Realioznawstwo  wykorzystanie materiałów autentycznych a przygotowanie do matury z języków obcych



Pobieranie 51.56 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar51.56 Kb.
Adriana Kowalska
Realioznawstwo  wykorzystanie materiałów autentycznych

a przygotowanie do matury z języków obcych 1

We współczesnej dydaktyce języków obcych nikt już nie zadaje pytania, czy należy przekazywać treści realioznawcze. Wiadomo, że język i kultura są nierozłączne, przenikają się. Język jest naznaczony kulturą, gdyż jest tworem społeczno-historycznym, kultura zaś przejawia się przede wszystkim w języku. Dlatego zakładając, że uczymy języka, aby porozumiewać się z innymi (cel komunikacyjny), możemy uznać, że realioznawstwo stanowi integralną cześć tego nauczania. Takie stanowisko zostało przedstawione w dokumencie Rady Europy2 dotyczącym języków obcych, do którego odwołują się również autorzy nowej formuły matury z języków obcych.


Realioznawstwo w dydaktyce języków obcych wg wytycznych Rady Europy
Aby zrozumieć sens i cel nauczania  uczenia się języków obcych w dzisiejszym świecie, należy uświadomić sobie, jakie kompetencje osoba ucząca się języka musi posiadać lub nabyć, by nauka języka, a później komunikacja w tym języku, była efektywna.

Można je podzielić na dwie grupy: na kompetencje ogólne i komunikacyjne kompetencje językowe. Do kompetencji ogólnych zalicza się:

1) wiedzę deklaratywną, czyli:


  • wiedzę o świecie, wynikającą z doświadczenia, wykształcenia, korzystania z wielu źródeł informacji; innymi słowy jest to wiedza faktograficzna z różnych sfer życia, a więc również ta dotycząca kraju, w którym język jest używany,

  • wiedzę socjokulturową, dotyczącą np. codziennego życia ludzi mówiących danym językiem, warunków ich życia, stosunków międzyludzkich, systemów wartości, poglądów, postaw, itp.,

  • wrażliwość interkulturową, przejawiającą się w wiedzy, świadomości i rozumieniu relacji (podobieństw i wyraźnych różnic) między „światem społeczności pochodzenia” a „światem społeczności języka docelowego”;

2) wiedzę proceduralną, na którą składają się umiejętności:

  • praktyczne (społeczne, życiowe, zawodowe),

  • interkulturowe, czyli umiejętność dostrzegania związku między kulturą własną a obcą, umiejętność pośredniczenia między tymi kulturami (radzenie sobie w sytuacjach nieporozumień kulturowych), umiejętność przezwyciężenia stereotypów;

3) uwarunkowania osobowościowe, tj. postawy, motywację, poglądy,

4) umiejętność uczenia się, obejmującą m.in. techniki uczenia się, wrażliwość językową i komunikacyjną, oraz umiejętności heurystyczne, np. korzystania z nowych technologii, radzenia sobie z nowymi doświadczeniami (nauka nowego języka).

Wśród wymienionych powyżej kompetencji kilkakrotnie przywołana została wiedza realioznawcza i pojęcie interkulturowości. Fakt ten dowodzi, jak ważne staje się w nauce języków obcych osadzenie języka w konkretnych realiach, ich poznanie i zrozumienie.

Jak już wspomniano, obok kompetencji ogólnych osoby uczącej się języka należy także wymienić komunikacyjne kompetencje językowe, a wśród nich kompetencje:



  • lingwistyczne (leksykalną, gramatyczną, fonologiczną, ortograficzną),

  • pragmatyczne (np. dyskursywną),

  • socjolingwistyczne (np. wyznaczniki relacji społecznych, konwencje grzecznościowe, rejestr wypowiedzi, dialekty i odmiany regionalne).

Tu po raz kolejny pojawia się komponent realioznawczy, tym razem w postaci kompetencji socjolingwistycznych. Ich rozwijanie jednocześnie z kompetencjami lingwistycznymi ma na celu ułatwienie komunikacji, która nie ogranicza się przecież do przekazu językowego, ale jest również efektem odgadywania sensu poprzez kontekst i gesty.

Z powyższego opisu kompetencji wynika, że treści realioznawcze są nieodzownym elementem nauki języka obcego. Definicje pojęcia realioznawstwa w nauce języka obcego nieznacznie różnią się od siebie w zależności od nauczanego języka.3 Pomocne może być odwołanie do ogólnej definicji kultury (cywilizacji) jako zespołu zjawisk społecznych, religijnych, moralnych, etycznych, naukowych i technicznych właściwych danemu społeczeństwu, danej narodowości.

Wiedza realioznawcza stanowi zaplecze dla danego języka obcego. Spróbujmy jednak wyjaśnić, dlaczego tak ważne jest nauczanie tych treści.

Pierwszym i najważniejszym celem jest kształtowanie postaw tolerancji i otwartości oraz zrozumienia dla inności. Zresztą jest to jedno z zadań szkoły, ujętych w podstawie programowej4. Uczeń poznaje nową, obcą sobie rzeczywistość, co pozwala mu lepiej zrozumieć inną społeczność językową5.

Drugim, nie mniej ważnym celem nauczania treści realioznawczych, bezpośrednio wypływającym z kompetencji ogólnych osoby uczącej się języka (patrz: wrażliwość interkulturowa), jest rozwijanie kompetencji interkulturowej, tak by uczeń mógł dokonać porównania różnych kultur bez ich oceniania i wartościowania oraz spojrzeć na rodzimą kulturę przez pryzmat obcej (zadanie szkoły wg podstawy programowej: pogłębianie poczucia własnej tożsamości kulturowej u ucznia).

Uściślając, na umiejętności interkulturowe składają się:



  • umiejętność powiązania kultury rodzimej z obcą,

  • wrażliwość na kulturę oraz zastosowanie odpowiednich strategii umożliwiających kontakt z przedstawicielami innej kultury,

  • zdolność pośredniczenia między dwiema różnymi kulturami i umiejętne rozwiązywanie konfliktów kulturowych (np. przy okazji wymiany międzyszkolnej),

  • wyjście poza stereotypowe myślenie o innych kulturach i nacjach.

Trzecim ważnym celem, wynikającym z wytycznych Rady Europy, jest promowanie różnorodności językowej i kulturowej.

W codziennej praktyce nauczycielskiej cele te sprowadzają się do:



  • pokazania uczniowi rzeczywistego obrazu kraju nauczanego języka,

  • kształcenia umiejętności praktycznych, np. posługiwania się planem metra,

  • wzbogacenia ogólnej wiedzy ucznia.

Cele te pokrywają się z celami edukacyjnymi zawartymi w podstawie programowej kształcenia ogólnego, a są nimi:

  1. Osiągnięcie poziomu opanowania języka zapewniającego w miarę sprawną komunikację językową we wszystkich sytuacjach życia codziennego.

  2. Lepsze poznanie kultury i spraw życia codziennego kraju języka nauczanego w celu interpretowania opisanych wydarzeń kulturowych w porównaniu z własną kulturą.

  3. Umiejętność właściwego nawiązywania i podtrzymywania kontaktów z cudzoziemcami dzięki świadomości istnienia różnic kulturowych.6

Jak więc nauczać, by osiągnąć zamierzone cele? Odpowiedź na nie wydaje się następująca: wykorzystując dokumenty (lub materiały) autentyczne. Oczywiste jest, że nauka języka i kultury kraju, gdzie tym językiem się mówi, jest najbardziej efektywna w tymże kraju. Dzieje się tak, gdyż uczący się poznaje język, jego funkcjonowanie i użycie w konkretnych sytuacjach życia danej społeczności. A dokument autentyczny jest namiastką tej rzeczywistości.

Rola materiału autentycznego została uznana również przez autorów podstawy programowej, dotyczącej nauki języka obcego nowożytnego, w której wyraźnie czytamy, że do zadań szkoły należy zapewnienie w miarę możliwości dostępu do stosowanych materiałów autentycznych.

Materiały autentyczne w nauczaniu języków nowożytnych
Materiały (lub dokumenty) autentyczne to materiały będące wytworem danej wspólnoty językowej i adresowane przede wszystkim do członków tej wspólnoty; są one przykładem rzeczywistego użycia języka, a ich autorom nie przyświecały żadne względy językowo-dydaktyczne7. Choć definicja ta jest całkowicie zrozumiała, zastanawiające wydaje się sformułowanie pojęcia autentyczności dokumentu. Według K. Jarosz8 np. materiał nie jest autentyczny sam w sobie: jest on autentyczny dla kogoś, w konkretnej sytuacji czy też w odpowiednim kontekście, a autentyczność to proces zachodzący między czytelnikiem a tekstem. Kluczem do zrozumienia tego pojęcia wydaje się odpowiedź na pytanie, w jakim celu jest wprowadzany dany dokument autentyczny na lekcji (czy jego wykorzystanie w klasie będzie odpowiadało rzeczywistemu kontekstowi).

Materiały autentyczne pojawiły się w dydaktyce języków obcych w latach 70. wraz z nadejściem podejścia komunikacyjnego. Powody były dwa. Była to konieczność:



  • połączenia nauczania języka z nauczaniem treści cywilizacyjnych,

  • przedstawienia języka w rzeczywistej sytuacji komunikacyjnej.

Szybko zauważono, że korzystanie na lekcji języka obcego z materiałów autentycznych przynosi wiele korzyści, a najważniejsze z nich to9:

  • rozbudzenie motywacji uczniów, szczególnie na poziomie początkowym  uczeń czerpie przyjemność ze stwierdzenia, że nauka danego języka przynosi konkretne efekty (uczeń radzi sobie z zaproponowanym mu dokumentem autentycznym i jest to dla niego pewnego rodzaju rekompensata za trud włożony w naukę);

  • wspomaganie autonomii ucznia. Według standardów wymagań nowej matury uczeń powinien opanować język obcy w sposób umożliwiający mu w miarę sprawne funkcjonowanie w kraju nauczanego języka i komunikowanie z osobami mówiącymi tym językiem. W rzeczywistej sytuacji językowej uczeń będzie musiał sobie radzić, wykorzystując wiedzę i umiejętności nabyte w klasie. Kiedy przypomni sobie, w jaki sposób i w jakim kontekście dany dokument został mu przedstawiony na lekcji oraz jak z nim pracował, wtedy zastosuje tę samą strategię (połączy język i realioznawstwo) i będzie miał ułatwione zadanie. Zapewnienie uczniom kontaktu z materiałami autentycznymi pozwala na połączenie sytuacji klasowej z życiem (rzeczywistością) nauczanego języka.

  • skonfrontowanie ucznia z różnymi aspektami użycia języka (wymiar pragmatyczny). Każdy materiał autentyczny jest wpisany we właściwą sobie sytuację komunikacyjną, pełniąc w niej jakąś funkcję, dzięki czemu uczeń ma możliwość poznania i wykorzystania języka w konkretnych sytuacjach. Poza tym dokument autentyczny prezentuje żywą mowę i rzeczywisty sposób mówienia, co przybliża ucznia do świata języka, którego się uczy.

Wymienione powyżej korzyści płynące z użycia dokumentu autentycznego na lekcji języka obcego są najważniejszymi, ale nie jedynymi atutami tego typu pomocy dydaktycznych. Materiał autentyczny pozwala nauczycielowi urozmaicić lekcję poprzez:

  • aktualizację materiału podręcznikowego,

  • przełamanie monotonii powtarzalnych etapów lekcji.

Ponadto materiał autentyczny może być zastosowany jako uzupełnienie lekcji, by wzmocnić akwizycję wybranych kompetencji (receptywnych lub produktywnych) lub elementów języka10.

Chcąc zachować obiektywny charakter analizy dokumentu autentycznego w dydaktyce języków obcych, należy wspomnieć o jego ewentualnych ograniczeniach, jakimi są szybka dezaktualizacja informacji prezentowanych w samym materiale oraz konieczność żmudnej analizy przygotowawczej ze strony nauczyciela. Rzeczywiście musimy pogodzić się z tym, że część materiałów autentycznych (np. informacje telewizyjne lub prasowe) szybko traci swoją aktualność, choć przecież w tym także tkwi ich atrakcyjność. Z pewnością też analiza dokumentu wymaga od nauczyciela zaangażowania czasu i pracy. Pocieszający jest jednak fakt, iż ten sam materiał może być wykorzystany w klasie wielokrotnie, służąc do osiągania różnych celów dydaktycznych11 (np. wykorzystanie programu telewizyjnego w nauce godzin oraz podczas omawiania tematu zainteresowań i czasu wolnego). Często też sama technika opracowania materiału dydaktycznego jest powtarzalna, np. te same lub podobne ćwiczenia do aktualizowanej prognozy pogody.

Wymienione ograniczenia, jakie niesie z sobą praca z dokumentem autentycznym, nie są w stanie przesłonić jej walorów dydaktycznych. Należy jednak pamiętać o kilku podstawowych zasadach, by praca tego typu przynosiła pożądane rezultaty. Trzeba:


  • unikać sztucznego naginania treści materiału autentycznego do potrzeb dydaktycznych, np. gdy dokument jest tylko i wyłącznie pretekstem do lekcji gramatyki,

  • zachować cel główny, jakiemu służy dany dokument (najczęściej o charakterze informacyjno-użytkowym): uczeń ma rozumieć przekaz i przyswoić elementy języka specyficzne dla danej sytuacji komunikacyjnej,

  • modyfikować materiał (upraszczać go), zachowując sytuację komunikacyjną, w którą jest wpisany,

  • zachować atrakcyjność materiału, nie przytłaczając go ćwiczeniami.


Rodzaje materiałów autentycznych
Różnorodność materiałów dydaktycznych nie pozwala na wymienienie ich tutaj wszystkich. Coraz częściej jednak tradycyjny podział na materiały wizualne, w tym pisemne, dźwiękowe i audiowizualne zostaje uzupełniony jeszcze jednym rodzajem, jakim są materiały elektroniczne. Te ostatnie (a należą do nich np. encyklopedie multimedialne, strony internetowe muzeów) są szczególnie wartościowe, gdyż sprzyjają integracji treści z różnych dziedzin.

Typowymi przykładami materiałów autentycznych są dokumenty:



  • życia codziennego: plan miasta, rozkład jazdy, ulotka turystyczna, instrukcja obsługi, program telewizyjny, karta dań,

  • administracyjne: różnego rodzaju formularze i wnioski,

  • informacyjne (pisemne, radiowe, telewizyjne): artykuły prasowe, prognoza pogody, horoskop, reklama, ulotki, plakaty, przewodniki,

  • graficzne: zdjęcia, rysunki humorystyczne.

Do materiałów autentycznych zalicza się również: teksty literackie, piosenki, filmy, komiksy, itp.12

Nadmienić tutaj należy, że obecnie zniknął problem dostępności materiałów autentycznych, z którym borykali się nauczyciele kilkanaście lat temu, gdy materiały te były nowością w dydaktyce języków obcych. Oczywiście jest to efekt braku ograniczeń w podróżach zagranicznych, powszechności Internetu, telewizji satelitarnej itd.

Z powyższej analizy wynika, że materiały autentyczne stanowią cenne źródło wiedzy realioznawczej oraz pozwalają rozwijać umiejętności językowe w konkretnych sytuacjach. Interesujące jest jednak to, czy pracując na tego typu materiałach, uczeń może skutecznie przygotować się do egzaminu maturalnego z języka obcego, który to egzamin stanowi często najbardziej wymierny cel nauki języka, stawiany sobie przez uczniów szkół ponadgimnazjalnych.
Materiały autentyczne a nowa matura
Aby zdać egzamin maturalny, uczeń musi sprostać konkretnym wymaganiom, opisanym jako standardy wymagań w Rozporządzeniu MENiS z 10 kwietnia 2003 r.13 Owe standardy egzaminacyjne obejmują pięć obszarów sprawdzanych na egzaminie:


  • wiedzę,

  • umiejętność odbioru, czyli recepcji tekstu,

  • umiejętność tworzenia (produkcji) tekstu,

  • umiejętność reagowania w określonych sytuacjach językowych,

  • umiejętność przetwarzania tekstu.14

Sprawdźmy zatem, czy znane nam materiały autentyczne odpowiadają tematycznie wymaganiom maturalnym, a ćwiczenia proponowane na ich podstawie pozwalają rozwijać wymagane umiejętności. Oto przykłady:

Dokument autentyczny

Temat

Umiejętności

Ogłoszenia drobne, książka telefoniczna

człowiek, dom, praca

uzyskiwanie/ udzielanie informacji, relacjonowanie wydarzeń, negocjowanie

Bilety wstępu do kina teatru, terminarz, program telewizyjny, kinowy, etc.

życie rodzinne i towarzyskie: formy spędzania wolnego czasu, kultura

uzyskiwanie/ udzielanie informacji,

relacjonowanie wydarzeń, negocjowanie



Przepisy kulinarne, karta dań, gazetki reklamowe sklepów, reklama, banknoty

żywienie,

zakupy i usługi



uzyskiwanie/ udzielanie informacji,

relacjonowanie wydarzeń, negocjowanie



Plan miasta, mapa, rozkład jazdy pociągów, bilety komunikacji miejskiej, informator turystyczny

podróżowanie

uzyskiwanie/ udzielanie informacji,

relacjonowanie wydarzeń, negocjowanie



Plan lekcji, dzienniczek ucznia

szkoła

uzyskiwanie/ udzielanie informacji,

relacjonowanie wydarzeń



Repertuar kinowy i teatralny, bilety wstępu, plakaty informujące o wydarzeniach sportowych, kulturalnych i artystycznych

kultura, sport

uzyskiwanie/ udzielanie informacji,

relacjonowanie wydarzeń, negocjowanie



Reklama społeczna, recepty; ankiety osobowe, formularze urzędowe

zdrowie,

państwo i społeczeństwo



uzyskiwanie/ udzielanie informacji,

relacjonowanie wydarzeń



Instrukcje obsługi

nauka i technika

uzyskiwanie/ udzielanie informacji

Prognoza pogody

świat przyrody

uzyskiwanie/ udzielanie informacji,

relacjonowanie wydarzeń, negocjowanie


Prasa (codzienna, periodyki kobiece i dla młodzieży) także obfituje w artykuły na każdy z podanych wyżej tematów, co oczywiście sprzyja rozwijaniu umiejętności rozumienia tekstu pisanego, ale również przetwarzania tekstu oraz produkcji wypowiedzi ustnych i pisemnych. Do rozwijania umiejętności rozumienia ze słuchu u uczniów, warto wykorzystać repertuar współczesnych młodych piosenkarzy, którzy w swoich utworach szeroko komentują współczesną rzeczywistość, życie codzienne i problemy z nim związane. Ważne jest też, że tego typu materiały prezentują różne style języka (formalny i nieformalny), co podręcznik rzadko zapewnia, a przecież umiejętność rozróżnienia stylów stanowi wymóg egzaminacyjny.

Jednym z najodpowiedniejszych materiałów dydaktycznych w przygotowaniu uczniów do nowej matury z języka obcego, biorąc pod uwagę jej formułę (opis ilustracji i wypowiedź na jej podstawie), wydaje się reklama prasowa i telewizyjna oraz film. Obydwa typy dokumentu łączą ze sobą obraz i tekst, co daje możliwość pracy najpierw na obrazie, a potem na tekście: tym sposobem uczeń przyzwyczaja się do techniki pracy z ilustracją, a analiza obrazu pozwala antycypować treść tekstu, co korzystnie wpływa na jego zrozumienie. Dodatkowa zaletą reklamy jest częsty element zaskoczenia, co wzmaga zainteresowanie ucznia.

Warto pamiętać, przywołując raz jeszcze pojęcie autentyczności materiału, że nauczyciel może modyfikować wybrany materiał (upraszczać, skracać, selekcjonować informacje), nie zapominając jednakże o jego funkcji komunikacyjnej oraz charakterystycznej dla niego sytuacji komunikacyjnej. Specjaliści są zdania, że to nie materiał autentyczny jest trudny (przecież dokumenty autentyczne nie są sklasyfikowane wg poziomów nauczania: podstawowy, średniozaawansowany, zaawansowany), lecz trudne mogą być zadania stawiane uczniowi na jego podstawie. Wystarczy więc stworzyć odpowiednie do poziomu ucznia zadania do materiału autentycznego, by poradził on sobie z danym dokumentem, odkrywając jednocześnie rzeczywistość kraju języka, którego się uczy.



Adriana Kowalska jest wykładowcą w Nauczycielskim Kolegium Języków Obcych w Sosnowcu.

1 Niniejszy artykuł jest skrótem wykładu wygłoszonego przez autorkę na konferencji zorganizowanej przez RODN „WOM” w Katowicach w kwietniu br. dla nauczycieli języków obcych pt. Realioznawstwo – wykorzystanie materiałów autentycznych a przygotowania do matury z języków obcych (przyp. red.).

2 Europejski system opisu kształcenia językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie. Warszawa 2003.


3 Zob. Galisson R.: De la langue à la culture par les mots. CLE International 1991: (all.) landeskunde – wiadomości o kraju, (ang.) background studies – wiadomości uzupełniające naukę języka a dotyczące zwyczajów życia codziennego oraz instytucji danego kraju, (am.) culture – wstęp do zwyczajów i zachowań charakterystycznych dla danego języka i związanych z jego nauką, (fr.) civilisation – styl życia oraz instytucje danego kraju.

4 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego i kształcenia ogólnego (Dz. U. z dnia 23 lutego 1999 r.).

5 K. Jarosz: Kilka uwag na temat pracy z tekstem autentycznym na lekcjach języka obcego. „Języki Obce w Szkole” nr 1/2003.

6 Tamże.

7 Por. M. Szałek: Jak motywować uczniów do nauki języka obcego? Poznań 2004, s. 167.

8 Por. K. Jarosz: Kilka uwag...

9 Por. E. Bérard: L’ approche communicative. Théorie et pratiques. Paris 1991.

10 Por. J.-P. Cuq, I. Gruca: Cours de didactique du français langue étrangère et seconde. Grenoble 2003.



11 K. Jarosz: Kilka uwag...

12 por. M. Szałek: Jak motywować..., s. 168.

13 za: B. Jurkiewicz, A. Ratuszniak, A. Sobczak: Matura 2005 – język francuski, poziom podstawowy. Kraków 2004.

14 Tamże.





©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna