Raport (prof dr hab. Jakub Gołąb) Nowoczesna diagnostyka medyczna oraz biosensory w medycynie



Pobieranie 67.88 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar67.88 Kb.
RAPORT (prof. dr hab. Jakub Gołąb)

Nowoczesna diagnostyka medyczna oraz biosensory w medycynie

Immunoglobuliny (przeciwciała) są najważniejszymi cząsteczkami układu odpornościowego. Mają one zdolność swoistego (specyficznego) łączenia się z antygenem i są najważniejszym składnikiem wielu testów diagnostycznych. Z tego powodu znajomość ich budowy, właściwości i powstawania jest niezbędna do zrozumienia zasad działania tych testów oraz do opracowywania nowych rozwiązań technologicznych.


BUDOWA PRZECIWCIAŁ
Przeciwciała są zbudowane z czterech łańcuchów polipeptydowych: dwóch lekkich (L, z ang. light) oraz dwóch ciężkich (H, z ang. heavy). Każdy łańcuch lekki jest kowalencyjnie połączony z łańcuchem ciężkim wiązaniami dwusiarczkowymi. Wyodrębnia się dwa warianty łańcuchów lekkich: typ κ (kappa) i typ λ (lambda), które są kodowane przez odrębne geny i różnią się sekwencją aminokwasów w regionach nie uczestniczących w wiązaniu antygenów. Istnieje również pięć różnych typów łańcuchów ciężkich: α (alfa), δ (delta), ε (epsilon), γ (gamma) oraz µ (mi). W zależności od typu łańcucha ciężkiego występującego w przeciwciele wyróżnia się pięć klas: IgA, IgD, IgE, IgG oraz IgM. Ponadto, w zależności od drobnych różnic w budowie łańcuchów ciężkich w obrębie tej samej klasy wyodrębnia się podklasy przeciwciał, na przykład: IgA1 i IgA2 lub IgG1, IgG2, IgG3 i IgG4. IgD, IgE oraz IgM występują tylko w jednej klasie. Niektóre przeciwciała mogą występować w postaci monomerycznej (dwa łańcuchy ciężkie oraz dwa lekkie) bądź w polimerycznej (kilka czterołańcuchowych przeciwciał połączonych w duży kompleks poprzez dodatkowy łańcuch łączący J). Przeciwciała IgM mogą występować jako penatamery lub heksamery, natomiast IgA w wydzielinach śluzowo-surowiczych jest przeważnie dimerem lub tetramerem.

Ryc. Schemat budowy przeciwciała


W łańcuchach lekkich i ciężkich przeciwciała można wyróżnić części stałe (C, z ang. constant) oraz części zmienne (V, z ang. variable). Części zmienne jednego łańcucha ciężkiego oraz jednego łańcucha lekkiego tworzą tak zwany fragment wiążący antygen (Fab, z ang. fragment antigen binding). Każde monomeryczne przeciwciało ma dwa fragmenty Fab i w związku z tym może wiązać jednocześnie dwa antygeny. Część fragmentu Fab, która bezpośrednio kontaktuje się z antygenem nazywa się paratopem. Paratop jest przestrzennie dopasowany do determinanty antygenowej, czyli epitopu. Znacznie większy fragment przeciwciała, nie uczestniczący w wiązaniu antygenu, to tak zwany fragment Fc.

Specyficzność w wiązaniu antygenu wynika z konformacji przestrzennej regionów zmiennych łańcuchów ciężkich i lekkich. Konfiguracja przestrzenna natomiast jest rezultatem sekwencji aminokwasów w tych częściach łańcuchów. Części zmienne wchodzące w skład fragmentu Fab przeciwciała są różne dla przeciwciał wiążących różne epitopy, części stałe natomiast są identyczne dla wszystkich przeciwciał danej klasy, ewentualnie podklasy. Należy w tym miejscu dodać, że jeden antygen może mieć wiele epitopów (identycznych lub zupełnie odmiennych) i w związku z tym może być wiązany przez więcej niż jedno przeciwciało. Niemniej istnieją również antygeny jednoepitopowe (zazwyczaj bardzo małe). Do wykrywania takich antygenów nie nadają się standardowe testy diagnostyczne takie jak ELISA i jej odmiany.

Istnieją również tak zwane przeciwciała wielospecyficzne (polispecyficzne, polireaktywne). Mogą one wiązać więcej niż jeden antygen, choć zazwyczaj antygeny te są do siebie bardzo zbliżone strukturalnie. Większość wielospecyficznych przeciwciał należy do klasy IgM.

W obrębie części zmiennej każdego łańcucha wyodrębnia się 3 regiony hiperzmienne i przylegające do nich 4 regiony zrębowe (z ang. frame regions – FR). Regiony te określają specyficzność danego przeciwciała i to one właśnie tworzą paratop. Niekiedy określane są one jako regiony determinujące dopasowanie (z ang. complementarity determining regions – CDR). Są to tak zwane "gorące" miejsca (hot spots) immunoglobulin.

Możliwe jest związanie dwóch różnych, bardzo małych epitopów przez jedno miejsce wiążące antygen przeciwciała. Bardzo małe antygeny mogą byż całkowicie lub częściowo zagłębione we fragmencie Fab przeciwciała. W większości wypadków jednak powierzchnia kontaktu antygenu z przeciwciałem jest rozciągnięta i bardziej płaska, choć zawiera liczne pofałdowania.

Charakterystyczne dla przeciwciał jest występowanie powtarzających się sekwencji aminokwasowych określanych jako domeny (najczęściej domeny immunoglobulinowe). Obejmują one 100-110 aminokwasów spiętych mostkami dwusiarczkowymi. W obrębie łańcuchów lekkich wyróżniamy dwie takie domeny. Części stałe łańcuchów ciężkich w IgA, IgG i IgD zawierają natomiast po 3 domeny, a w IgE i IgM po cztery domeny. N-końcowa domena łańcuchów lekkich i ciężkich (tworząca fragment Fab) określana jest jako domena V (z ang. variable), ponieważ jest zmienna, w zależności od specyficzności przeciwciała. natomiast pozostałe domeny immunoglobulinowe są niezmienne i bywają określane jako domeny C (z ang. constant). Domenty immunoglobulinowe są charakterystycznym elementem strukturalnym wielu białek, szczególnie tych, które znajdują się w błonie komórkowej. Dotychczas poznano kilkaset białek mających takie domenty i określane sa one wspólnie jako białka (cząsteczki) immunoglobulinopodobne. Wszystkie immunoglobuliny zawierają przyłączone łańcuchy cukrowe.


KLASY IMMUNOGLOBULIN
IgA

Przeciwciała tej klasy są wytwarzane w największej ilości w organizmie człowieka (50-130 mg/kg). Większość IgA jest wytwarzana w obrębie błon sluzowych i przechodzi do wydzielin śluzowo-surowiczych. Dlatego stężenie tych przeciwciał we krwi (w osoczu) jest mniejsze niż IgG. IgA w osoczu to przeważnie przeciwciała w formie monomerycznej (80-90% to IgA1), natomiast w wydzielinach takich jak ślina, łzy, pot, wydzieliny gruczołów przewodu pokarmowego, dróg oddechowych i dróg moczowych IgA występuje w formie dimerów i tetramerów, połączonych łańcuchem J oraz dodatkowo związanych z tak zwanym fragmentem wydzielniczym (IgA1 i IgA2 po mniej więcej 50%). Są to tak zwane wydzielnicze IgA czyli S-IgA (secretory IgA).


IgD

Ze względu na niskie stężenie w osoczy przeciwciała tej klasy są najsłabiej poznane. Nie wiadomo jaka funkcje pełnia w organizmie. Wytwarzane są głównie przez niekatywowane (dziewicze, to znaczy takie, które nie zetknęły się jeszcze z antygenem) limfocyty B i są wbudowane w ich błonę komórkową, gdzie pełnią rolę immunoglobulin powierzchniowych.


IgE

Przeciwciała tej klasy uczestniczą przede wszystkim w odporności przeciw wielokomórkowym pasożytom. Na powierzchni komórek tucznych oraz eozynofilów znajdują sie odpowiednie receptory dla tych przeciwciał. Komórki tuczne wiążą duże ilości wolnych IgE (to znaczy nie wiążących antygenu) i z tego powodu stężenie tych przeciwciał w osoczu jest bardzo niskie (najniższe spośród wszystkich klas). Po przyłączeniu antygenu do IgE, receptor na powierzchni komórki tucznej (FcεRI) przekazuje sygnały aktywujące tę komórkę, co prowadzi do jej degranulacji (uwolnienia zawartości ziaren magazynujących liczne mediatory pro-zapalne, między innymi histaminę). Związanie antygenu na powierzchni pasożyta oraz połączenie z receptorem dla fragmentu Fc na powierzchni eozynofila (FcεRII) aktywuje tę komórkę do cytotoksyczności komórkowej zależnej od przeciwciał (ADCC, z ang. antibody dependent cellular cytotoxicity). Przeciwciała IgE uczestniczą w zjawiskach nadwrażliwości typu I (alergiach). Przeciwciała IgE nie aktywują układu dopełniacza.


IgG

Przeciwciała IgG osiągają w osoczu człowieka największe stężenie. Wyróżnia się 4 podklasy tych przeciwciał. Wszystkie mają region zawiasowy, a w IgG3 jest on bardzo długi i zawiera aż 11 wiązań dwusiarczkowych łączących łańcuchy ciężkie.

Na powierzchni wielu komórek układu odpornościowego znajdują się receptory dla fragmentu Fc przeciwciał tej klasy (FcR). Dzięki nim komórki te, określane jako komórki K (z ang. killers czyli zabójcy), są zdolne do zabicia komórek opłaszczonych przez IgG w wyniku cytotoksyczności komórkowej zależnej od przeciwciał (np. komórek nowotworowych, zakażonych przez wirusy). Ponadto komórki fagocytujące (żerne), takie jak neutrofile i makrofagi, dzięki obecności na ich powierzchni FcR, mogą fagocytować komórki i cząsteczki opłaszczone przeciwciałami. Proces ten nazywany jest immunofagocytozą. IgG mogą również aktywować układ dopełniacza.
IgM

Przeciwciała tej klasy mają na ogół małe powinowactwo do antygenów i w początkowej fazie odpowiedzi przeciwzakaźnej są to często przeciwciała polispecyficzne. Są zawsze wytwarzane jako pierwsza klasa przeciwciał w odpowiedzi pierwotnej (pierwszy kontakt organizmu z antygenem) i dopiero po kilku/kilkunastu dniach są "wymieniane" na przeciwciała innych klas (IgG, IgA lub IgE). Mimo małego powinowactwa do antygenu przeciwciała te, będace głównie pentamerami mogą wiązać jednocześnie aż do 10 epitopów, co sprawia, że siła wiązania takiego wielowartościowego (wieloepitopowego) antygenu jest duża. Ze względu na bliskie sąsiedztwo pięciu fragmentów Fc takiego pentameru, przeciwciała IgM 100-400 razy efektywniej aktywują dopełniacz niż IgG. Bardzo niewielki odsetek IgM występuje w postaci heksamerów lub monomerów.


Wartościowość, powinowactwo, awidność

Liczba determinant antygenowych, które może związać cząsteczka przeciwciała nazywana jest wartościowością. Immunoglobuliny IgG, IgD i IgE, mające po dwa miejsca wiążące antygen, są 2-wartościowe, IgA 2-, 4- lub nawet 8-wartościowe (w zależności od tego czy są mono-, di- czy tetramerem), natomiast IgM są 10- lub 12-wartościowe.

Siła z jaką wiązana jest pojedyncza determinanta antygenowa przez przeciwciało nazywamy powinowacwem. Przeciwciała wiążące te same antygeny, a nawet te same epitopy mogą różnić się siłą wiązania. Powinowactwo przeciwciała do antygenu jest tym większe im bardziej obie te cząsteczki są do siebie dopasowane. W wiązaniu antygeny z przeciwciałem uczestniczą: siły elektrostatyczne, wiązania wodorowe, oddziaływania hydrofobowe oraz siły Van der Waalsa.

Pojedynczy antygen ma zazwyczaj wiele epitopów. W związku z tym, w trakcie odpowiedzi immunologicznej może powstac wiele różnych przeciwciał wiążących się z tym samym antygenem (z różnymi jego determinantami antygenowymi). Siła wiązania takiego wieloepitopowego (wielowartościowego) antygenu przez różne przeciwciała zależy oczywiście od siły wiązania poszczególym epitopów przez przeciwciała, ale nie jest ich prostą sumą. Siłę tę określa sie niekiedy jako zachłanność lub awidność (z ang. avidity).


Kompleksy immunologiczne

Kompleksy immunologiczne tworzą się wówczas, gdy antygen i przeciwciało o dużym powinowactwie znajdą się w roztworze w odpowiednich proporcjach. ponieważ zazwyczaj antygen zawiera wiele epitopów, a przeciwciało ma co najmniej dwa miejsca wiążące, nic dziwnego, że jeżeli obydwa składniki znajdą się w odpowiednich proporcjach, to mogą się tworzyć nawet bardzo duże kompleksy zawierające wiele cząsteczek antygenu i przeciwciał. W określonych warunkach kompleksy immunologiczne maja zdolność do wytrącania się, precypitacji, co dawniej powszechnie wykorzystywano w diagnostyce. Obecnie metody immonoprecypitacji są wykorzystywane znacznie rzadziej, choć nadal są one podstawą wielu testów serologicznych (np. oznaczanie grup krwi).


POWSTAWANIE PRZECIWCIAŁ
Geny immunoglobulinowe

Genom człowieka obejmuje około 24 tysięcy genów. jedynie część z nich koduje przeciwciała. Dlatego przez dziesiątki lat naukowców nurtowało pytanie w jaki sposób możliwe jest wytwarzanie miliardów różnorodnych białek (przeciwciał) z niewielkiej puli genów. Powstało wiele teorii próbujących wytłumaczyć to zjawisko, a odpowiedź pojawiła sie dopiero w latach 70-tych, gdy poznano budowę locus (miejsca w genomie), w którym znajdują się genu kodujące przeciwciała.

Geny dla łańcuchów ciężkich przeciwciał znajdują się w obrębie 14 chromosomu i są ułożone w następujący sposób: najpierw (w kierunku 5' nici DNA) zlokalizowanych jest sto kilkadziesiąt segmentów genów V (niekiedy określanych również genami V), za nimi znajduje sie około 30 segmentów D, 6 segmentów J. Następnie znajdują sie segmenty C. Każdy segment genowy koduje jedynie część przeciwciała. Segmenty V, D oraz J kodują część zmienną przeciwciała, natomiast segmenty C część stałą. Taki układ segmentów genów nazywamy układem zarodkowym. Geny w tej postaci nie ulęgają ekspresji i są obecne w genomie każdej komórki człowieka. Jedynie w komórkach szpiku, które zaczynają różnicować się w kierunku limfocytów B dochodzi do rozpoczęcia określonych zjawisk prowadzących do wytworzenia ostatecznej postaci genu kodującego przeciwciało. Jest to zjawisko wyjątkowe w organizmie człowieka, bowiem w jego trakcie dochodzi do nieodwracalnych zmian w budowie genomu komórki.

Podobne zjawiska mają miejsce w obrębie miejsc kodujących łańcuchy lekkie przeciwciał. Ogólna struktura locus dla łańcucha lekkiego które znajduje się w chromosomie 2 człowieka, jest dość podobna do locus genów dla łańcucha ciężkiego. W kierunku 3' od segmentów V leży kilka segmentów J, a dalej pojedynczy gen C. Ułożenie genów dla łańcucha lekkiego  (chromosom 22 czlowieka) jest odmienne od ułożenia genów dla pozostałych łańcuchów immunoglobulinowych. Geny J i C występują w kilku kompleksach. Każdy z nich składa się z jednego segmentu J w bliskim sąsiedztwie jednego segmentu C. Cztery spośród tych kompleksów mogą ulegać ekspresji i dlatego wyróżniamy cztery podstawowe odmiany izotypowe łańcuchów .

Poniżej omówione zostaną jedynie zjawiska mające miejsce w trakcie tworzenia ostatecznego genu dla łańcucha ciężkiego. W procesie tym zainicjowana zostaje tak zwana rearanżacja genów immunoglobulinowych. Polega ona na tym, że pod wpływem działania określonych enzymów zbliżone do siebie zostają: jeden spośród stu kilkudziesięciu segmentów V, jeden spośród około 30 segmentów D, jeden spośród 6 segmentów J. Najpierw dochodzi do połączenia jednego z segmentów D z jednym z segmentów J, a dopiero w następnym etapie powstałej sekwencji DJ z jednym z segmentów V. Dzięki istnieniu wielu wariantów genów V, D i J w genomie, przypadkowe łączenie się ich w drodze rekombinacji wielokrotnie zwiększa liczbę wariantów części zmiennych. Rekombinacja zachodzi najczęściej przez wypętlenie i delecję, prowadząc w efekcie do powstania kolistego DNA.

Przypadkowe łączenie się różnych segmentów V, D, J nie wystarcza jednak, żeby wytworzyć miliardy kombinacji. Rzeczywiście okazuje się, że zmienność kombinacyjna nie jest jedynym źródłem różnorodności przeciwciał. Z jednego zestawu segmentów genów np. V105, D18, J5 może bowiem powstać bardzo wiele różnych kompleksów VDJ, a zatem wiele odmiennych, różniących się specyficznością różnych przeciwciał. Jest to możliwie dzięki istnieniu zjawiska określanego jako zmienność na złączach. Jest to zmienność między V i D oraz między D i J. Polega ona na tym, że podczas tworzenia się złącza kodującego dochodzi zarówno do usunięcia (delecji) pewnej liczby nukleotydów (do 20), jak i do wstawienia (insercji) nowych nukleotydów (od 1 do 15). Wycinanie i wstawianie nowych nukleotydów zachodzi zupełnie bezmatrycowo, co jest zjawiskiem unikatowym,bowiem prowadzi do powstania "nowych genów", których do tej pory nie było.

Przypuszcza się, że zmienność na złączach wynikająca z usuwania i dołączania nukleotydów zwiększa liczbę wariantów DJ około 10 razy i wariantów VDJ o dalsze 10 razy. Liczba wariantów konkretnego zestawu genów VDJ wzrasta więc o około 100 razy.

Dodatkowym czynnikiem zwiększającym różnorodność przeciwciał są tak zwane mutacje somatyczne zachodzące w rekombinowanym genie immunoglobulinowym. Są to najczęściej mutacje punktowe, rzadziej delecje, insercje lub konwersje. Występują one głównie w sekwencjach kodujących regiony hiperzmienne. Do mutacji somatycznych dochodzi najczęściej poza szpikiem, podczas stymulowanej przez antygen proliferacji i różnicowania limfocytów B w komórki efektorowe. Jedną mutację obserwuje się na 1000 par zasad w ciągu jednego cyklu komórkowego, a więc częstotliwość tych mutacji jest olbrzymia, bo aż 100 krotnie większa niż w komórkach spoczynkowych i pierwotnie pobudzonych limfocytach B i aż około milion razy większa niż w innych komórkach. Dlatego określa się je czasem jako hipermutacja. Wynikiem tych mutacji jest wymiana około 1% nukleotydów w genach dla części zmiennych łańcuchów ciężkich i lekkich. Dzięki nim liczba różnych wariantów przeciwciał rośnie o wiele rzędów wielkości.

Potencjalna liczba różnych wariantów przeciwciał, nie uwzględniając mutacji zachodzących w trakcie odpowiedzi immunologicznej, wynosi około 1010-1011.
PRZECIWCIAŁA MONOKLONALNE

Opracowanie w latach 70-tych metod produkcji i izolacji przeciwciał monoklonalnych przez Milsteina i Köhlera, za co otrzymali w 1984 roku nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny było niewątpliwie przełomem w medycynie. Przeciwciała monoklonalne wykorzystywane są zarówno w diagnostyce i leczeniu wielu chorób człowieka. Stały sie również podstawowym narzędziem pracy wielu naukowców.


Otrzymywanie przeciwciał monoklonalnych
Metoda produkcji przeciwciał monoklonalnych opracowana przez Milsteina i Köhlera dotyczyła przeciwciał mysich. Nadal są to najczęściej wykorzystywane przeciwciała, choć ze względu na swoja immunogenność (u człowieka rozwija się odpowiedź immunologiczna przeciwko obcogatunkowemu białku) są już coraz rzadziej stosowane w terapii. Metoda syntezy tych przeciwciał polega na fuzji limfocytów B wytwarzających swoiste przeciwciała i komórek szpiczaka (nowotworu wywodzącego się z szeregu rozwojowego limfocytów B). Swoistość przeciwciał wytwarzanych przez tak otrzymaną hybrydę określa limfocyt B, z którego ona powstała. Komórka szpiczaka będąc komórką nowotworową, nadaje hybrydzie "nieśmiertelność", umożliwiającą nieograniczenie długą hodowlę in vitro.

Limfocyty B wykorzystywane do fuzji uzyskuje sie od zwierząt, które są immunizowane (uczulane) określonym antygenem. W kilkanaście dni po immunizacji ze śledziony myszy izoluje sie limfocyty, które hybrydyzowane są następnie z komórkami szpiczaka. Oczywiście w wyniku przypadkowych fuzji powstaje wiele różnych hybryd, wytwarzających przeciwciała o różnorodnych specyficznościach. Dlatego w następnym etapie selekcjonuje sie jedynie hybrydy wytwarzające pożądane przeciwciała.

Jak wspomniano zastosowanie całkowicie mysich przeciwciał monoklonalnych u ludzi wiązało się z poważnym ryzykiem powikłań, w tym nawet poważnych reakcji uczuleniowych, prowadzących do anafilaksji. Dlatego przy pomocy metod inżynierii genetycznej konstruowane są geny immunoglobulinowe, których część V pochodzi od myszy, a część C od człowieka. Takie przeciwciała nazwane są chimerycznymi. Aby jeszcze bardziej zmniejszyć immunogenność przeciwciał modyfikuje sie geny w taki sposób aby jedynie sekwencje kodujące regiony hiperzmienne pochodziły od myszy, a reszta genu od człowieka. Zmodyfikowane w ten sposób geny immunoglobulinowe można wówczas wstawić do ustalonych linii komórek ssaków, np. komórek CHO (z ang. chinese hamster ovary), w których dojdzie do ich ekspresji Przeciwciała, których tylko regiony hiperzmienne pochodzą od myszy, a pozostałe sekwencje od człowieka nazywane są humanizowanymi (“uczłowieczonymi”) (ryc. 3.24). Przeciwciała chimeryczne składają się w około 75% z sekwencji ludzkich, natomiast humanizowane w około 95%. Te drugie nadal są w pewnym stopniu immunogenne.

Dzięki inżynierii genetycznej możliwe jest również tworzenie przeciwciał monoklonalnych w pełni ludzkich. Uzyskuje sie je dzięki możliwości tworzenia zwierząt transgenicznych lub używając tak zwanej techniki „phage display”. Metoda "phage display" polega na wbudowaniu genów dla części zmiennych łańcuchów lekkich i ciężkich do genomu faga włókienkowego, co prowadzi do ekspresji kodowanych białek na powierzchni faga. Fagi wiążące dzięki tym zabiegom odpowiedni antygen można izolować, po namnożeniu w komórkach bakterii, na kolumnach opłaszczonych tym antygenem. Można w ten sposób in vitro imitować selekcję limfocytów B zachodzącą w trakcie odpowiedzi immunologicznej in vivo.

Technika produkcji PM ludzkich w oparciu o zwierzęta transgeniczne (przede wszystkim myszy) polega na wprowadzeniu ludzkich genów immunoglobulinowych do embrionalnych komórek macierzystych myszy po uprzednim zablokowaniu ich własnych genów dla immunoglobulin.
Immunokoniugaty zawierające przeciwciała monoklonalne

Przeciwciała monoklonalne można odpowiednio „uzbrajać” lub "wyposażać", tak by wzmocnić ich funkcje efektorowe lub zmodyfikować ich właściwości. Niektóre spośród takich immunokoniugatów znalazły zastosowanie w klinice. Do przeciwciał monoklonalnych można dołączać: radioizotopy, toksyny, leki, cytokiny, enzymy, fluorochromy.


Zastosowania przeciwciał monoklonalnych w diagnostyce

Przeciwciała monoklonalne są stosowane powszechnie w biologii molekularnej. najczęściej są to przeciwciała mysie. Stosuje się je w takich technikach, jak immunohistochemia, Western blotting, cytometria przepływowa – do identyfikacji cząsteczek docelowych i ekspresji białek w tkankach lub na poziomie komórek.

Przeciwciała monoklonalne usprawniają również diagnostykę chorób zakaźnych. Dysponując przeciwciałami przeciw określonym mikroorganizmom można skrócić czas potrzebny do wykrywania ich obecności z kilku dni nawet do kilku minut.

Przeciwciała monoklonalne są używane do wykrywania i określania stężeń leków, hormonów, enzymów, nawet jeżeli występują one w bardzo małych ilościach w płynach tkankowych. Znalazły zastosowanie w teście radioimmunologicznym (RIA), za którego opracowanie Yalow dostała w 1977 roku nagrodę Nobla, a także – obecnie stosowanym powszechnie – teście immunoenzymatycznym (ELISA).

Niektóre przeciwciała monoklonalne lub ich pochodne są stosowane bądź testowane w celach diagnostycznych w radiologii. na przykład wyznakowany technetem 99m fragment Fab rozpoznający antygen CEA - arcitumomab, wykorzystywany do lokalizowania przerzutów nowotworów. Wyznakowany technetem 99m fragment F(ab’)2 - sulesomab stosowany jest natomiast do identyfikacji nacieków neutrofilów w zapaleniu kości i szpiku. Znakowany indem 111 fragment Fab rozpoznający miozynę - imciromab pentetate jest stosowany w diagnozowaniu zawału serca.
TESTY DIAGNOSTYCZNE WYKORZYSTUJĄCE PRZECIWCIAŁA
ELISA

ELISA (z ang. enzyme-linked immunosorbent assay) jest jednym z najważniejszych i bardzo czułych testów wykorzystywanych w celu określenia stężenia określonego antygenu w badanej próbce (np. surowicy, płynie mózgowo-rdzeniowym, wysięku, moczu). Metoda ta jest bardzo czuła, relatywnie prosta, umożliwia analizę bardzo dużej liczby próbek w tym samym czasie i można ją zautomatyzować. Istnieje kilkadziesiąt odmian testu ELISA, jednak wszystkie polegają na dość podobnych zasadach. Dwie najważniejsze odmiany określane są jako bezpośrednia i pośrednia ELISA. Pośrednia ELISA jest często wykorzystywana w celu wykrycia obecności w surowicy przeciwciał przeciw określonym antygenom drobnoustroju. W tym celu studzienki płytki 96-studzienkowej pokrywa się drobnoustrojami, ich lizatami, oczyszczonymi lub rekombinowanymi antygenami drobnoustrojów. Następnie do studzienek dodaje się rozcieńczoną surowicę chorego. Jeśli są w niej obecne przeciwciała wówczas stabilnie przyczepia sie one do odpowiednich antygenów, trwale opłaszczających studzienkę. Niezwiązane przeciwciała surowicy odpłukuje się odpowiednimi buforami. Następnie do studzienek dodawany jest roztwór przeciwciał drugorzędowych, rozpoznających fragmenty Fc przeciwciał określonej klasy (test służy nie tylko do określenia obecności i stężenia przeciwciał, ale również ich klasy). Drugorzędowe przeciwciała są skoniugowane z enzymem. Następnie dodaje sie substrat enzymu, który zostaje przekształcony w barwnik. Przy użyciu spektrofotometru odczytuje się absorbancję światła o określonej długości fali w każdej z badanych studzienek. Intensywność reakcji barwnej jest proporcjonalna do stężenia przeciwciał związanych do antygenów. W wypadku użycia radioizotopów wykorzystuje sie metod autoradiografii.

Pośrednia ELISA służy do wykrywania obecności antygenów w badanym materiale. Tym razem dno studzienek opłaszczane jest określonymi przeciwciałami monoklonalnymi, o znanej specyficzności. Do studzienek dodawana jest następnie surowica (lub inny badany materiał), a po jej odpłukaniu dodawane są przeciwciała drugorzędowe rozpoznające inny epitop w obrębie tego samego antygenu. Drugorzędowe przeciwciała mogą być od razu skoniugowane z enzymem bądź z radioizotopem, ale w celu zwiększenia czułości testu można też użyć przeciwciał nieskoniugowanych. Wymaga to przeprowadzenia dodatkowego etapu - dodania skoniugowanych z enzymem przeciwciał trzeciorzędowych, rozpoznających fragment Fc przeciwciał drugorzędowych. Taka reakcja określana jest kanapkową.

Pewną odmianą jest tak zwana kompetytywna ELISA. Umożliwia ona pominięcie jednego etapu płukania w teście bezpośrednim (skrócenie procedury) i polega na jednoczasowym dodaniu do studzienki zarówno surowicy (w której wykrywamy przeciwciała) jak i gotowych, skoniugowanych z enzymem, przeciwciał monoklonalnym rozpoznających antygen opłaszczający dno studzienek. Przeciwciała surowicy oraz monoklonalne konkurują o miejsce wiązania. Niezwiązane przeciwciała są odpłukiwane a następnie wywoływana jest reakcja barwna. Jeśli w surowicy nie było przeciwciał rozpoznających antygen opłaszczony na dnie studzienki, wówczas rozwinie sie reakcja barwna. Im większe jednak było stężenie przeciwciał w surowicy, tym reakcja barwna będzie słabiej rozwinięta.


Testy radioimmunologiczne

Testy radioimmunologiczne są wykonywane analogicznie do ELISA z tym, ze zamiast enzymu do przeciwciał doczepione są radioizotopy, a odczyt odbywa się przy wykorzystaniu metod autoradiografii. Choć testy radioimmunologiczne są starsze od ELISA to obecnie wykorzystuje sie je coraz rzadziej ze względu na bezpieczeństwo.


Western blotting

Jedną z podstawowych metod wykorzystujących przeciwciała w diagnostyce jest Western blotting. Jest to metoda składająca się z wielu etapów, jest dość złożona i z tego powodu rzadko wykorzystywana w klinicznej diagnostyce. Niemniej jest bardzo specyficzna i daje jednoznaczne rezultaty. Z tego powodu bywa wykorzystywana jako ostateczne potwierdzenie diagnozy (np. w zakażeniu HIV).

Aby wykryć obecność określonego antygenu w badanej próbce (krew, tkanka) należy ją najpierw rozdrobnić oraz uzyskać jednorodną zawiesinę białek (oraz innych składników komórkowych). Tak przygotowany "lizat" jest następnie rozdzielany w procesie elektroforezy, najczęściej w żelu poliakrylamidowym. Białka układają się w żelu głównie zgodnie ze swoją masą cząsteczkową (białka lekkie migrują w żelu szybciej). Dodatkowo niewielki wpływ na migrację białek ma ich ładunek elektryczny, który może sie zmieniać np. w wyniku ich modyfikacji w komórkach (np. dołączenie grup cukrowych lub lipidów). Ze względu na małą trwałość galaretowatego żelu rozdzielone białka przenoszone są na inne, bardziej trwałe podłoże w procesie określanym jako transfer. Takim podłożem są najczęściej błony nitrocelulozowe lub wykonane z PVDF (polifluorek wynilidenu). Na błonach tych można następnie przeprowadzić reakcje immunochemiczne. Polegają one na zanurzeniu błony w roztworze zawierającym określone przeciwciała. Zazwyczaj są to "czyste" przeciwciała, to znaczy nie skoniugowane z inna cząsteczką. Po odpłukaniu przeciwciał, które nie związały się z antygenami, błonę umieszcza się w innym roztworze, zawierającym przeciwciała rozpoznające fragmenty Fc przeciwciał wiążących antygeny doczepione do rozdzielonych białek. Te drugorzędowe przeciwciała mogą być skoniugowane z peroksydazą chrzanową lub z fosfatazą zasadową. Rzadziej wykorzystuje sie inne znaczniki - fluorochromy lub radioizotopy.
Cytometria przepływowa

Jednym z przełomów w diagnostyce wielu chorób człowieka było opracowanie metod wykrywania antygenów powierzchniowych, czyli cząsteczek znajdujących się po zewnętrznej stronie błony cytoplazmatycznej komórek człowieka. Metoda służąca do tego celu określana jest jako cytometria przepływowa, a proces określania antygenów powierzchniowych to immunofenotypowanie. W cytometrii wykorzystywane są przeciwciała monoklonalne, wyznakowane odpowiednimi fluorochromami (najczęściej FITC oraz PE). Przeciwciała te "znakują", czyli rozpoznają określone cząsteczki powierzchniowe, na przykład komórek krwi. Następnie zawiesinę komórek analizuje się ilościowo przy użyciu cytometru przepływowego. Jest to urządzenie, które zasysa komórki, układające się w liniowy strumień (jedna komórka za drugą) w procesie ogniskowania hydrodynamicznego. Strumień ten jest następnie przecinany przez wiązki świateł laserowych, które wzbudzają fluorescencję i docierają poprzez układ odpowiednich soczewek i zwierciadeł do odpowiednich detektorów. Analiza umożliwia określenie wielkości i ziarnistości komórek oraz obecność cząsteczek, do których specyficznie przyczepiły się przeciwciała wyznakowane fluorochromami. Dzięki temu w przeciągu kilku-kilkunastu minut możemy ocenić dziesiątki tysięcy komórek znajdujących się w badanej mieszaninie. Ta metoda diagnostyczna wykorzystywana jest przede wszystkim w hematologii. Umożliwia ona określenie fenotypu komórek białaczkowych lub chłoniaków, co ma znaczenie prognostyczne i wpływ na wybór leczenia. Cytometria przepływowa wykorzystywana jest również w diagnostyce chorób zakaźnych (np. określenie zaawansowania AIDS), w diagnostyce niedoborów immunologicznych, napadowej nocnej hemoglobinurii oraz w badaniach naukowych. Opracowano również metody "permeabilizowania komórek" (zwiększania przepuszczalności błony komórkowej), co umożliwia wykrywanie antygenów wewnątrzkomórkowych, takich jak cytokiny czy czynniki wzrostu. Stosują na przykład sondy nukleotydowe wyznakowane fluorochromami można również badać ekspresję określonych genów w komórkach.

Współczesne cytometry przepływowe umożliwiają nie tylko detekcję antygenów powierzchniowych, ale również odpowiednie segregowanie komórek zawierających określone antygeny do odpowiednich probówek. Proces ten określany jest jako sortowanie.
Immunohistochemia

Kolejną metodą diagnostyczna jest immunohistochemia. Polega ona na wykrywaniu określonych antygenów w skrawkach tkankowych uzyskanych po utrwaleniu lub zamrożeniu tkanki pobranej od chorego. Utrwalone tkanki są zatapiane w parafinie, co umożliwia ich cięcie przy użyciu mikrotomów na cienkie plasterki (skrawki) o grubości nawet kilku mikrometrów. Skrawki są następnie "przyklejane" do szkiełek mikroskopowych, po czym przeprowadzana jest inkubacja z przeciwciałami. Przeciwciała wykorzystywane w immunohistochemii najczęściej skoniugowane są z enzymami, takimi jak peroksydaza chrzanowa lub fosfataza zasadowa. Po odpowiednim odpłakaniu przeciwciał, które nie przyczepiły się do antygenów do preparatów dodawane są substraty enzymów. Powstający strąt barwnika przyczepia się w miejscu, w którym doszło do rozpoznania określonego antygenu. Istnieje wiele odmian immunohistochemii. Jeśli wykorzystywane są pojedyncze komórki (np. krwi), to analogiczna metoda wykrywania antygenów na tych komórkach określana jest jako immunocytochemia. Zamiast enzymów do przeciwciał mogą być doczepiane fluorochromy. Mówimy wówczas o badaniach immunofluorescencyjnych.

Immunohistochemia dostarcza nam natychmiastowych informacji nie tylko o obecności antygenu w badanej tkance, ale również umożliwia ustalenie jego lokalizacji w tkance. Immunohistochemia jest metodą półilościową. Nie można przy jej użyciu precyzyjnie określić ilości wytwarzanego białka. Ponadto, na jednym skrawku można zazwyczaj przeprowadzić tylko jedna reakcję immunocytochemiczną (wykrycie jednego antygenu). Pewnym postępem w diagnostyce jest opracowanie metod mikromacierzy tkankowych. Z zatopionego w parafinie bloku tkankowego wycinane są walcowate bloki tkanki, które następnie zatapiane są w specjalnie skonstruowanym podłożu. Uzyskany w ten sposób bloczek zawiera kilkanaście do kilkudziesięciu walcowatych fragmentów tkanek ułożonych równolegle do siebie. Poprzeczne cięcie takiego bloczka umożliwia uzyskanie setek skrawków zawierających po kilkanaście-kilkadziesiąt powtórzeń tej samej tkanki. Istnieją odpowiednie zrobotyzowane urządzenia, które w ciągu kilkunastu godzin mogą przeprowadzić setki reakcji immunohistochemicznych na uzyskanych skrawkach. Dzięki temu możemy oceniać obecność setek antygenów w tym samym materiale pobranych od chorego. Metody immunohistochemiczne są najczęściej wykorzystywane w diagnostyce nowotworów (określanie typu oraz stopnia zróżnicowania nowotworu) co ma znaczenie prognostyczne oraz wpływa na wybór leczenia.
Mikromacierze białkowe

Opisane powyżej metody diagnostyczne w głównej mierze służą wykrywaniu obecności i/lub stężenia w badanym materiale biologicznym pojedynczych białek. Mikromacierze białkowe umożliwiają identyfikację setek, a nawet tysięcy białek w jednej próbce. Zasady analizy są analogiczne, jak w wypadku testów ELISA. Zasadnicza różnica polega na tym, ze podłoże wykorzystywane do wykonania mikromacierzy opłaszczone jest nie pojedynczym antygenem lub przeciwciałem, ale znacznie większą ich liczbą. Podłoża te są oczywiście wykonane z odmiennych materiałów, a proces pokrywania zazwyczaj wykonywany jest przez zautomatyzowane roboty. Dzięki temu konkretne białko (np. przeciwciało) nakładane jest na bardzo niewielkiej powierzchni macierzy. W rezultacie na płytce o powierzchni kilku cm2 rozmieszczonych zostaje bardzo dużo określonych białek. Lokalizacja każdego z tych białek jest znana. Jeśli więc na mikromacierz nałożony zostanie odpowiednio przygotowany materiał biologiczny (np. surowica), to obecne w niej białka będą mogły specyficznie przyłączyć się do osadzonych na mikromacierzy przeciwciał. Po odpłukaniu niezwiązanych białek na mikromacierz nakładana jest mieszanina wszystkich wykorzystanych do jej przygotowania przeciwciał, tym razem znakowanych fluorochromem. W punkcie mikromacierzy, w których doszło do utworzenia "kanapki" składającej się z przeciwciał pierwotnych, rozpoznawanych przez nie białek oraz przeciwciał wtórnych pojawi się fluorescencja, którą można wykryć przy użyciu czułego skanera fluorescencji.


Pismiennictwo:


  1. Plested JS, Coull PA, Gidney MA. ELISA. Methods Mol Med. 2003;71:243-61.

  2. Itoh K, Suzuki T. Antibody-guided selection using capture-sandwich ELISA. Methods Mol Biol. 2002;178:195-9.

  3. True LD. Quality control in molecular immunohistochemistry. Histochem Cell Biol. 2008 Sep;130(3):473-80.

  4. Bussolati G, Leonardo E. Technical pitfalls potentially affecting diagnoses in immunohistochemistry. J Clin Pathol. 2008 Nov;61(11):1184-92.

  5. He M, Stoevesandt O, Taussig MJ. In situ synthesis of protein arrays. Curr Opin Biotechnol. 2008 Feb;19(1):4-9.

  6. Wingren C, Borrebaeck CA. Progress in miniaturization of protein arrays--a step closer to high-density nanoarrays. Drug Discov Today. 2007 Oct;12(19-20):813-9. Epub 2007 Sep 18. Review.

  7. Reid JD, Parker CE, Borchers CH. Protein arrays for biomarker discovery. Curr Opin Mol Ther. 2007 Jun;9(3):216-21.

  8. Camp RL, Neumeister V, Rimm DL. A decade of tissue microarrays: progress in the discovery and validation of cancer biomarkers. J Clin Oncol. 2008 Dec 1;26(34):5630-7.

  9. Bentzen SM, Buffa FM, Wilson GD. Multiple biomarker tissue microarrays: bioinformatics and practical approaches. Cancer Metastasis Rev. 2008 Sep;27(3):481-94.

  10. Voduc D, Kenney C, Nielsen TO. Tissue microarrays in clinical oncology. Semin Radiat Oncol. 2008 Apr;18(2):89-97.

  11. Moloney M, Shreffler WG. Basic science for the practicing physician: flow cytometry and cell sorting. Ann Allergy Asthma Immunol. 2008 Nov;101(5):544-9.

  12. Ibrahim SF, van den Engh G. Flow cytometry and cell sorting. Adv Biochem Eng Biotechnol. 2007;106:19-39.

  13. Donnenberg AD, Donnenberg VS. Rare-event analysis in flow cytometry. Clin Lab Med. 2007 Sep;27(3):627-52

  14. Wang W, Singh S, Zeng DL, King K, Nema S. Antibody structure, instability, and formulation. J Pharm Sci. 2007 Jan;96(1):1-26.

  15. Braden BC, Goldman ER, Mariuzza RA, Poljak RJ. Anatomy of an antibody molecule: structure, kinetics, thermodynamics and mutational studies of the antilysozyme antibody D1.3. Immunol Rev. 1998 Jun;163:45-57.

  16. Li Z, Woo CJ, Iglesias-Ussel MD, Ronai D, Scharff MD. The generation of antibody diversity through somatic hypermutation and class switch recombination. Genes Dev. 2004 Jan 1;18(1):1-11.

  17. Weiner LM, Dhodapkar MV, Ferrone S. Monoclonal antibodies for cancer immunotherapy. Lancet. 2009 Mar 21;373(9668):1033-40.

  18. Gołąb J, Jakóbisiak M, Lasek W, Stoklosa T. Immunologia V wyd, 2007, PWN








©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna