźli się ziemianie, księża, osoby podejrzewane o szpiegostwo, szlachta (500 ludzi); „reakcyjnie nastawieni” przedstawicieli administracji m.in. wojewodowie, starostowie, burmistrzowie (401 ludzi); kierownictwo policji, żandarmerii, straży granicznej i wywiadu wojskowego (716 ludzi); kierownictwo partii politycznych (640 ludzi); „bandyci (125 ludzi); „kułacy zbiegli z ZSRS i powiązani z wywiadem polskim” (90 ludzi); agenci wywiadu i „prowokatorzy” (512 ludzi); „białogwardyści i monarchiści”60 (28 ludzi); „agenci policji politycznej i żandarmerii” (595 ludzi); agenci wywiadu niemieckiego (3 osób); osadnicy związani z wywiadem polskim (117 ludzi); osoby podejrzewane o szpiegostwo (323 ludzi); „inny element kontrrewolucyjny” (265 ludzi)61.

Grupy operacyjno-czekistowskie zaprzestały swej działalności w listopadzie 1939 r. 2 listopada 1939 r. ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRS Ł. Beria wydał rozkaz nr 001337 O utworzeniu organów NKWD Zachodniej Białorusi. Zgodnie z tym rozkazem utworzono zarządy NKWD obwodu białostockiego, nowogródzkiego (13 grudnia 1939 r.— baranowickiego), pińskiego i wilejskiego. 29 listopada zastępca ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRS do spraw kadr S. Krugłow wydał rozkaz o utworzeniu NKWD w obwodzie brzesko-litweskim (od 13 grudnia 1939 r. – brzeskim).

Obsada kierownicza zarządów NKWD w zachodnich obwodach BSRS wyglądała następująco: obwód białostocki – były zastępca ludowego komisarza spraw wewnętrznych BSRS P.A. Gładkow (od 2 listopada 1939 r.) , p.o. naczelnika Zarządu NKWD Siarhej Bielczenko (od 11 września 1940 r.), były naczelnik Zarządu NKWD w obwodzie baranowickim Aleksandr Misiurew (od 19 grudnia 1940 dо 15 marca 1941 r); obwód baranowicki – były zastępca naczelnika Zarządu Wojsk Straży Granicznej NKWD Aleksandr Misiurew ( od 1 listopada 1939 r.), były naczelnik Zarządu NKWD w obwodzie witebskim Prokofij Krysanow (od 19 grudnia 1940 dо 15 marca 1941 r.); obwód wilejski – były zastępca naczelnika Zarządu NKWD w obwodzie witebskim A Sokołow (od 2 listopada 1939 dо 15 marca 1941 r.); obwód brzeski – były naczelnik oddziału NKWD BSRS Aleksej Sergiejew (od 4 grudnia 1939 dо 15 marca 1941 r.)62.

Warto nadmienić, że wielu funkcjonariuszy grup operacyjno-czekistowskich pełniło jednocześnie funkcje naczelników lub zastępców naczelników obwodowych i rejonowych oddziałów NKWD63. Tytułem ilustracji można przytoczyć życiorys naczelnika Oddziału Rejonowego NKWD w Stołpcech S. Sierowa: „Sierow Sergiej Sergiejewicz. Urodzony 20.03.1912 we wsi Piatkowo (obwód moskiewski). W 1935 r. ukończył Wyższą Szkołę Komunistyczną im. Kaganowicza w Moskwie. Młodszy lejtenant bezpieczeństwa państwowego. Od 1938 r. służy w organach bezpieczeństwa państwowego. Pracownik operacyjny 3 oddziału, zastępca naczelnika 4 działu 3 oddziału Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD BSRS (1938-1939), naczelnik oddziału powiatowego Zarządu NKWD w Stołpcech na obwód baranowicki (1939-1940), naczelnik oddziału rejonowego Zarządu NKWD w Stołpcech (od 1941 – Zarządu NKWD) BSRS na obwód baranowicki (1940-1941). Od 17.09.1939 r. dowodził grupą operacyjną nr 3 NKWD BSRS stacjonującą w Stołpcech. Zaginął w 1943 r.64 Będąc naczelnikiem grupy operacyjnej w Stołpcech z chwilą wkroczenia jednostek RKKA na tereny Zachodniej Białorusi dzięki umiejętnemu dowodzeniu ujawnił i aresztował 136 elementów kontrrewolucyjnych, spośród których przeważali agenci oddziału II polskiego sztabu głównego, policji, kadra dowódcza, w tym kierownik organizacji „OZON” Samotyja, rezydent wywiadu polskiego Fedorowicz, komendant posterunku policji Krachmalczyk i inni. Zapewnił w powiecie bezpieczeństwo i prawidłowy przebieg prac związanych z wyborami do Zgromadzenia Ludowego. Grupa towarzysza Sierowa ujęła 416 sztuk różnego rodzaju broni palnej, w tym jeden ckm. Towarzysz Sierow osobiście brał czynny udział w operacjach mających na celu pojmanie wrogów ludu. Został przedstawiony do odznaczenia Orderem Czerwonej Gwiazdy65.

Struktura świeżo utworzonych organów NKWD w terenie była następująca: kierownictwo NKWD – Zarządu NKWD; sekretariat, komitet partyjny, inspektorat mobilizacyjny i sztab miejscowej obrony przeciwlotniczej. Aparat Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego wyglądał tak: oddział 1 (ochrona kierownictwa partii i rządu republiki i administracji obwodowej); oddział 2 (poufno-polityczny; oddział 3 (kontrwywiad); wywiad 5 (zagraniczny); oddział 7 (szyfrów i deszyfrowania, strzeżenie tajemnic państwowych, łączność); wydział ekonomiczny; 3. oddział transportowy; 2. oddział specjalny (technika operacyjna); 3. oddział specjalny (przeszukania, аresztowania, zewnętrzna obserwacja); oddział kadr; aparat pełnomocnika operacyjnego; wydział finansowy; jednostka administracyjno-gospodarcza66.

Praca 2 i 3 oddziałów Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego BSRS skupiała się na interesujących nas zagadnieniach, a mianowicie: wydział 2 dział 1 – trockiści, prawica, zinowjewcy67, byli członkowie WKP(b) i komsomołu; dział 3 – rosyjskie i polskie partie i organizacje antysowieckie; dział 4 – kościół i sekciarstwo; dział 5 – „niegdysiejsi ludzie” (fabrykanci, obszarnicy, handlarze, urzędnicy, prowokatorzy, policjanci, monarchiści, kadeci, kozaczyzna biała); dział 7 – młodzież, organy oświaty ludowej, uczelnie, organizacje sportowe; dział 10 – technika operacyjna i ewidencja; oddział: (kontrwywiad) dział 1 – podziemie polskie, dział 2 – podziemie niemieckie, dział 4 – szpiegostwo, dział 5 – kontrrewolucja białoruska i biała68.

Według ówczesnego naczelnika Zarządu NKWD BSRS na obwód białostocki Sergei Bielczenko, organom bezpieki przyświecał nadrzędny cel: „walka z wrogim władzy sowieckiej podziemiem burżuazyjno-nacjonalistycznym, którego trzon stanowiły tzw. „klasy eksploatatorów” Polski gotowe walczyć na życie i śmierć o odzyskanie utraconych przywilejów, majątku i pozycji w społeczeństwie69.

W tym samym czasie NKWD zaczyna gromadzenie materiałów na temat ośrodków zagranicznych dowodzących podziemiem polskim. Tak więc w maju 1940 r. na granicy sowiecko-litewskiej został aresztowany Władysław Wojcikowski, który zeznał, że wcześniej był we Francji i podczas pobytu w Paryżu dał się zwerbować przez kierownictwo Związku Walki Zbrojnej. Powierzono mu zadanie wyjazdu do okręgu warszawskiego, białostockiego i wileńskiego w celu podjęcia pracy na rzecz tworzenia struktur podziemnych. Wojcikowski zeznał również, że zostało utworzonych pięć okręgów ZWZ w strefie sowieckiej i niemieckiej70.

Wojcikowski zdradził wszystkie znane mu kryjówki podziemne w Białymstoku i Lidzie służące jako kanały przerzutowe do Paryża. W tym miejscu warto zatrzymać się na roli agentów i informatorów NKWD w zwalczaniu podziemia polskiego. Agentura stanowiła ponad wyraz istotne narzędzie w tropieniu podziemia. Organy NKWD zawsze pokładały wielkie nadzieje w pracy z agentami. W maju 1940 r. Ł. Canawa pisał do P. Ponomarienki, że agent Eduard R. (pseudonim „Różnicki”) po zwerbowaniu 25 kwietnia 1940 r. zawiadomił, że jest w posiadaniu informacji na temat powstańczej organizacji podziemnej, której członkiem on jest. „Różycki” przekazał NKWD listę imienną 25 członków tej organizacji. W wyniku grupa operacyjna NKWD w nocy 19-20 maja 1940 r. przeprowadziła aresztowania71.

Za sprawą agentury wewnętrznej 8 sierpnia 1940 r. w Białymstoku NKWD aresztowało porucznika WP Zygmunta Rakowskiego, który był „przedstawicielem Białostockiego Sztabu Powstańczego”. Do jego aresztowania przyczyniła się agent „Murawska”, która zwabiła Rakowskiego w zasadzkę72.

Źródło rekrutacji agentury stanowiły środowiska oficerów i żołnierzy WP. Ł. Canawa zawiadamiał P. Ponomarienkę o tym, że w rejonie lidzkim działa „polska organizacja nacjonalistyczna” z członkiem Stronnictwa Narodowego Michałem Podgajnym na czele. W celu rozbicia tego podziemia w jego szeregi infiltrowano agenta „Iwanowicza”, byłego sierżanta 77 pp. W rezultacie „Iwanowicz” ustalił, że we wsiach Domejko, Dajnowa, Astrowla, Czerniki i na kolonii Zosim-Pogulanki istnieją grupy powstańcze, których uczestnicy są uzbrojeni73. Na polecenie NKWD „Iwanowicz” poczynił wysiłki, by wejść w skład kierownictwa tej organizacji. W ostatecznym rozrachunku udało się uzyskać informacje na temat liczebności grupy i tożsamości jej członków (160 ludzi). „Iwanowicz” ustalił także, że grupa dysponuje m.in. następująco bronią: karabiny – 28, mauzery – 7, rewolwery – 10, naboje – 5769, bagnety – 6, kindżały – 6, szable – 774.

W celu weryfikacji danych uzyskanych od „Iwanowicza” w tę sprawę zaangażowano agenta „Różyckiego”. Ten ostatni nawiązał kontakt z Podgajnym jako rzekomy przyjaciel i współpracownik Jadwigi Stankiewicz, członkini Stronnictwa Narodowego w Wilnie. Działalność dwóch wspomnianych wyżej agentów doprowadziła do aresztowania przez NKWD Podgajskiego, który ostatecznie przyznał się do związku z organizacją podziemną w Lidzie75.

Oprócz wykorzystywania poszczególnych agentów NKWD stosowało również metodę tworzenia całych grup operacyjnych, których członkowie mieli za zadanie przeniknięcie do struktur podziemia polskiego. 20 lipca 1940 r. Ł. Canawa informował P. Ponomarienkę, że NKWD w obwodzie białostockim wykryło organizację kontrrewolucyjną działającą m.in. w rejonie wysokomazowim, czyżewskim i brańskim. Aby ujawnić członków tej organizacji w innych rejonach, powołano do życia specjalną grupę operacyjną, której powierzono m.in. zadanie przeniknięcia do centrali powstańców w Warszawie76.

Stworzenie jeszcze jesienią 1939 r. zakrojonej na szeroką skalę sieci agenturalnej zaowocowało pewnymi sukcesami. W styczniu 1940 r. Ł. Canawa meldował P. Ponomarience, że „stwierdzono obecność powstańczej grupy terrorystycznej w rejonie głębockim obwodu wilejskiego, która szykuje się do aktów terrorystycznych przeciwko miejscowym aktywom partyjno-sowieckim (…) W trakcie dochodzenia ustalono także, że organizacja powstańcza została powołana w październiku 1939 r. przez byłego szefa organizacji strzeleckiej w Głębokiem Filenka Franciszka Narbetowicza na rozkaz Warszawskiego Centrum Powstańczego. Rozkaz ten przekazał emisariusz tego centrum Leonowicz, były kapitan wojska polskiego. Leonowicz przybył z Warszawy do zachodnich obwodów Białorusi77. Ł. Canawa informował również o tym, że podziemie w Głębokim nawiązało kontakt z J. Sobieszczukiem, jednym z kierowników organizacji podziemnej w Białymstoku. W związku z tą sprawą NKWD aresztowało 28 uczestników „organizacji powstańczej”, z czego 25 przyznało się do udziału w podziemiu78.

W grudniu 1940 r. NKWD wykryło i zlikwidowało w obwodzie baranowickim „kontrrewolucyjną organizację powstańczą Komisariat Rządu Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej”. Na skutek działań NKWD zastało aresztowanych 109 osób, spośród których 61 złożyło oświadczenia, że należy do „organizacji kontrrewolucyjnej”79. Według informacji NKWD, działalność tej struktury nosiło znamiona wyłącznie organizacji wywiadowczej, zaś jej kierownictwo miało się mieścić w Wilnie.

Na początku grudnia 1940 r. w wyniku przedsięwzięć agenturalnych w ramach rozpracowania „Miotacze granatów” w rejonie ostrowieckim obwodu wilejskiego ujawniono i częściowo unicestwiono polską organizację podziemną „Tajna Polska Organizacja Wojskowa”80. Podczas likwidacji tej organizacji skonfiskowano m.in. 11 karabinów, 10 obciętych karabinów, 5528 nabojów, 6 pistoletów, 21 granatów. Aresztowano przy tym 27 osób. W trakcie dochodzenia stwierdzono, że organizacja powstała u schyłku 1939 r. w rejonie ostrowieckim i była dowodzona przez Czesława Kiedrowskiego, byłego oficera WP i Józefa Ziniewicza, byłego urzędnika polskiego. Tym dwóm przywódcom udało się uniknąć aresztowania81. Sprawozdania i meldunki NKWD o likwidacji podziemia odznaczały się drobiazgowością. Zawierały bowiem nie tylko dane osobowe uczestników podziemia, lecz również szczegółowe informacje na temat geografii i zasięgu działalności podziemia. NKWD z dużą starannością usiłowało stworzyć rozbudowaną sieć agenturalną. W przyszłości przyczyniło się to do skutecznego i efektywnego tropienia i zwalczania konspiracji. Nie sposób jednak w chwili obecnej ustalić liczby wszystkich agentów oraz odtworzyć ich tożsamość i wartościować skuteczność działalności każdego z nich. Dlatego też należy kontynuować badania w archiwach.

Zdarzało się, że zwerbowani przez NKWD agenci zrywali z czekistami. Przykładowo podczas likwidacji przez NKWD działającej w obwodzie brzeskim organizacji „Legion Poleski” okazało się, że jeden ze zwerbowanych przez czekistów członków tej organizacji „Zorkij” zwierzył się kierownikowi podziemia Czesławowi Kosarskiemu ze swej współpracy z NKWD i usiłował ukryć się rozpowszechniając informacje o ucieczce za granicę82.



Podsumowując należy stwierdzić, że we wrześniu 1939 r. wkraczającym do Polski jednostkom Armii Czerwonej towarzyszyły grupy operacyjno-czekistowskie NKWD. Sowieckie organa bezpieczeństwa zamierzały rozwinąć na zajmowanych przez Armię Czerwoną szeroko zakrojoną działalność mającą na celu zaprowadzenie na terenach zagrabionych ładu sowieckiego. Aby osiągnąć ten cel podjęto kroki zmierzające do utworzenia potężne sieci agenturalnej. Należy przyznać, że grupy operacyjno-czekistowskie generalnie podołały temu zadaniu przeprowadzając masowe aresztowania „elementów wrogich”, zapobiegając wystąpieniom zbrojnym i tworząc sieć agenturalno-informacyjną. Począwszy od listopada 1939 r. grupy operacyjno-czekistowskie uległy rozwiązaniu. W ich miejsce postały organy NKWD, które kontynuowały działalność wymierzoną przede wszystkim przeciwko podziemiu polskiemu.
Tłumaczenie z języka rosyjskiego i komentarze: dr Jerzy Grzybowski
INFORMACJA O AUTORZE
Anatol Wialiki, doktor, historyk. Wykładowca na Białoruskim Państwowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. Maksyma Tanka w Mińsku. Jest pracownikiem Narodowego Archiwum Republiki Białoruś. Zajmuje się historią stosunków polsko-białoruskich w XX wieku ze szczególnym uwzględnieniem polityki sowieckiej wobec mniejszości polskiej na Białorusi po II wojnie światowej.
Summary: We wrześniu 1939 r. wkraczającym do Polski jednostkom Armii Czerwonej towarzyszyły grupy operacyjno-czekistowskie NKWD. Grupy operacyjno-czekistowskie generalnie przeprowadzaly masowe aresztowania „elementów wrogich”, zapobiegając wystąpieniom zbrojnym i tworząc sieć agenturalno-informacyjną. Począwszy od listopada 1939 r. grupy operacyjno-czekistowskie uległy rozwiązaniu. W ich miejsce postały organy NKWD, które kontynuowały działalność wymierzoną przede wszystkim przeciwko podziemiu polskiemu.
Key words: Armija Czerwona, Zachodnia Bialorus, NKWD ZSRS, grupy operacyjno-czekistowskie NKWD, KOP, PPS, OZON, POW.

1 АА.Zdanowicz, Zapadnyj pochod NKWD, „Wojenno-Istoriczieskij Żurnał, 2011, nr 6, s. 47.

2 Ibidem.

3 Ibidem, s. 48.

4 Szczit i miecz Otiecziestwa, Мińsk 2006, s. 124.

5 Ibidem, s.124.

6 Nacyjanalny Archiu Respubliki Biełaruś (dalej: NARB), f.4p, оp. 1, t. 13587, k. 200.

7 Ibidem, k. 201.

8 Ibidem, k.203.

9 Ibidem, k. 209.

10 Ibidem, k. 212.

11 Ibidem, k. 215.

12 Ibidem, k. 216.

13 Ibidem, k. 227.

14 Ibidem, k. 228.

15 Ibidem, k. 229.

16 Ibidem, k. 31

17 Ibidem, k. 232.

18 Ibidem, k. 233.

19 NARB, f.4p, оp.1, t.14616, k.227.

20 ROWS – Russskij Obszcziewoinskij Sojuz (Rosyjski Związek Ogólnowojskowy) to antybolszewicka organizacja emigrantów rosyjskich działająca w okresie międzywojennym w krajach Europy, Ameryki, Azji i Australii. W Polsce działały filie wchodzące w skład oddziału nr 1.

21 TNS – Narodno-Trudowoj Sojuz (Ludowo-Robotniczny Związek) to antybolszewicka organizacja emigrantów rosyjskich.

22 Szymon Rak-Michajłowski, działacz białoruski w II RP. W 1927 r. został skazany za działalność w Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromadzie. W 1933 r. w ramach wymiany więźniów wyjechał do ZSRS. Sowieckie organa bezpieczeństwa sfabrykowały przeciwko niemu sprawę i postawiło zarzut działalności na rzecz wywiadu polskiego. W 1938 r. skazany na karę śmierci i stracony.

23 Bronisław Taraszkiewicz, działacz białoruski w II RP. W 1927 r. został skazany za działalność w Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromadzie. W 1933 r. w ramach wymiany więźniów wyjechał do ZSRS. Sowieckie organa bezpieczeństwa sfabrykowały przeciwko niemu sprawę i postawiło zarzut działalności na rzecz wywiadu polskiego. W 1938 r. skazany na karę śmierci i stracony.

24 Иосиф Логинович (псевдоним Павел Корчик) деятель революционного движения в Западной Беларуси. С января 1925 г. на работе в Западной Беларуси . С осени 195 по 1938 гг. политический секретарь ЦК КПЗБ. С декабря 1925 г. представитель ЦК КПЗБ в УЦК КПП. 19.2.1936 арестован органами НКВД как «агент польской политической полиции». 25.6.1936 осужден на 5 лет исправительно-трудовых лагерей. Решением тройки УНКВД Архангельской области 15.3.1938 г. «за контрреволюционную агитацию среди арестованных» осужден к высшей мере наказания , которая по неизвестной причине не была исполнена. В 1938 был этапирован в Минск. 26.10.1939 Военным трибуналом Белорусского фронта был приговорен к расстрелу по обвинению в шпионаже в пользу польской и германской разведок. Умер в тюрьме.

25 NARB, f.4p, оp.1, t. 13587, k. 210. Wbrew zapewnieniom NKWD w rzeczywistości działacze białoruscy B. Taraszkiewicz, S. Rak-Michajłowski i K. Łoginowicz nigdy nie byli konfidentami wywiadu polskiego. Obciążające ich zarzuty są niesłuszne. Cała sprawa została sfabrykowana przez NKWD w celu rozbicia ruchu białoruskiego. Taraszkiewicz i Rak-Michajłowski zostali skazani na karę śmierci w 1938 r. i straceni. Natomiast K. Łoginowicz zmarł w więzieniu.

26 NARB, f.4p, оp.1, t.14616, k.191.

27 NARB, f.4p, оp.1, t.13587, k.225.


28 Polskoje podpolje na tierritorii Zapadnoj Ukrainy i Zapadnoj Biełorussii. 1919-1941 gg., Warszawa-Moskwa 2001, s. 160.

29 Януш Радзивил князь, консервативный деятель. В 1928-1935 депутат сейма РП, затем сенатор РП. Задержан органами НКВД 19 сентября 1939 г. (ордер на арест выписан 15 октября 1939 г.). Освобожден после 4 декабря 1939 г. В 1944 г. в немецком заключении. В 1944-1945 гг. опять в советском заключении, по возвращении из СССР недолго в тюрьме министерства общественной безопасности Польши.

30 NARB, f.4p, оp.1, t.13587, k.201.

31 Ibidem, k. 209.

32 Jan Piłsudski po aresztowaniu został wywieziony do Moskwy, gdzie znajdował się w więzieniu na Łubiancę. Uwolniony latem 1941 r. w wyniku układu Sikorski-Majski. Zmarł w Londynie w 1950 r.

33 Kazimierz Piłsudski po aresztowaniu znajdował się w więzieniach w Moskwie. Zmarł w Bucharze w 1941 r.

34 NARB, f.4p, оp.1, t.13587, k.207.

35 Jest prawdopodobno, że mowa o antybolszewickiej organizacji emigrantów rosyjskich Związek Ludowo-Robotniczny (Narodno-Trudowoj Sojuz – NTS).

36 NARB, f.4p. оp.1, t.13587, k.215.

37 NARB, f.4p. оp.1, t.16958, k.10, Sprawozdanie sytuacyjne z rejonu Jedwabno obwodu białostockiego, 16 września 1940 r.

38 NARB, f.4п. оp.1, t.16966, k.10, Sprawozdanie sytuacyjne z rejonu Ciechanów odwodu brzeskiego, 17 września 1940 г.

39 NARB, f.4p. оp.1, t.16956, k.17, Sprawozdanie sytuacyjne z rejonu Brańsk obwodu białostockiego, 17 września 1940 г.

40 NARB, f.4p. оp.1, t.16955, k.10. Sprawozdanie sytuacyjne z rejonu Augustów obwodu białostockiego, 17 września 1940 г.

41 NARB, f.4p, оp.1, t.16965, k.15, Sprawozdanie sytuacyjne z rejonu Sopockin obwodu białostockiego17 września 1940 г.

42 NARB, f.4p, оp.1, t.16965, k.15, Sprawozdanie sytuacyjne z rejonu Sopockin obwodu białostockiego17 września 1940 г.

43 Ibidem, k.16.

44 Chodzi o członków Żydowskiego Związku Robotników, organizacji działającej w okresie międzywojennym m.in. w Polsce.

45 Chodzi i organizację Związek Młodej Polski. Так в тексте, речь идет о Союзе молодой Польши – молодежной организации, учрежденной в 1937 г. Представляла собой молодежный сектор Лагеря национального объединения (ЛНО).

46 NARB, f.4p. оp.1, t.16958, k.6.

47 Najpewniej mowa o członkach partii Paolej Syjon.

48 Так в тексте, правильно Союз польских харцеров – организация, учрежденная на съезде в Люблине 1-2 ноября 1918 г. вела воспитание молодежи скаутскими методами в патриотическом духе. Во время Второй мировой войны в подполье, известна как «Серые ряды».

49 NARB, f.4p, оp.1, t. 16957, k.13-14, Sprawozdanie sytuacyjne z rejonu Grajewo obwodu białostockiego, 16 września 1940 r.

50 Zapewne chodzi o członków innych niż Paolej Syjon i BUND żydowskich organizacji politycznych.

51 Бейтар» был создан в 1923-м году в Риге и назван в честь героя сионистского движения первой половины XX века Иосифа Трумпельдора. Его основателем и первым руководителем был Аарон Пропес, группа была близка к Владимиру (Зееву) Жаботинскому и окончательно оформилась после встречи с ним. В это то же время были созданы отделы «Бейтара» в Литве, Румынии, Польше. Первый съезд всех руководителей движения собрался в Варшаве в январе 1928 года и избрал Жаботинского главой движения. Первый международный съезд представителей «Бейтара» произошел в Данциге в июле 1931 года. В 1939 г. комиссаром Бейтара стал будущий премьер-министр Израиля Менахем Бегин.

52 NARB, f.4p. оp.1, t.16956, k.15.

53 NARB, f. 4p. оp. 1, t. 18373, k. 88—89.

54 NARB, f.4p, оp.1, t.14616, k.224.

55 NARB, f.4p, оp.1, t.14616, k.225.

56 NARB, f.4п, оp.1, t.14616, k. 226-.227.

57 Chodzi zapewnie o jakąś organizacje ukraińską w Polsce międzywojennej, ewentualnie o Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne. Так в тексте. Скорее всего, речь идет об Украинском национально-демократическом объединении (УНДО), основанном в 1925 г., как украинская политическая партия, целью которой было создание независимого украинского государства. Первоначально в оппозиции к правительству. После соглашения 1935 г. ограничивалась требованиями украинской автономии.

58 NARB, f.4п, оp.1, t.13587, k.204.

59 NARB, f.4p, оp.1, t.13587, k.231.

60 Chodzi o członków rosyjskich organizacji antysowieckich w Polsce.

61 NARB, f.4p, оp.1, t.14616, k.221.

62 NKWD-MWD SSSR w borbie s banditizmom i woorużennym nacionalisticzieskim podpolem na Zapadnoj Ukrainie, w Zapadnoj Biełarusi i Pribałtikie (1939-1956). Sbornik dokumentow, Moskwa 2008, s. 416.

63 Zachodnia Białoruś 17.IX.1939-22.VI.1941 Wydarzenia i losy ludzkie. Rok 1939, Warszawa 1988, s. 32

64 Szczit i miecz Otieczestwa, red.: W.I. Dementeja, Мińsk 2006, s. 122.

65 NARB, f.4p, оp. 1, t.13587, k.212.

66 NKWD-MWD SSSR w borbie …, s. 418.

67 W ten sposób określano domniemanych i rzeczywistych pozycjonerów w partii komunistycznej. Nazwa pochodzi od Grigorija Zinowjewa, działacza bolszewickiego, który w 1925-1927 stworzył frakcję opozycyjną wobec Stalina. Został stracony w 1936 r.

68 NKWD-MWD SSSR w borbie …, s.418.

69 Ibidem, 419.

70 NARB, f.4p, оp.1, t.16931, k.214

71 NARB, f.4p, оp.1, t.16931, k.74.

72 NARB, f.4p, оp.1, t.16932, k.199-200.

73 NARB, f.4p, оp.1, t.16932, k.76.

74 NARB, f.4p, оp.1, t.16932, k.78.

75 NARB, f.4p, оp.1, t.16932, k.78.

76 NARB, f.4p, оp.1, t.16932, k.101.

77 Ibidem, k.48.

78 Ibidem, k.49-50.

79Ibidem, k.145-148.

80 Ibidem, k. 165-170. Имеется ввиду «Польская военная организация» (ПОВ) – тайная военная организация, основанная в 1914 г. по инициативе Ю. Пилсудского, действовала на территории Польши, в России и Галиции. В конце 1918 г. вошла в состав Войска Польского.

81 Ibidem, k.168-169.

82 NARB, f.4p, оp.1, t.16928, k.75.



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna