Relationship



Pobieranie 35.78 Kb.
Data05.05.2016
Rozmiar35.78 Kb.
Teoria R. Lazarusa (1966) „transakcyjne ujęcie stresu”, kładzie akcent na specyficzną całość, jaką tworzą jednostka i otoczenie, a dokładniej formułowana przez osobę subiektywna ocena aktualnego kontekstu sytuacyjnego, w którym się znajduje. Zatem kluczową rolę odgrywają nie tyle właściwości obiektywne sytuacji lecz jej interpretacja. Transakcja z otoczeniem podlega ocenie poznawczej podmiotu (por. Heszen-Niejodek, 2000), nie jest stanem lecz ma charakter procesu rozłożonego w pewnym przedziale czasu; procesu zmierzającego do osiągnięcia dobrostanu jednostki. Stresem jest ‘... określona relacja (relationship) między osobą a otoczeniem, która oceniana jest przez osobę jako obciążająca lub przekraczająca jej zasoby i zagrażająca jej dobrostanowi’ (Lazarus i Folkman 1984, s. 19, za: Heszen-Niejodek, 2000, s. 470).

Osoba, która znalazła się w transakcji stresowej, podlega czteroetapowemu procesowi, z czego najbardziej rozbudowany jest etap drugi - procesy pośredniczące (por. Heszen-Niejodek, 2000, s. 471), w którym szczególną rolę odgrywa interpretacja dokonywana przez tą osobę. W ramach tego etapu splatają się ze sobą, tworząc jakby spiralę wzajemnych zależności: ocena pierwotna, ocena wtórna oraz radzenie sobie.



Ocena pierwotna, polega na poznawczym szacowaniu znaczenia czynników ryzyka, np. czy dana transakcja jest ryzykowna czy korzystna, np. dla samooceny, zdrowia własnego bądź osób bliskich. Poprzez ocenę pierwotną dochodzi do poznawczego rozstrzygnięcia czy dana transakcja jako potencjalna lub realna jest źródłem doświadczenia: (1) szkody lub utraty, np. dorobek życia zniszczony przez żywioł albo śmierć bliskiej osoby, a ogólnie kiedy człowiek ocenia dostrzeżony stan negatywny jako nieodwracalny; (2) zagrożenia, np. choroba o negatywnym rokowaniu, brak zbytu na produkty z przedsiębiorstwa, w którym się pracuje, ogólnie - jeśli człowiek przewiduje, że zdarzy się coś nieprzyjemnego; (3) wyzwania, np. kiedy przewiduje możliwość osiągnięcia pożądanego celu, ale wie, że musi spełnić dość trudne warunki wstępne. Transakcje związane z sytuacjami 1, 2 i 3 są jakościowo różne. W pierwszym przypadku stan negatywny jest nieodwracalny, w pozostałych dwóch traktowany jest jako potencjalny. Zależnie od sytuacji ocena pierwotna decyduje o intensywności i rodzaju emocjonalnej reakcji na konfrontację. Ocena pozytywna powoduje powstanie emocji dodatnich, tj. radość, zadowolenie, ulga. Ocena negatywna wywołuje emocje negatywne, tj. lęk, strach i złość. Na ocenę pierwotną mogą oddziaływać na zasadzie sprzężenia zwrotnego zmiany w relacji osoba-otoczenie oraz refleksja pojawiająca się w czasie konfrontacji. Może to zmienić jakość i natężenie emocji na podstawie dokonanego przewartościowania.
Ocena wtórna pojawia się na bazie efektu oceny pierwotnej, tego że dana transakcja jest ważna w samoocenie jednostki; jest lub może być dla niej stresująca. Podczas gdy ocena pierwotna dotyczy znaczenia danej konfrontacji dla jednostki i uświadomienia sobie przez nią, czy jest ona zagrażająca czy nie, ocena wtórna - wartościuje możliwości i zasoby człowieka (Lazarus, 1990). Osoba szacuje więc, co realnego może zrobić, aby przezwyciężyć szkodę, zapobiec jej lub zagwarantować sobie zysk. Zabezpieczyć się przed ewentualnością zagrożenia lub przyjmować jedynie takie wyzwanie, któremu się podoła. Jak wspomniałam wcześniej, ocena pierwotna i wtórna są transakcyjnie sprzężone, dlatego można wyobrazić sobie macierz zgodności ocen, lub kombinacji uwzględniającej znaki „+” lub „-” odnoszącej się do oceny pierwotnej i wtórnej. Ocena ta uwzględnia: informacje pochodzące z własnej pamięci, z bieżącej sytuacji, oraz możliwości podjęcia takiego działania, które ma usunąć przyczynę stresu bądź złagodzić jego skutki. Ponieważ kluczowe składowe procesu oceny wtórnej u poszczególnych osób nie są jednorodne, dlatego jego wynik może znacząco się różnić. Ponadto, jak wykazuje Heszen-Niejodek (2000, s. 470) ‘... optymistyczna ocena możliwości własnego działania może zmienić pierwotną ocenę sytuacji stresowej z zagrożenia na wyzwanie, a ocena pesymistyczna - na odwrót. Znaczenie oceny wtórnej w koncepcji Lazarusa polega na tym, że jest ona punktem wyjścia aktywności ukierunkowanej na zmianę transakcji stresowej, określanej jako radzenie sobie’. Szczególny aspekt tej dynamicznej transakcji polega na tym, że wynik oceny wtórnej może uruchomić ponownie ocenę pierwotną. Przykładowo ‘... jeśli ktoś zda sobie sprawę, że bez trudu dysponuję odpowiednią reakcją radzenia sobie ze stresem, może to spowodować, że na nowo oceni swoją sytuację jako mniej zagrażającą, (...) albo jeśli jakaś reakcja radzenia sobie ze stresem okaże się mniej skuteczna niż się oczekiwało, człowiek może zmienić zarówno ocenę poziomu zagrożenia, jak i ocenę reakcji najwłaściwszej w danej sytuacji’ (Carver, 1996, s. 614). Jeszcze inny aspekt transakcji polega na tym, że rzadko kiedy pojawia się klasyczna oceny sytuacji wyłącznie jako: zagrożenie, wyzwanie, szkoda/utrata; w rzeczywistości częściej mamy do czynienia z układem będącym wypadkową jakiejś kombinacji. Przykładem może być sytuacja przygotowywania się do sesji i zdawania egzaminu, gdzie wystąpi ocena wskazująca na powiązanie zagrożenia z wyzwaniem. Podejmując i realizując wyzwanie (przygotowanie się) ogranicza się prawdopodobieństwo zagrożenia (nie zdany egzamin). Ignorując wyzwanie lub realizując je powierzchownie, zagrożenie potencjalnie wzrasta.
Radzenie sobie jest konkretnym reagowaniem adaptacyjnym wybranym w trakcie oceny wtórnej. Pojawia się wtedy, kiedy jednostka spostrzega sytuację w kategoriach szkody lub zagrożenia, a więc jako sytuację trudną. Ma ono spełnić dwie funkcje: po pierwsze jest to próba zmiany sytuacji na lepsze o tyle, o ile jest to możliwe; po drugie - kierowanie własnymi emocjami związanymi ze stresem tak, aby nie wymknęły się spod kontroli i nie uszkodziły lub nie złamały odporności psychicznej, ani społecznego funkcjonowania (Folkman, Lazarus 1985; por. Sęk 1993), lub nieco ogólniej - chodzi o aktywność ukierunkowaną na odzyskanie równowagi, będącą funkcją interakcji między wymaganiami a możliwościami oraz na poprawę stanu emocjonalnego (por. Heszen-Niejodek 1998, 2000).
Pojęcie stylu radzenia sobie odnosi się do roli czynników osobowych, wpływu różnic indywidualnych (pomiędzy ludźmi) na przebieg radzenia sobie. Można zaobserwować, że ludzie różnią się między sobą skłonnościami do posługiwania się określonego rodzaju strategiami radzenia sobie, co nie oznacza, że strategie stosowane przez określoną osobę są takie same w każdej sytuacji. Każde zachowanie człowieka, także zachowanie w sytuacji stresowej, zależy od rodzaju sytuacji, jak i od właściwości człowieka. Można przyjąć, że człowiek w ciągu życia uczy się strategii radzenia sobie ze stresem, tak jak innych form zachowania. Stanowią one repertuar, zbiór sposobów zachowania, które mogą aktywizować się w procesie radzenia sobie w konkretnej sytuacji stresowej. Styl radzenia sobie określa się zatem jako: będący w dyspozycji jednostki i charakterystyczny dla niej zbiór strategii czy sposobów radzenia sobie, z których część uruchamiana jest w procesie radzenia sobie z konkretną konfrontacją stresową (za: Heszen-Niejodek 1998, s. 870). Przewaga strategii określonego rodzaju pociąga za sobą tendencję do ich częstszego stosowania.

Ważnym zagadnieniem jest opis strategii radzenia sobie ze stresem. Można wymienić różne strategie, odwołując się do konkretnych sytuacji stresowych, ale takie postępowanie nie wystarcza do przeprowadzania porównań i znajdowania prawidłowości. W tym celu potrzebne są ogólniejsze kategorie pozwalające na ujęcie różnych rodzajów strategii. Zdaniem Lazarusa i Folkman (1984) w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami życiowymi dużą rolę odgrywają strategie radzenia sobie ze stresem zorientowane problemowo (problem-oriented strategies) czyli strategie zadaniowe oraz strategie zorientowane emocjonalnie (emotion-oriented strategies)czyli strategie emocjonalne. Inaczej ujmując: skoncentrowane na problemie (problem-focuss) albo na emocjach (emotion-focuss).



Strategie zadaniowe obejmują wszelkie reakcje ukierunkowane na: (a) zmianę źródła stresu, (b) usunięcie zagrażającego zdarzenia lub (c) osłabienie jego wpływu (Carver 1996).

Lazarus i Folkman (1984) uważają, że strategie zadaniowe zmierzają do zmiany sytuacji poprzez walkę lub na drodze systematycznego, planowanego działania. Charakterystyczne sposoby radzenia sobie w ramach strategii zorientowanej zadaniowo - to:

1) konfrontacja, która polega na aktywnej samoobronie i walce z przeciwnościami. Osoba doznająca przykrości lub niepowodzeń stara się je pokonać, przełamać przeszkody i przeciwności, które spostrzega jako przyczynę własnych trudności, zmaga się z losem, tym silniej dążąc do ostatecznego sukcesu (np.nastolatek chcąc uzyskać dobre wyniki w nauce stara się je osiągnąć poprzez korzystanie z innych, dodatkowych form zdobywania wiedzy, tj. poprzez kółka zainteresowań lub korzystanie z dodatkowej literatury popularno-naukowej itp.);

2) planowe i systematyczne rozwiązywanie problemu, które wymaga odpowiednich informacji o samej sytuacji i możliwych sposobach postępowania oraz obejmuje poszukiwanie rozwiązania, opracowania planu działania i systematyczną jego realizację (np. dostosowanie adekwatnej wiedzy do możliwości intelektualnych dziecka); oraz

3) przeniesienie aktywności na te działania, w których możliwe jest wykazywanie się przedsiębiorczością i inicjatywą, czyli przeciwdziałanie uogólnieniu się poczucia niemocy i bezradności (np. nauka nowej i uniwersalnej umiejętności, zamiast tkwić w ustawicznym niezadowoleniu i poczuciu bezsilności) (por. Januszewska 2000).

W ramach strategii zorientowanej emocjonalnie R. S. Lazarus i S. Folkman (1984) wyróżniają 6 typów: (1) dystansowanie się (kiedy osoba stara się nie przejmować); (2) unikanie-ucieczka (wyczekiwanie na poprawę sytuacji); (3) samokontrola (wstrzymywanie emocji lub opanowanie); (4) samoobwinianie (samokrytyka, autoagresja); (5) poszukiwanie wsparcia społecznego (opowiadanie innym o swojej sytuacji, przyjmowanie wyrazów sympatii i współczucia); (6) pozytywne przewartościowanie (dostrzeganie dobrych stron sytuacji) (por. Lazarus 1986; Łosiak 1992; Oleś 1996).

Analizując poszczególne typy można stwierdzić, że jednym ze sposobów jest wycofanie się z sytuacji, której nie da się zmienić oraz zaniechanie wysiłków, które nie przynoszą efektu. Nie jest to skutek rezygnacji tylko świadomego wyboru, np. rezygnacja z liceum na rzecz szkoły kształcącej sprawności techniczne z powodu braku możliwości intelektualnych. Od sytuacji stresowej można uciec albo można się od niej dystansować. W tym drugim wypadku chodzi o oderwanie się od stresującej sytuacji poprzez myślenie o czymś innym, bagatelizowanie przykrych wydarzeń i umniejszanie ich znaczenia, czy widzenie humorystycznych stron sytuacji, jeśli jest to możliwe. Czasami jest to rodzaj emigracji wewnętrznej od sytuacji, która obiektywnie jest bez wyjścia (np. unikanie myśli o rozwoju choroby nieuleczalnej).

Podobny sposób, zwany unikanie-ucieczka, polega na próbie uniknięcia skutków stresujących wydarzeń dzięki ucieczce od zbyt bolesnej rzeczywistości, ucieczce w marzenia albo uśmierzanie wewnętrznego napięcia poprzez objadania się (np. dzieci, które permanentnie znajdują się w trudnych sytuacjach szkolnych uciekają ze szkoły, domu; uciekają w świat fantazji lub somatyzują swój problem poprzez niekontrolowane jedzenie).

Niekiedy łączy się z tym bierne oczekiwanie na rozwój wydarzeń, jakby osoba obawiała się, że ruch, który może wykonać, pogorszy jej sytuację. Odwleka więc reakcje, wyczekuje aż pojawią się sygnały zmiany sytuacji na bardziej korzystną. Bierność nie jest w tym wypadku spowodowana paraliżującym oddziaływaniem lęku, ale jest wynikiem świadomej decyzji, co pozwala zachować poczucie kontroli nad sytuacją i daje możliwość zmiany sposobu radzenia sobie, kiedy tylko nadarzy się ku temu okazja (np. w konflikcie z rodzicami woli milczeć aniżeli prowadzić dialog). Oczekiwanie implikuje samokontrolę, opanowanie emocji i powstrzymywanie się od gwałtownych reakcji, a więc tzw. zachowanie zimnej krwi, co umożliwia rozważne postępowanie nawet w najtrudniejszych i najbardziej nieprzewidywalnych okolicznościach.

Czasami konieczne okazuje się odreagowanie emocjonalne, czyli możliwość pełnej ekspresji negatywnych uczuć powstających w wyniku urazów i cierpień. Naturalną reakcją na sytuację trudną staje się samooskarżanie odreagowywane często płaczem. Odreagowanie pełni wówczas funkcję otwarcia zaworu bezpieczeństwa, ratowania zdrowia psychicznego. Chroni człowieka przed jego własnymi mechanizmami obronnymi, które znieczulają, nie pozwalają żyć i cierpieć świadomie. Dlatego ważne jest szukanie okazji do uwolnienia się od przygniatającego ciężaru przeżyć, zamiast hamować się w ich wyrażaniu (por. Sędek 1991). Innym sposobem jest kompensowanie, czyli poszukiwanie przyjemności i pozytywnych doświadczeń w innych sferach życia, celem poprawienia negatywnego stanu emocjonalnego (np. niekontrolowane słuchanie muzyki, oglądanie telewizji czy intensywne czytanie literatury).


Autodestrukcyjnym sposobem radzenia sobie z przykrymi emocjami jest samoobwinianie, samokrytyka, autoagresja w sytuacji niepowodzeń. W trudnej sytuacji wymagającej napięcia młody człowiek szybko męczy się, nie może sypiać z powodu przeżywanych niepokojów. Czyni sobie moc wyrzutów i łatwo wpada w przygnębienie i zniechęcenie.

Najważniejszym ze wszystkich sposobów jest jednak korzystanie ze wsparcia innych ludzi tj. rodziców, rodzeństwa, przyjaciół czy nauczycieli. Nastolatek, który ma poczucie, że nie jest sam ze swoim niepowodzeniem czuje się dużo silniejszy. A zatem w stresowej sytuacji bardzo ważne jest poszukiwanie i utrzymywanie takich kontaktów z innymi, które dając poczucie wspólnoty, są źródłem siły lub dają możliwość odreagowania po przykrych przeżyciach. Strategia ta obejmuje również poszukiwanie realnej pomocy innych i czerpanie siły z niepowodzeń na zasadzie poszukiwania grup innych rówieśników, którzy radzili sobie w podobnie trudnych sytuacjach życiowych. Grupa wsparcia może być odczuwana przez niektóre osoby jako zagrożenie i stwarzać poczucie nadmiaru kontroli społecznej. Ponadto, stałe wsparcie może też ograniczać rozwój samodzielnych form radzenia sobie z trudnościami i wymaganiami życia. Pozytywne znaczenie mają najczęściej przewartościowania dokonywane pod wpływem stresujących przeżyć. Pozwalają one bowiem rewidować przekonania, krystalizować hierarchię wartości, często z odniesieniami do spraw ostatecznych. Przewartościowania mogą obejmować również dostrzeganie dobrych stron trudnej sytuacji, np. nastolatek o narastających problemach z nauką zacznie przygotowywać się do powierzonych mu zadań (por. Januszewska 1993, 1996, 1997).

Zdaniem Lazarusa i Folkman (1984) wymienione powyżej strategie zorientowane emocjonalnie zmierzają do redukowania napięcia i przykrych emocji, będących reakcją na stresujące sytuacje. Jako nieuchronne pojawiają się szczególnie wtedy, gdy jednostka nie ma wpływu na spotykające ją zdarzenia.

Chociaż te dwie kategorie strategii odróżniamy od siebie, to jednak łatwo zauważamy, iż w sytuacji stresowej zazwyczaj obie współwystępują. To znaczy, radzenie sobie skoncentrowane na emocjach, może ułatwiać radzenie sobie zadaniowe, usuwa bowiem niektóre przykre emocje przeszkadzające w skupieniu się na problemie wywołującym stres. Podobnie, radzenie sobie skoncentrowane na problemie może spowodować, że zagrożenie zacznie wydawać się mniej niebezpieczne, co zmniejszy przykre emocje. Zdarza się czasami sytuacja, że w niektórych rodzajach strategii radzenia sobie ze stresem występują oba aspekty - koncentracja na problemie i na emocjach np. ludzie mogą korzystać ze wsparcia społecznego, szukając rady jak i pomocy instrumentalnej (koncentracja na problemie), jak i pocieszenia oraz otuchy (koncentracja na emocjach). Stwierdzono, że przewaga radzenia sobie skoncentrowanego na problemie lub na emocjach zależy od typu sytuacji w jakiej się człowiek znalazł. Jeśli jest to sytuacja, którą można zmienić, zaznacza się wówczas przewaga strategii zadaniowej. Kiedy zaś zdarza się sytuacja, którą trzeba przeczekać, zwykle dominuje radzenie sobie skoncentrowane na emocjach. Rozróżnienie między strategią zadaniową i emocjonalną jest istotne, jednak niewystarczające. Na przykład reakcje radzenia sobie skoncentrowane na emocjach bywają różnorodne: począwszy od korzystania ze wsparcia społecznego, poprzez pozytywne przewartościowywanie sytuacji, marzenia na jawie, myślenie życzeniowe i fantazje ucieczkowe, a skończywszy na sięganiu po alkohol, narkotyki, używki, leki. Trzeba sobie uświadomić, że tak różnorodne sposoby radzenia sobie mogą być zróżnicowane pod względem efektów, jakie przynoszą (Carver 1996, s.615-616). Bardzo prawdopodobnym jest, że zależność między składowymi emocjonalnymi a zorientowanymi na działanie nie ma charakteru prostoliniowego lecz krzywoliniowy, przyjmując kształt odwróconej litery „U”, bądź nawet ma postać cyrkularną. Efektywność strategii działaniowych prawdopodobnie jest niska przy bardzo słabym oraz bardzo silnym pobudzeniu emocjonalnym, a optymalna przy umiarkowanych pobudzeniach. Analogicznie jak wykazał to D. Hebb (1958) w odniesieniu do stanu pobudzenia układu siatkowatego mającego wpływ na jakość pobudzenia i funkcjonowania kory mózgowej.


Autorzy KRS, Janke, Erdmann, Kallus (1985), pojęcie stresu rozumieją jako psychiczny i somatyczny stan, trwający dla danej jednostki zbyt długo i/albo przejawiający wyraźne odchylenia od przyjętej równowagi homeostatycznej (Janke 1976, s. 36). Zbyt silny stres wpływa na pojawienie się u jednostki zarówno zmian somatycznych, jak i psychicznych. Somatyczne parametry związane są ze zmianami wegetatywnymi, do których zalicza się: wzmożone działanie sympatycznego układu nerwowego; zmiany endokrynologiczne, aktywizujące nadnercza i hormony nadnerczy (adrenalina, kortykosterydy). Natomiast wśród psychicznych parametrów wymieniają: przeżycia i uczucia doświadczane przez jednostkę, tj. wysoki lęk przed niesprawiedliwą oceną ze strony innych, oraz to, co się z tym łączy - nieadekwatne zachowania, które pod wpływem wysokiego stresu dezorganizują funkcjonowanie jednostki.

Zatem podstawowym warunkiem prawidłowego funkcjonowania jednostki jest wypracowanie optymalnych sposobów radzenia sobie ze stresem. Istotą sposobu radzenia sobie ze stresem jest: 1) indywidualna praca jednostki nad umiejętnościami prawidłowego funkcjonowania, oraz 2) doskonalenie różnic intrapsychicznych. Najczęściej pojawiającymi się sposobami działania są: atak, ucieczka, bezczynność, wycofanie się z kontaktów interpersonalnych, kompleksowe lub ograniczone działania, które zmieniają lub rozpraszają sytuacje lub/i reakcje obciążające funkcjonowanie osoby. Do intrapsychicznych sposobów, autorzy kwestionariusza, zaliczają procesy kognitywne, takie jak: spostrzegawczość, myślenie, procesy pojawiające się w wyobraźni i proces emocyjno-motywacyjny. Ważnymi intrapsychicznymi sposobami radzenia sobie ze stresem są: odwrócenie uwagi, zaprzeczanie, przewartościowanie reakcji stresowej i stresora, oraz rewizja dotychczasowych sposobów funkcjonowania jednostki




--







©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna