Robert Lizak Dokumenty legalizacyjne w służbach specjalnych



Pobieranie 76.75 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar76.75 Kb.

Dokumenty legalizacyjne w służbach specjalnych

Robert Lizak

Dokumenty legalizacyjne w służbach
specjalnych

Streszczenie

Artykuł stanowi omówienie stanu prawnego dotyczącego możliwości legalnego posługiwania się przez policję i inne służby specjalne dokumentami, w istocie nieprawdziwymi, które mają posłużyć uwiarygodnieniu tzw. „pracy pod przykryciem”. Autor przedstawia rys historyczny instytucji „legalizacji” dokumentów, poczynając od okresu II Rzeczypospolitej, następnie zaś omawia obowiązujący stan prawny, przynajmniej w odniesieniu do tych regulacji, które są jawne. Formułuje także pewne postulaty dotyczące poprawy regulacji prawnej w tym zakresie.

Wprowadzenie

Niektóre czynności podejmowane przez służby policyjne i specjalne1 muszą być zachowane w tajemnicy. Do tych czynności należy praca pod przykryciem. Niezbędnym jej elementem jest posługiwanie się dokumentami legalizacyjnymi2. Są to dokumenty zawierające nieprawdziwe dane o osobach, na które te dokumenty zostały wystawione, czyli dokumenty nadające osobom fizycznym fałszywą tożsamość. Mogą one dotyczyć, co oczywiste, nie tylko osób fizycznych, lecz także wszelkich innych podmiotów prawa, np. podmiotów gospodarczych lub osób prawnych. Są to dokumenty wydawane w sytuacjach prawnie dopuszczalnych (tzw. ustawowy kontratyp pozakodeksowy), aby nadać legalny charakter nieprawdziwym danym w nich zawartych. Słusznie zwraca uwagę A. Taracha, że ta forma prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych jest niezwykle efektywna i konieczna przy ich realizacji, szczególnie tych ofensywnych. Według tego autora, stanowi ona naturalne uzupełnienie działających pod przykryciem funkcjonariuszy, którym w ten sposób łatwiej działać w środowisku przestępczym, do którego są wprowadzeni3.

Pierwszym aktem prawnym penalizującym zachowania polegające na podrabianiu albo przerabianiu dokumentów, ich uzyskiwaniu, udzielaniu lub dostarczaniu, ale jednocześnie zawierającym klauzulę wyłączającą bezprawność tych zachowań w określonych sytuacjach było rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o niektórych przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu Państwa4. Przepisy art. 2 w zw. z art. 195 i 206 przywołanego rozporządzenia uprawniały do podrabiania albo przerabiania dokumentów, ich uzyskiwania, udzielania lub dostarczania, po uprzednim uzyskaniu zezwolenia właściwego organu państwowego. Przez kolejne kilkadziesiąt lat o posługiwaniu się dokumentami legalizacyjnymi stanowiły przepisy aktów podustawowych, w większości którym nadano klauzulę tajności7. Dopiero ustawa z dnia 21 lipca 1995 r. o zmianie ustaw: o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych, o Policji, o Urzędzie Ochrony Państwa, o Straży Granicznej oraz niektórych innych ustaw8, wprowadziła podstawę ustawową pozwalającą na posługiwanie się dokumentami legalizacyjnymi przez funkcjonariuszy Policji i Urzędu Ochrony Państwa. W 1999 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wydał jawne zarządzenie określające szczegółowe zasady i tryb wydawania, posługiwania się i przechowywania dokumentów, które uniemożliwiają ustalenie danych identyfikujących policjanta oraz środków, którymi posługuje się przy wykonywaniu zadań służbowych9. Jawne akty wykonawcze wydano również na podstawie ustawy o Straży Granicznej10 i ustawy o kontroli skarbowej11. W przypadku pozostałych służb policyjnych i specjalnych aktom wykonawczym nadano klauzulę tajności.

Istota i cel dokumentów legalizacyjnych

Służby policyjne i specjalne realizują zadania ustawowe, do których w szczególności należy rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw pozostających we właściwości rzeczowej poszczególnych służb oraz uzyskiwanie, analizowanie i przetwarzanie informacji. W związku z wykonywaniem swoich zadań, w tym czynności operacyjno-rozpoznawczych, służby zapewniają ochronę środków, form i metod realizacji zadań, zgromadzonych informacji oraz własnych obiektów i danych identyfikujących funkcjonariuszy tych służb. Jednocześnie, aby ta ochrona mogła być skuteczna, ustawodawca przyznał poszczególnym służbom prawo do posługiwania się dokumentami uniemożliwiającymi ustalenie danych identyfikujących ich funkcjonariuszy, żołnierzy i pracowników, oraz środków12, którymi posługują się przy wykonywaniu zadań służbowych.

Pojęcie dokumentu w systemie obowiązującego prawa jest niezwykle szerokie13. Z uwagi na fakt, iż w tym przypadku ustawodawca nie określił, na podstawie jakich przepisów należy interpretować pojęcie dokumentu, właściwym jest przyjęcie interpretacji w znaczeniu możliwie szerokim14.

Z kolei, przez użyty termin „dane”, który jest kluczowy dla określenia danych identyfikujących, należy rozumieć wszelkie informacje mogące doprowadzić do identyfikacji funkcjonariuszy, żołnierzy i pracowników wykonujących czynności operacyjno-rozpoznawcze. Tymi informacjami mogą być dane osobowe, informacje zawarte w dokumentach stwierdzających ich tożsamość i dokumentach pozwalających na ustalenie ich tożsamości, czy wreszcie informacje mogące ujawnić ich tożsamość. Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych, za takie uważa się wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej15. W doktrynie wypowiedziano pogląd, że sama pojedyncza informacja w zasadzie nigdy (z wyjątkiem np. zdjęcia czy kodu genetycznego) nie pozwala na określenie tożsamości osoby, której dotyczy16. Na gruncie art. 184 § 1 k.p.k., przez określenie „dane osobowe” należy rozumieć imię, nazwisko, datę i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania, miejsce pracy, zawód i inne tego rodzaju informacje, które wprost pozwalają ustalić osobę świadka. Jednakże, oprócz tak rozumianych „danych osobowych”, utajnieniu podlegają także inne „okoliczności umożliwiające ujawnienie tożsamości świadka”. Może to więc być każda okoliczność, która pozwoli zorientować się, kto jest świadkiem17. Według R. A. Stefańskiego, przez dokument stwierdzający tożsamość należy rozumieć dokumenty wszelkiego rodzaju, które stwierdzają tożsamość określonej osoby. Autor ten dodał, że od dokumentu „stwierdzającego tożsamość” trzeba odróżnić „dokument pozwalający na ustalenie tożsamości”. Dokumentem pozwalającym na ustalenie tożsamości jest dokument, który potwierdza inne okoliczności, a jednocześnie zawiera dane dotyczące tożsamości, np. legitymacje służbowe, legitymacje szkolne itp.18. Zgodnie ze słownikową definicją, pojęcie „tożsamość” oznacza fakt, że ktoś jest osobą, za którą się podaje; fakt, że ktoś nosi takie, a nie inne nazwisko; dane personalne pozwalające zidentyfikować jakąś osobę19. W literaturze spotykamy szersze rozumienie tożsamości, zgodnie z którym każdy człowiek ma własną tożsamość, swoistą dla siebie. W ramach tej tożsamości mieści się również osobowość danego człowieka, wyznawane przez niego poglądy, sposób spostrzegania świata – wszystko to, co sprawia, że różni się od innych jemu podobnych jednostek20. Mając powyższe na uwadze, można wyodrębnić tożsamość formalną i indywidualną. Na tą pierwszą składa się szereg cech identyfikacyjnych osoby możliwych do wyartykułowania, np. dane personalne. Z kolei, przez tożsamość indywidualną należy rozumieć szereg cech o charakterze abstrakcyjnym, które nie są obiektywnie mierzalne, np. sposób myślenia lub zachowania. Dlatego też użycie dokumentów legalizacyjnych może nastąpić w celu uniemożliwienia ustalenia wszystkich cech identyfikacyjnych, które składają się na tożsamość formalną.

Podmioty uprawnione do sporządzania i wydawania dokumentów legalizacyjnych

Z analizy przepisów ustaw służb policyjnych i specjalnych wynika, że w przedmiotowej materii intencje prawodawcy nie zostały wyrażone w sposób zrozumiały. Na szczególną uwagę zwraca niejednolitość i niekompatybilność omawianych regulacji. Nie jest łatwym zadaniem określenie, które służby faktycznie sporządzają i wydają dokumenty legalizacyjne oraz w jakim zakresie ze sobą w tej materii współpracują. Wynika to nie tylko z nieprecyzyjnie sformułowanych przepisów ustawowych, ale także z utajnienia większości aktów wykonawczych.

Jedynie przepisy ustaw o ABW oraz AW i SKW oraz SWW stanowią wprost, że ABW i SWW sporządzają i wydają dokumenty legalizacyjne. Interpretacja tych przepisów prowadzi do wniosku, że za sporządzanie i wydawanie dokumentów legalizacyjnych o znaczeniu cywilnym odpowiada ABW, natomiast dokumentów o znaczeniu wojskowym SWW. Ten model wydaje się być właściwy, aczkolwiek nie pokrywa się on z wypowiedzią byłego p.o. Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Na posiedzeniu komisji nadzwyczajnej do rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu oraz zmianie niektórych ustaw stwierdził on, że celem przyjęcia brzmienia omawianej regulacji (tzn. art. 35 ustawy o ABW oraz AW) było scentralizowanie, czyli pozostawienie w kompetencjach jednego organu w państwie wydawania dokumentu legalizacyjnego, a tym samym uniknięcie sytuacji, w której każda ze służb państwa potrzebująca dokumentów legalizacyjnych wykonuje je na własny użytek21. Przywołaną wypowiedź potwierdził J. Mąka, według którego, w rozumieniu art. 35 ust. 4 ustawy o ABW oraz AW, ABW jest krajową służbą legalizacyjną – organem odpowiedzialnym za realizację zapotrzebowań na dokumenty legalizacyjne uprawnionych służb policyjnych w naszym kraju22. W przypadku pozostałych służb, przepisy ustawowe nie regulują kwestii sporządzania i wydawania dokumentów legalizacyjnych. Przepisy art. 20a ust. 3a pkt 2 ustawy o Policji i art. 24 ust. 4 pkt 2 ustawy o CBA stanowią tylko, że nie popełnia przestępstwa ten, kto sporządza dokumenty legalizacyjne. Podobnych regulacji nie znajdziemy w ustawach o Straży Granicznej, Żandarmerii Wojskowej i kontroli skarbowej. Natomiast we wszystkich upoważnieniach ustawowych do wydania aktów wykonawczych zgodnie przyjęto, że właściwy organ określi tryb wydawania dokumentów legalizacyjnych.

De lege ferenda należy rozważyć konieczność wprowadzenia stosownych zmian w ustawach o służbach policyjnych i specjalnych. Przede wszystkim chodzi o wskazanie wprost w ustawach, które to podmioty są uprawnione do sporządzania i wydawania dokumentów legalizacyjnych. Ponadto, o określenie, w jakim zakresie służby policyjne i specjalne w tej materii ze sobą współpracują23.

Podmioty uprawnione do posługiwania się dokumentami legalizacyjnymi

Obecnie prawo do posługiwania się dokumentami legalizacyjnymi przysługuje funkcjonariuszom, żołnierzom i pracownikom dziewięciu służb policyjnych i specjalnych, w tym:

  • funkcjonariuszom:

  • Policji (art. 20a ust. 2 ustawy o Policji),

  • Straży Granicznej (art. 9c ust. 2 ustawy o Straży Granicznej24),

  • Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (art. 35 ustawy o ABW oraz AW),

  • Agencji Wywiadu (art. 35 ustawy o ABW oraz AW),

  • Służby Kontrwywiadu Wojskowego (art. 39 ust. 2 ustawy o SKW oraz SWW),

  • Służby Wywiadu Wojskowego (art. 39 ust. 2 ustawy o SKW oraz SWW),

  • Centralnego Biura Antykorupcyjnego (art. 24 ust. 2 ustawy o CBA);

  • żołnierzom:

  • Żandarmerii Wojskowej (art. 40 ust. 2 ustawy o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych25),

  • zawodowym wyznaczonym na stanowisko służbowe w SKW albo SWW (art. 39 ust. 6 pkt 4 ustawy o SKW oraz SWW);

  • pracownikom kontroli skarbowej (art. 37a ust. 2 ustawy o kontroli skarbowej26).

Dokumentami legalizacyjnymi mogą również posługiwać się osoby udzielające pomocy:

  • Policji (art. 20a ust. 3 ustawy o Policji),

  • Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (art. 35 ust. 3 ustawy o ABW oraz AW27),

  • Agencji Wywiadu (art. 35 ust. 3 ustawy o ABW oraz AW),

  • Służbie Kontrwywiadu Wojskowego (art. 39 ust. 3 ustawy o SKW oraz SWW28),

  • Służbie Wywiadu Wojskowego (art. 39 ust. 3 ustawy o SKW oraz SWW),

  • Centralnemu Biuru Antykorupcyjnemu (art. 24 ust. 3 ustawy o CBA29).

Takimi osobami są osoby nie będące funkcjonariuszami, które udzielają pomocy służbom, organom i instytucjom, poprzez przekazywanie informacji lub realizację zadań przez nich zleconych. W literaturze wyróżnia się osoby, które przekazują informacje okazjonalnie, systematycznie, bądź też zostały celowo pozyskane do pozyskiwania informacji i wykonywania zadań30.

W ustawach o służbach specjalnych przyjęto, że przy wykonywaniu zadań służbowych funkcjonariusze służb specjalnych nie mogą korzystać z tajnej współpracy enumeratywnie wymienionych osób pełniących określone funkcje lub zajmujących określone stanowiska31. Warto zaznaczyć, że takiego katalogu osób nie określają przepisy ustaw służb policyjnych, a mianowicie Policji, Kontroli Skarbowej, Straży Granicznej i Żandarmerii Wojskowej. Toteż sytuację, w której funkcjonariusze służb specjalnych nie mogą tajnie współpracować z enumeratywnie wymienionym katalogiem osób, a z którymi mogą niejawnie współpracować funkcjonariusze, żołnierze i pracownicy służb policyjnych, należy uznać za niezrozumiałą. Jest to niestety kolejny przykład uregulowania w przepisach ustaw policyjnych i specjalnych tej samej materii w odmienny sposób.

Zakres dopuszczalności wydawania dokumentów legalizacyjnych i posługiwania się nimi

Zakres dopuszczalności wydawania, a w konsekwencji posługiwania się dokumentami legalizacyjnymi budzi wiele wątpliwości, zwłaszcza dotyczących określenia katalogu dokumentów legalizacyjnych możliwych do wydania oraz sytuacji, w których tymi dokumentami można się posłużyć. Nasuwa się bowiem pytanie, czy możliwe jest określenie zamkniętego katalogu dokumentów legalizacyjnych? Odpowiedź na tak postawione pytanie może być tylko przecząca, za czym przemawia kilka argumentów. Po pierwsze, zarówno norma ustawowa, jak i przepisy aktów wykonawczych nie określają, jakich dokumentów legalizacyjnych nie można wydawać, a więc katalog dokumentów legalizacyjnych należy uznać za otwarty. Ponadto, na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 maja 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu wydawania (…), Komendant Główny Policji może pisemnie upoważnić policjanta lub osobę udzielającą mu pomocy do podjęcia czynności mających na celu uzyskanie na podstawie posiadanego dokumentu kolejnego dokumentu wydawanego przez organy administracji rządowej, samorządu terytorialnego lub inne podmioty, w sposób określony w odrębnych przepisach o wydawaniu dokumentów. W tym układzie otwarty jest nie tylko katalog dokumentów legalizacyjnych możliwych do wydania, ale także katalog dokumentów wydanych na podstawie dokumentów posiadanych. Dodatkowo sformułowanie „inne podmioty” powoduje, że katalog organów uprawnionych do wydawania na podstawie posiadanego dokumentu kolejnego dokumentu także należy uznać za otwarty. Wreszcie, zgodnie z § 6 w zw. z § 4 przywołanego rozporządzenia, mogą być wydane krajowe i zagraniczne dokumenty, a także przedmioty służące do ich zabezpieczenia lub zapewnienia kamuflażu. Komendant Główny Policji może wystąpić z wnioskiem o wydanie dokumentu legalizacyjnego do zagranicznych i międzynarodowych organizacji, instytucji i jednostek organizacyjnych właściwych do zapobiegania i zwalczania przestępczości. Toteż wydawanie dokumentów legalizacyjnych nie odbywa się tylko na gruncie wewnątrzkrajowym, ale także międzynarodowym. O ile próba opracowania katalogu dokumentów krajowych wydaje się zadaniem realnym, o tyle określenie katalogu dokumentów zagranicznych jest zadaniem niemożliwym do wykonania, mimo nawet tego, że zakres współpracy Policji został jednak ograniczony wyłącznie do organizacji, instytucji i jednostek organizacyjnych właściwych do zapobiegania i zwalczania przestępczości. Podobnych regulacji nie przewidują akty wykonawcze wydane na podstawie ustawy o Straży Granicznej i ustawy o kontroli skarbowej. Trudno się odnieść do regulacji dotyczących pozostałych służb, gdyż są one niejawne. Nie powinno jednak dziwić, gdyby pozostałe służby policyjne i specjalne posiadały podobne uprawnienia jak Policja, albo nawet szersze. Za niemożliwością określenia zamkniętego katalogu dokumentów legalizacyjnych przemawiają również inne przesłanki, chociażby dynamika procesu legislacyjnego. W literaturze wskazuje się również na ciągły postęp i rozwój technik oraz metod personalizacji dokumentów32.

W zakresie dopuszczalności wydawania dokumentów legalizacyjnych warto zwrócić uwagę na § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 maja 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu wydawania (…), który stanowi, że dokument potwierdzający określone uprawnienia lub kwalifikacje można wydać policjantowi lub osobie udzielającej mu pomocy, uprawnionym do uzyskania takiego dokumentu, na podstawie odrębnych przepisów. Ratio legis wprowadzenia tego przepisu jest zrozumiałe33. Z kolei, przepis § 5 ust. 2 w zw. z ust. 3 przedmiotowego rozporządzenia przewiduje, że w szczególnym przypadku dokument legalizacyjny potwierdzający określone uprawnienia lub kwalifikacje można wydać policjantowi lub osobie udzielającej pomocy, nieposiadającym uprawnień wymaganych przez odrębne przepisy, ale zabronione jest podejmowanie przez nich czynności, do których wykonywania uprawnia ten dokument. To rozwiązanie również zasługuje na aprobatę. Na podstawie przywołanej regulacji można jedynie przyjąć, że dopuszczalne byłoby wydanie takiemu policjantowi prawa jazdy (np. w celu potwierdzenia jego tożsamości), ale przy jednoczesnym przestrzeganiu zakazu prowadzenia pojazdów, do których uprawnia ten dokument.

K. Karsznicki zwrócił uwagę, że przepis art. 24 ust. 2 ustawy o CBA, który jest niemal taki sam, jak analogiczne przepisy dotyczące innych służb, nie stanowi podstawy prawnej do wytwarzania wszelkich dokumentów związanych z całą operacją specjalną, np. aktów notarialnych, decyzji organów administracyjnych itp. Autor ten wskazał, że chodzi tylko o takie dokumenty, których zadaniem będzie ukrycie prawdziwej tożsamości funkcjonariuszy, biorących udział w operacji, a także uniemożliwienie identyfikacji środków, którymi się ci funkcjonariusze posługują, np. samochodów34. Z poglądem tego autora można zgodzić tylko częściowo. Wydanie dokumentów legalizacyjnych w ramach operacji specjalnej, np. aktów notarialnych, decyzji organów administracyjnych, nie jest niedopuszczalne, jeżeli dokumenty te uniemożliwiają ustalenie danych identyfikujących funkcjonariusza. Operacja specjalna składa się z szeregu czynności operacyjno-rozpoznawczych, w ramach której posługiwanie się dokumentami legalizacyjnymi może nastąpić w niejednolitym zakresie. Stąd też posłużenie się dokumentem legalizacyjnym w postaci aktu notarialnego zawierającym nieprawdziwe dane, w szczególności funkcjonariusza działającego pod przykryciem, nie oznacza, że doszło do przekroczenia normy ustawowej35.

Podsumowanie

Celem podjęcia w niniejszej pracy omawianego tematu była próba usunięcia przynajmniej części wątpliwości dotyczących dokumentów legalizacyjnych. Z uwagi na ograniczone ramy niniejszej pracy nie udało się poruszyć równie istotnych kwestii, chociażby tych dotyczących skutków prawnych posługiwania się dokumentami legalizacyjnymi36 oraz odpowiedzialności funkcjonariuszy za przekroczenie uprawnień do posługiwania się nimi37. W przeprowadzonej analizie dogmatycznej zwrócono również uwagę na niezrozumiałą niejednolitość przepisów w ustawach o służbach policyjnych i specjalnych oraz utajnienie aktów wykonawczych wydanych na ich podstawie. Z jawnych aktów wykonawczych wynika, że właściwie w merytorycznym zakresie są one niemal identyczne. Przyjmując, że z pozostałymi niejawnymi aktami wykonawczymi jest podobnie, nasuwa się pytanie o zasadność ich utajnienia. Tym bardziej, że nie sposób nie zauważyć w literaturze krytycznego stanowiska w zakresie nadmiernego utajniania aktów wykonawczych dotyczących nie tylko dokumentów legalizacyjnych38, ale w ogóle czynności operacyjno-rozpoznawczych39. Przepisy stanowiące podstawę do wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych, które z kolei mają bezpośredni związek z wkraczaniem w sferę praw i wolności człowieka, powinny być precyzyjne i zredagowane tak, aby dokładnie i w sposób zrozumiały dla adresatów wyrażały intencje prawodawcy. Dlatego też idea uregulowania czynności operacyjno-rozpoznawczych w jednym akcie prawnym zasługuje na pełną aprobatę. Wyzwanie, jakie stoi przed ustawodawcą, nie jest proste. Należy jednak mieć nadzieję, że ostatecznie wejdą w życie takie regulacje, które ustawowo uporządkują przedmiotowe zagadnienie, a przy tym nie dojdzie do jego nadmiernego i niepotrzebnego utajnienia.



Legitimization documents in special service

Abstract

This paper discusses legislation in force as regards the legal use of documents that are actually untrue but are to lend legitimacy to “undercover work” carried out by Police or other special service units. Presented are the historical overview of the document legitimization practice, starting from interwar Poland, and current legal regime at least regarding regulations that are not classified. Certain postulates are also formulated concerning the improvement of the current regulation on legitimization documents.





1 Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, przez służby specjalne należy rozumieć Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencję Wywiadu, Służbę Kontrwywiadu Wojskowego, Służbę Wywiadu Wojskowego oraz Centralne Biuro Antykorupcyjne (Dz. U. Nr 74, poz. 676 z późn. zm.). Pozostałe organy, służby i instytucje posiadające uprawnienia do wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych, w tym posługiwania się dokumentami legalizacyjnymi, określono mianem policyjnych.

2 Tego typu czynności wykonują funkcjonariusze pod przykryciem, będący kadrowymi funkcjonariuszami danej służby, przeszkolonymi do wykonywania zadań opartych na stosownej legendzie, określani również mianem przykrywkowców lub operatorów. Zob.: A. Marek, Podsłuch, tajni agenci, zakup kontrolowany…, „Rzeczpospolita” z dnia 16 sierpnia 1995 r.; M. A. Nowicki, Oświadczenie tajnego agenta to wątpliwy dowód, „Rzeczpospolita” z dnia 20 czerwca 1995 r.; A. Marszałek, Mało zakupów, dużo podsłuchów, „Rzeczpospolita” z dnia 9 kwietnia 1999 r.; P. Pytlakowski, J. Stachowiak, Przykrywkowcy zalegendowani, „Polityka” z dnia 22 grudnia 2007 r.; T. Cichoń, P. Tarnawski, Praca z agenturą i praca pod przykryciem – zagrożenia dla psychiki policjanta, (w:) Psychologia i etyka w praktyce służb kryminalnych – wyzwania XXI wieku, materiały pokonferencyjne, Warszawa – Legionowo 2004.

3 A. Taracha, Czynności operacyjno-rozpoznawcze. Aspekty kryminalistyczne i prawnodowodowe, Lublin 2006, s. 113.

4 Przepis art. 2 rozporządzenia stanowił, że „Działanie nie jest bezprawne wtedy tylko, gdy podjęto je za zezwoleniem udzielonym: a) przez Ministra Spraw Wojskowych lub upoważnione przez niego organa państwowe – w związku z wykonywaniem zadań ochrony bezpieczeństwa Państwa Polskiego, b) przez właściwą władzę naczelną lub upoważnione przez nią organa podlegle – w związku z wykonywaniem innych zadań państwowych”. Z interpretacji pozostałych przepisów rozporządzenia można wnioskować, że właściwie chodzi o czynności, które w drugiej połowie XX wieku określono mianem czynności operacyjno-rozpoznawczych (Dz. U. z 1934 r., Nr 94, poz. 851).

5 Przepis art. 19 § 1 rozporządzenia stanowił, że „Kto w celu ujawnienia innej osobie lub udzielenia rządowi państwa obcego podrabia lub przerabia dokumenty lub inne przedmioty, które w razie autentyczności stanowiłyby tajemnice państwową lub informację wojskową, albo takie podrobione lub przerobione dokumenty lub inne przedmioty uzyskuje, podlega karze wiezienia do lat 5”.

6 Przepis art. 20 § 1 rozporządzenia stanowił, że „Kto wprowadza władzę polską w błąd przez udzielenie jej fałszywych wiadomości, albo dostarczenie podrobionych lub przerobionych dokumentów lub innych przedmiotów, mających znaczenie dla bezpieczeństwa Państwa Polskiego, podlega karze do lat 5”.

7 Szerzej na temat historii prawodawstwa dotyczącego dokumentów legalizacyjnych w latach 1934–1995 zob.: P. Nowakowski, Wykorzystanie dokumentów legalizacyjnych w trakcie wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych, Policja. Kwartalnik Kadry Kierowniczej Policji 2011, nr 21, s. 38–46; A. Misiuk, Służby specjalne II Rzeczypospolitej, Warszawa 1998.

8 Dz. U. Nr 104, poz. 515.

9 Zarządzenie nr 5 Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 19 lutego 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu wydawania, posługiwania się i przechowywania dokumentów, które uniemożliwiają ustalenie danych identyfikujących policjanta oraz środków, którymi się posługuje przy wykonywaniu zadań służbowych (Dz. U. MSWiA nr 2, poz. 14 z późn. zm.).

10 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 czerwca 2002 r. w sprawie dokumentów, które uniemożliwiają ustalenie danych identyfikujących funkcjonariusza Straży Granicznej (Dz. U. Nr 100, poz. 915).

11 Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 19 listopada 2004 r. w sprawie rodzajów, trybu wydawania, sposobu posługiwania się i przechowywania dokumentów, które uniemożliwiają ustalenie danych identyfikujących pracownika wywiadu skarbowego oraz środków, którymi się posługuje przy wykonywaniu zadań służbowych (Dz. U. Nr 123, poz. 1057).

12 „Środek” to coś, co ułatwia, umożliwia coś, sposób postępowania, osiągania czegoś. Zob. S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łempicka, Mały słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 1969, s. 814.

13 Zob.: art. 115 § 14 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.); art. 244 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); art. 76 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 30, poz. 168 z późn. zm.); Dyrektywę 2003/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego (Dz. U. L 345/90 z dnia 31 grudnia 2003 r., s. 705).

14 Dokument to przedmiot stwierdzający określone okoliczności, fakty, stany itp. Zob. S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łempicka, Mały słownik..., s. 124.

15 Dz. U. Nr 133, poz. 883 z późn. zm.

16 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych. Komentarz, LEX/el. 2011, wyd. V.

17 J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn, Komentarz aktualizowany do art. 184 Kodeksu postępowania karnego, LEX/el. 2011.

18 R. A. Stefański, Przestępstwo zbycia dokumentu tożsamości (art. 274 k.k.), Prok. i Pr. 2006, nr 5, s. 21–22.

19 S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łempicka, Mały słownik…, s. 832.

20 M. Budyń-Kulik, Kodeks karny. Komentarz do zmian wprowadzonych ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, LEX/el. 2011.

21 Zob. Sejm RP IV Kadencji, Biuletyn nr 461/IV z dnia 9 kwietnia 2002 r.

22 J. Mąka, Instytucja prowokacji w praktyce działania służb policyjnych, Prok. i Pr. 2010, nr 1–2, s. 166.

23 Wydaje się, że rozwiązania dotyczące dokumentów legalizacyjnych proponowane w projekcie ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych nie rozwiewają istniejących wątpliwości. Wprost przeciwnie, nie tylko nie wskazują podmiotów uprawnionych do sporządzania i wydawania dokumentów legalizacyjnych, ale powodują utajnienie aktu wykonawczego dotyczącego tych dokumentów wszystkich służb policyjnych i specjalnych, w tym Policji, Straży Granicznej i Wywiadu Skarbowego, których akty wykonawcze obecnie są jawne. Zob. Projekt ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych złożony przez grupę posłów w dniu 7 lutego 2008 r. (Sejm RP VI kadencji, druk nr 353).

24 Dz. U. Nr 234, poz. 1997 z późn. zm.

25 Dz. U. Nr 123, poz. 1353 z późn. zm.

26 Dz. U. Nr 100, poz. 442 z późn. zm.

27 Dz. U. Nr 74, poz. 676 z późn. zm.

28 Dz. U. Nr 104, poz. 709 z późn. zm.

29 Dz. U. Nr 104, poz. 708 z późn. zm.

30 A. Bulsiewicz, Problematyka osoby zaufanej na tle obowiązującego ustawodawstwa oraz projektowanych zmian w Polsce, (w:) H. Hirsch, P. Hofmański, E. Pływaczewski (red.), Prawo karne i proces karny wobec nowych form i technik przestępczości, Białystok 1995, s. 457–469; S. Pikulski, Działania operacyjne Policji, WPP 1996, nr 2, s. 56–57; S. Owczarski, Problematyka postępowania operacyjnego w świetle prawa i praktyki, PS 1994, nr 4, s. 79–81; S. Waltoś, Tajny agent policji (na obrzeżach odpowiedzialności karnej), PiP 1993, nr 11–12, s. 22–23; B. Kurzępa, Możliwość wykorzystania w procesie karnym informacji uzyskanych przez agenta policyjnego, WPP 2003, nr 1, s. 26–33; R. Netczuk, Tajny współpracownik Policji na tle porównawczym, Katowice 2006, s. 26–33; R. Netczuk, Tajny współpracownik Policji na tle porównawczym, Katowice 2006, s. 110–120.

31 Przepisy art. 37 ustawy o ABW oraz AW, art. 41 ustawy o SKW oraz SWW, a także art. 26 ustawy o CBA, zgodnie stanowią, że funkcjonariusze ABW, AW, SKW, SWW i CBA nie mogą korzystać z tajnej współpracy: posłów i senatorów; osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 31 lipca 1981 r. o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe; dyrektorów generalnych w ministerstwach, urzędach centralnych lub urzędach wojewódzkich; sędziów, prokuratorów i adwokatów; członków rady nadzorczej, członków zarządu oraz dyrektorów programów „Telewizji Polskiej – Spółka Akcyjna” i „Polskiego Radia – Spółka Akcyjna”, a także dyrektorów terenowych oddziałów „Telewizji Polskiej – Spółka Akcyjna”; dyrektora generalnego, dyrektorów biur oraz kierowników oddziałów regionalnych „Polskiej Agencji Prasowej – Spółka Akcyjna”; nadawców w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji; redaktorów naczelnych, dziennikarzy lub osób prowadzących działalność wydawniczą, o których mowa w ustawie z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe; rektorów, prorektorów i kierowników podstawowych jednostek organizacyjnych w publicznych i niepublicznych szkołach wyższych; członków Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, Państwowej Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Polskiej Komisji Akredytacyjnej i Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów.

32 J. Mąka, Instytucja prowokacji w praktyce działania służb policyjnych, Prok. i Pr. 2010, nr 1–2, s. 165 (cyt. w przypisie 35).

33 Posługiwanie się dokumentami legalizacyjnymi w ramach czynności operacyjno-rozpoznawczych jest zadaniem niezwykle trudnym, i dlatego powinni się nimi posługiwać tylko funkcjonariusze charakteryzujący się szerokimi umiejętnościami i kwalifikacjami oraz bogatym doświadczeniem. Zob.: H. Tusiński, M. Bronicki, Wywiad kryminalny jako kierunek zwiększenia efektywności Policji w zdobywaniu, gromadzeniu i wykorzystani informacji, (w:) E. W. Pływaczewski (red.), Przestępczość zorganizowana. Świadek koronny, terroryzm w ujęciu praktycznym, s. 677; P. Pytlakowski, J. Stachowiak, Przykrywkowcy zalegendowani, „Polityka” z dnia 22 grudnia 2007 r.

34 K. Karsznicki, Kontrowersje wokół ustawy o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, Prok. i Pr. 2010, nr 3, s. 91.

35 W tym aspekcie na uwagę zasługuje § 1 ust. 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 19 listopada 2004 r. w sprawie rodzajów, trybu wydawania, sposobu posługiwania się i przechowywania dokumentów, które uniemożliwiają ustalenie danych identyfikujących pracownika wywiadu skarbowego oraz środków, którymi się posługuje przy wykonywaniu zadań służbowych (Dz. U. Nr 123, poz. 1057), z którego wynika, że pracownikowi wywiadu skarbowego mogą być wydawane wszelkiego rodzaju dokumenty, które uniemożliwiają ustalenie rzeczywistych danych go identyfikujących oraz środków, którymi posługuje się przy wykonywaniu zadań służbowych, w tym stwierdzające tożsamość, potwierdzające uprawnienia lub kwalifikacje, dotyczące miejsca zatrudnienia oraz dotyczące nabycia lub posiadania nieruchomości.

36 Z. Rau zwraca uwagę na potrzebę uregulowania w akcie prawnym rangi ustawy problematyki dokumentów legalizacyjnych (w bardzo szerokim ujęciu, np. czy na ich podstawie można zeznawać w sądzie, kolizja samochodowa spowodowana przez policjanta w trakcie zadania, jak ma się legitymować, zakup nieruchomości i odnotowanie w księdze wieczystej itp.). Zob. Z. Rau, Problematyka prowadzenia pracy operacyjnej Policji a bezpieczeństwo prawne policjanta i prokuratora, Prokurator 2007, nr 1, s. 20.

37 Zob. A. Taracha, Działania operacyjno-rozpoznawcze prowadzone w ramach uprawnień jako kontratyp – wybrane zagadnienia, (w:) Z. Ćwiąkalski, G. Artymiak (red.), Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego, Czarna 2007, s. 469.

38 T. Widła, O tak zwanych dokumentach legendujących, Palestra 2007, nr 9–10, s. 68–69.

39 T. Hanausek, Działania operacyjne w zwalczaniu przestępczości, ZN WSO 1976, nr 13, s. 261; K. Kęsicka, W. Załuska, Kto się boi UOP?, „Gazeta Wyborcza” z dnia 15 marca 1993 r.; A. Taracha, Kontrola czynności operacyjno-rozpoznawczych przez prokuratora (po nowelizacji prawa policyjnego w 2001 r.), s. 102–103, (w:) T. Bojarski, E. Skrętowicz (red.), Nowe prawo karne po zmianach, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002; J. Mąka, Ustawa o czynnościach..., s. 130; R. Lizak, Kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej, WPP 2011, nr 1, s. 35.


Prokuratura

i Prawo 2, 2013


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna