Rozumienie innego. Metodologia jakościowa w naukach społecznych



Pobieranie 31.29 Kb.
Data04.05.2016
Rozmiar31.29 Kb.

Rozumienie innego. Metodologia jakościowa w naukach społecznych


2nd International Summer School,

Karpacz, 20-29 lipca 2004 r.

„Inny jest we mnie” powiadają filozofowie. Niekończąca się redukcja przeżywania cudzej dziwności pokazuje nam tylko kolejne warstwy naszej własnej twarzy1.


W dniach 20-29 lipca 2004 roku w Karpaczu odbyła się Międzynarodowa Szkoła Letnia zorganizowana przez Dolnośląską Szkołę Wyższą Edukacji Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. W tym roku hasło spotkań brzmiało: Understanding of the ‘Other’. Qualitative Methodology in the Social Sciences (Rozumienie innego. Metodologia jakościowa w naukach w społecznych). Dyskurs dotyczący postrzegania, rozumienia, interpretacji (analizy) Inności, Innych, Innego jest wyraźnie obecny dziś w naukach naukach społecznych i humanistycznych.

W obliczu procesu, w którym zachodnie społeczeństwa stają się coraz bardziej złożone kulturowo i etnicznie, a tożsamości poszczególnych grup zdają się być ‘rozmyte’, a podziały trudno definiowalne, badania poświęcone Innym przestały być domeną zarezerwowaną dla działalności badawczej antropologów czy etnologów. Pouczający jest nie tyle prosty fakt kulturowej heterogeniczności jako takiej i jego naoczny charakter, ile ogromna rozmaitość poziomów, na jakich ta heterogeniczność występuje i obfituje. Rozmaitość tak wielka, że trudno zorientować się w ogólnych zarysach jej obrazu, zdecydować, gdzie przeciągnąc linie podziału i na jakich punktach się skupić.2 By spróbować zrozumieć Innego potrzebny jest dialog interdyscyplinarny umożliwiający spojrzenie z odmiennych czasem punktów widzenia.

Tegoroczna, druga edycja International Summer School zgromadziła grupę profesorów oraz młodych naukowców – doktorantów i magistrantów zainteresowanych dyskursem Innego, stając się forum dla wymiany myśli i idei przedstawicieli różnych dyscyplin społecznych i humanistycznych – filozofii, antropologii kulturowej, psychologii, kulturoznawstwa, socjologii i literaturoznawstwa. Szkoła skupiła wykładowców zajmujących się Innością, którzy w prowadzonych przez siebie badaniach i pracach, korzystają z warsztatu metodologicznego osadzonego w filozofii badań jakościowych.

Wśród wykładowców znaleźli się m. in. prof. dr hab. Dariusz Aleksandrowicz (Uniwersytet Europejski “Viadrina”, Dolnośląska Szkoła Wyższa Edukacji TWP, Niemcy/Polska), prof. dr Agnieszka Bron (Uniwersytet w Sztokholmie, Szwecja), dr Hana Červinková (Dolnośląska Szkoła Wyższa Edukacji TWP, Polska), prof. dr Nils Gijde (Uniwersytet w Bergen, Norwegia), prof. dr Katrin Hjort (Uniwersytet w Roskilde, Dania), dr Marianne Horsdal (Południowy Duński Uniwersytet w Kolding, Dania), dr Linden West (Uniwersytet Kościoła Chrystusowego w Canterbury, Centrum Badań nad Edukacją, Anglia), prof. dr Matthew Zagumny (Uniwersytet w Tennessee, Dolnośląska Szkoła Wyższa Edukacji TWP, USA/Polska).

Sprawozdanie to ma charakter subiektywnej interpretacji faktów, zdarzeń i idei mających miejsce i przedstawianych w trakcie trwania tegorocznej Międzynarodowej Szkoły Letniej. Pomyślane jest także jako próba zebrania wątków i kontekstów pojawiających się podczas wykładów, warsztatów i prezentacji tegorocznej szkoły. Tytuły wszystkich warsztatów i wykładów podane zostały w języku angielskim, który był językiem szkoły.

Sprawdzona w ubiegłym roku formuła szkoły, zakładała z jednej strony cykl wykładów, warsztatów, paneli, seminariów i ćwiczeń prowadzonych przez badaczy – profesorów, z drugiej zaś prezentacje przygotowane przez uczestników. Szkoła Letnia stanowiła doskonałą okazję do zaprezentowania i przedyskutowania zarówno projektów badawczych magistrantów i doktorantów, jak i różnic w dyskursie dotyczącym Innego w naukach społecznych. Dobór interesujących postaci wchodzących w skład kadry profesorskiej, pochodzących z różnych tradycji naukowych i dyscyplin oraz ich zaangażowanie, inspirowały uczestników do aktywności podczas burzliwych dyskusji, a co ważne umożliwiały indywidualne konsultacje i ewaluacje projektów, poszerzanie perspektyw badawczych.

Uczestnicy szkoły, mimo dzielących ich różnic w krótkim czasie stworzyli multikulturową społeczność, której członkowie prowadząc nieustanny dialog doświadczali rozumienia Innego, przekonywali jak bardzo złożone i nieoczekiwane mogą być współczesnie tożsamości badaczy zajmujących się tematyką Inności, związane z ich proweniencją, filozofią badań czy też przynależnością etniczną.

Wykład inauguracyjny prof. dra hab. Dariusza Aleksandrowicza, pierwszy z cyklu zatytułowanego ‘Three Cultures’ and the False Ways Out (‘Trzy Kultury’ a fałszywe sposoby ucieczki) był poświęcony prezentacji różnych stanowisk przyjmowanych w historii filozofii nauki dla interpretowania, analizowania i rozumienia Innego. Aleksandrowicz zwracał uwagę na odmienności w stanowiskach nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych, na pewien ograniczony tradycjami badawczymi limit możliwych interpretacji, z którymi mamy do czynienia w tekstach. Opierając się na koncepcji wybitnego ekonomisty von Hayecka prof. Alesandrowicz sformułował koncepcję różnicy metodologicznej między naukami społecznymi a przyrodniczymi.

Najliczniejszą grupę pośród wykładowców stanowili badacze opierający swe badania na technice wywiadów narracyjnych, w większości przypadków na wywiadach biograficznych. Za komplementarny uznać można cykl warsztatów prof. dr Agnieszki Bron: Theory – Methodology – Data Collection (Teoria – Metodologia – Zbieranie danych), ‘Qualitative analysis and doing qualitative analysis’ (Analiza jakościowa i sposób jej przeprowadzania) i Doing qualitative analysis and writing up (Przeprowadzanie analizy jakościowej, notatka końcowa) na których zaprezentowała kolejne kroki całego procesu pozyskiwania materiałów o charakterze jakościowym oraz analizie i interpretacji zebranego materiału przy zastosowaniu teorii ugruntowanej (grounded theory). Bron zaktywizowała uczestników warsztatów, którzy pracując w grupach nad tekstem będącym trakskrypcją wywiadu biograficznego, opisującego sytuację emigrantki polskiej w Szwecji, dokonywali samodzielnych prób analizy, wyodrębnienia kategorii i wątków, zliczania etc. Badaczka zaproponowała także własną interpretację przy użyciu stworzonej przez siebie kategorii ‘zawieszenia’ (floating).

Linden West podobnie jak Bron, również skoncentrował się na praktycznym wymiarze prowadzenia narracyjnych badań auto/biograficznych. Korzystając z podejścia wypracowanego przez feminizm i teorię krytyczną przedstawił fascynujący świat opowieści ludzi o ich życiu. Zwrócił szczególną uwagę na takie kategorie jak, wartość ‘przemilczenia’ i subiektywności podmiotów opowiadających historie swojego życia oraz na wielość i różnorodność czynników mających wpływ na sposób snucia opowieści, ich treść oraz charakter emocjonalny. Warsztaty Westa Using an auto/biographical methodology in researching learning (Zastosowanie metodologii auto/biograficznej) w głównej mierze skupiały się na sposobie pozyskiwania danych jakościowych, porozumiewaniu się z Innym, rozumianym jako druga osoba (współbadacz) i dochodzeniu do takiego poziomu wzajemnych relacji, który umozliwiałyby uzyskanie jak najpełniejszych danych do interpretacji. West zwracał też uwagę i postulował by na wszystkich etapach badacz uwzględniał wielorakie tożsamości podmiotu i starał się być możliwie refleksyjny.

Podobną wagę do osadzenia analizowanego tekstu w kontekscie społecznym, emocjonalnym i życiowym przykładała do analizy wywiadów narracyjnych i biograficznych Prof. Marianne Horsdal. Prowadziła ona warsztaty Narrative methods in qualitative research (Narracyjne metody w jakościowych badaniach naukowych) w trakcie których zwracała, podobnie jak Linden West, szczególną uwagę na strategię prowadzenia wywiadu, ‘delikatność’ sytuacji badania, stworzenie komfortowej sytuacji dla współbadacza, a także etyczny wymiar badań jakościowych.

Prof. Katrin Hjort również skupiła się na możliwości interpretacji tekstu, zwracając szczególną uwagę na podobieństwo tekstów narracyjnych do tekstów literackich. Omówiła określone aspekty wywiadów, takie choćby jak podtekst kulturowy, fabułę i zestawienia wydarzeń, które powinny być brane pod uwagę przy analizie wywiadów. Jej warsztat De-construction and re-construction. Discourse, genre and narration in biographical research (De-konstrukcja oraz re-konstrukcja. Dyskurs, styl i narracja w badaniach biograficznych) opierał się na analizie tekstu według metod interpretacji.

Warto podkreślić, że zarówno Bron, West, Horsdal, jak i Hojrt skupili się na sposobach, technikach prowadzenia badań narracyjnych i interpretacji pozyskanych danych i wyławianiu kategorii odnoszących się do Innego. Interesujące było porównanie różnych perspektyw badaczy, akcentowanie nieco innych wartości i metod interpretacyjnych, poszerzające wyobrażenia uczestników o tego rodzaju badaniach.

Liczną grupę wykładowców Szkoły stanowili reprezentanci antropologii kulturowej, co nie jest zaskoczeniem ze względu na fakt, że pojęcie Innego wydaje się być kluczowym konstruktem wyrosłym na gruncie tej dyscypliny naukowej, zaś współcześnie ‘coraz bardziej widoczna staje się ekspansja myśli antropologicznej na zewnątrz „profesji”’3, której towarzyszy ‘wzrost rangi całej dyscypliny, [...] jej społecznej widoczności, [...] antropologizacja myślenia w sensie uznania dla wartości na jakich opiera się swoistość perspektywy antropologicznej4.

Niezwykle interesującą postacią, wśród zaproszonych antropologów, chociażby ze względu na podwójną „tożsamość naukową” był prof. Nils Gilje. Nim zaczął zajmować się antropologią, prowadził działalność badawczą na gruncie filozofii. W Karpaczu wygłosił cykl wykładów przedtawiających interpretacje z punktu widzenia zarówno filozofii, szczególnie nurtu hermeneutycznego, jak i antropologii. W prezentacjach zatytułowanych Multiple hermeneutics and qualitative methodology (Wielowymiarowość hermeneutyki a metodologia badań jakościowych) oraz ‘Text and action – some critical remarks on ‘textualism’ in the human sciences (Tekst i działanie – kilka uwag krytycznych nad ‘tekstualizmem’ w naukach humanistycznych) zwracał uwagę na wielowymiarowość podejścia hermeneutycznego w naukach społecznych, które daje możliwość interpretowania i rozumienia aktywności ludzi w podobny sposób w jaki można interpretować tekst. Podkreślał też znaczenie intencjonalności w ludzkim działaniu oraz związki łączące tekst z akcją. Odmienny charakter miało jego ostatnie wystąpienie, skłaniające się bardziej w stronę antropologicznego spojrzenia na mechanizmy społeczne kształtujące pojęcie Innego. Gilje zestawił dwa konteksty wspomnianego zjawiska: procesy czarownic i czarowników w Europie XVII i XVIII wieku oraz prześladowania osób zajmjących się praktykami magicznymi w Repulice Południowej Afryki doby post-appartheidu.

Prof. Michał Buchowski zaprezentował podczas prowadzonych przez niego zajęć antropologiczne spojrzenie na zagadnienia związane z tożsamością kulturową i przynależnością. Punktem wyjścia do dyskusji o Innym podczas prowadzonych przez niego warsztatów stał się tekst Jamesa Clifforda: Identity in Mashpee5, przedstawiający etnograficzne studium tożsamości grupy ‘nie-białych’6 mieszkańców miasteczka w Massachusetts. Burzliwą dyskusję wzbudził jego wykład koncentrujący się na krytycznym przyjrzeniu się liberalnemu dyskursowi prowadzonemu w mediach przez socjologa prof. Sztompkę i ekonomistę prof. Winieckiego dotyczącego przyczyn wykluczenia niektórych grup społecznych w Polsce w okresie transformacji ustrojowej.

Zainteresowanie uczestników szkoły wzbudził także wykład dr Hany Cervinkovej: Anthropology and the Politics of Learning: Notes on an Alternative Practice of a Field Science (Antropologia i sposoby uczenia się: uwagi na temat alternatywnych sposobów w badaniach terenowych), która artykułowała potrzebę edukacji w dziedzinie antropologii. Umożliwiałoby to nabycie specyficznej dla antropologii kulturowej wrażliwości w postrzeganiu Innego i Inności. Badaczka zaprezentowała dwa koordynowane przez siebie projekty z pogranicza antropologii oraz edukacji i postulowała by traktować prowadzone badania etnograficzne z dużą dozą refleksyjności i traktować je jako element nieustającego procesu uczenia się.

Swoją ‘Inność’ wśród wykładowców Szkoły Letniej podkreślał w wystąpieniu prof. Matthew Zagumny (TTU), opisując procedury stosowane w badaniach ilościowych na gruncie psychologii, proces badawczy i wnioskowanie, traktując to jako punkt wyjściowy do dyskusji o wzajemnym dopełnianiu się ilościowych i jakościowych technik badawczych.. Podkreślił potrzebę skorelowania, twórczego zastosowania obu strategii w projektach naukowych. Prof. Zagumnemu przypadła też w udziale odpowiedzialna rola koordynatora prezentacji uczestników drugiej edycji Międzynarodowej Szkoły Letniej.

Zaskakujące jak różne rozumienia inności przedstawiali w swych prezentacjach uczestnicy szkoły letniej. Ważną grupę prezentacji stanowiły przedstawienia Innych w bardzo współcześnie rozumianym kontekście.

Pierwsza z prezentacji dotyczyła postrzegania żebraka jako Innego w społeczeństwie polskim doby transformacji ustrojowej. Percepcja społeczna dotycząca postrzegania tej grupy i nazywania jej członków słowem Oni w znaczeniu Inni, które to posiada także implikacje –Gorsi. Autorką wspomnianej prezentacji była Kamila Biskupska (WSPS Wrocław).

Polski kontekst nad innością widoczny był również w prezentacji Karoliny Małuszyńskiej i Agnieszki Skuczyńskiej oparty na wywiadach, przprowadzonych przez badaczki, w którym skupiły się na narracjach dwóch antagonistycznie nastawionych do siebie grup – osób palących i niepalących, postrzegających członków drugiej grupy jako Obcych, Innych.

Wystąpienie Michaela Torrence’a - doktoranta z Tennessee Tech University (USA) dotyczyło kulturowych studiów nad zjawiskiem hip-hopu, w szczególności zaś interpretacji języka używanego przez afro-amerykańskich artystów w tekstach utworów jako języka grupy dyskryminowanej i następstw tego zjawiska. Autor omówił także formy aktywności społecznej i artystycznej, które składają się na fenomen kulturowy za jaki uznać można hip-hop w Stanach Zjednoczonych (graffiti, djeeing, mc’eeing).

Larysa Karachevtseva (Uniwerystet w Kijowie) i Rafał Nahirny (Uniwerytet Wrocławski) w swych prezentacjach skupili się na odczuciach i interpretacjach wydarzeń osób, które przeżyły niewolę w niemieckich obozach koncentracyjnych w czasie II wojny światowej, bądź które były tam katami. Przedstawienie współczesnych interpretacji tych wydarzeń skoncentrowane było wokół problemu przebaczenia, pamięci. Obie prezentacje wywołały żywą dyskusję.

Prezentacja Aleksandry Wnuk (U.Wr) dotycząca prób interpretacji i zrozumienia otaczającej rzeczywistości była jednocześnie studium percepcji Innego w filozofii Michel’a Foucault.

Frank Tillmann (DJI) przedstawił program badań społecznych prowadzonyh przez Deutsches Jungeninstitut, finansowanych przez rząd federalny mających zbadać sytuację ‘wykluczonej’ młodzieży. Młodzież ta żyjąca na marginesie ekonomicznym i społecznym społeczeństwa postrzegana jest jako Inna. Prezentowany program znajduje się obecnie w pierwszym stadium – monitorowania i rozpoznania.

Prezentacja przedstawiona przez Paulinę Rogulską (DSWE TWP) dotyczyła Inności w społeczeństwie wiktoriańskim, funkcjonujących w nim mechanizmów kontroli społecznej. Za personifikację wspomnianej Inności autorka przyjęła życie i twórczość angielskiej pisarki Virgini Woolf.

Wspomniana różnorodność zarówno prezentacji, wykładów i warsztatów złożyła się na sukces szkoły. Powyższa relacja z całą pewnością nie oddaje wielowątkowości i wielowymiarowości dyskursu Innego, który miał miejsce nie tylko podczas formalnych zajęć, lecz także w trakcie całego czasu trwania II Międzynarodowej Szkoły Letniej. Twórcza atmosfera, sprzyjająca dialogowi, współpracy i doskonaleniu warsztatu naukowego jest niewątpliwą zasługą prof. Leszka Koczanowicza – kierownika Szkoły, który zdołał zebrać tak interesującą i zróżnicowaną grupę badaczy tematu.

W trakcie jednego z wieczorów część uczestników i profesorów grała w zabawę o nazwie Komitet Nagrody Nobla. W jej trakcie jedna osoba wygłaszała mowę Noblowską w zupełnie nowym, wymyślonym przez siebie języku, podczas gdy druga tłumaczyła ją na angielski. Zabawę tę można uznać za doskonałą w naszej opinii metaforę prób interpretacji i rozumienia Innego, która umożliwiała doświadczanie sytuacji bezradności badacza, który czsasem nie jest w stanie pojąć intencji mówiącego.

Paulina Rogulska

Marcin Gołębniak



Bibliografia:
GEERTZ C., 2003, Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, UNIVERSITAS, Kraków

IGNASIÓW I., 2004, Gender dla średnio zaawansowanych, WAB, Warszawa

KEMPNY M., NOWICKA E., 2003, Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, PWN, Warszawa

CLIFFORD J., 1988, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Harvard University Press, Cambridge




1 Ignasiów I., 2004: s. 21

2 Geertz C., 2003: s. 315

3 Kempny M., Nowicka E., 2003

4 tamże

5 James Clifford, 1988

6 tamże, s. 278


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna