Scenariusz nr 20 Na realizację tematu przeznaczamy 3 godziny lekcyjne. Temat: Portret Achillesa I. Cele lekcji



Pobieranie 77.14 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar77.14 Kb.
Scenariusz nr 20

Na realizację tematu przeznaczamy 3 godziny lekcyjne.


Temat: Portret Achillesa
I. Cele lekcji

Uczeń:


  • czyta głośno, płynnie i ze zrozumieniem fragmenty Iliady przedstawione w podręczniku,

  • dokonuje interpretacji utworu literackiego, odpowiadając na pytania nauczyciela,

        • interpretując przedstawione w podręczniku fragmenty Iliady, wyciąga wnioski na temat motywacji działań bohaterów, cech postawy Achillesa w różnych sytuacjach życiowych,

        • przedstawia Achillesa jako członka rady wojowników, przyjaciela, przeciwnika w walce; ukazuje cechy wyglądu zewnętrznego, system wartości i temperament herosa,

        • dokonuje oceny postawy Achillesa i innych bohaterów utworu,

        • dostrzega związki między literaturą a rzeczywistością: uświadamia sobie odpowiedzialność jednostki za dobro ogółu,

        • rozpoznaje porównanie w tekście literackim,

        • zna specyfikę porównania homeryckiego.


II. Tok zajęć

      1. Wprowadzenie.

Zaczynamy od sprawdzenia, czy uczniowie opanowali materiał z poprzednich zajęć, stąd seria pytań:

  • Co było bezpośrednią przyczyną wojny trojańskiej?

  • Gdzie i kiedy rozgrywa się akcja Iliady?

  • Kto stał na czele wojowników greckich?

  • Wymień wojowników walczących w szeregach greckich.

  • Jacy bogowie pomagali Grekom?

  • Jak nazywał się król Troi?

  • Wymień synów Priama.

  • Którzy bogowie wspierali Trojan?

  • Co jest przedmiotem wypowiedzi w Iliadzie?

Na koniec prosimy uczniów, by przypomnieli postać Achillesa. Informujemy ich, że kolejne lekcje poświęcimy na rozważania o tym bohaterze, ukazując go w różnych rolach: jako członka rady, przyjaciela, wojownika.


      1. Achilles jako członek rady.

Po jednej z wypraw w wyniku podziału łupów Agamemnon dostał piękną brankę. Jej ojcem okazał się kapłan Apollina. Kiedy Chryzes proponuje wodzowi pokaźny łup w zamian za oddanie córki, ten nie tylko odrzuca propozycję kapłana, ale traktuje go niegodnie, nie okazując szacunku należnemu wiekowi i pełnionej funkcji. Wówczas Apollo, zagniewany obrazą jego kapłana, zsyła na obóz grecki zarazę. Dziesiątego dnia od wybuchu zarazy Achilles zwołuje naradę wojowników. Prosi wróżbitę Kalchasa, by ujawnił przyczynę gniewu Apollina. Kalchas oznajmia, że zaraza jest skutkiem tego, że Agamemnon obraził kapłana Apollina. Jedynym sposobem na uśmierzenie gniewu bóstwa jest oddanie Chryzesowi córki. Jak zachowa się Agamemnon?

Uczniowie odczytują z podręcznika pierwszy fragment tekstu, a następnie przystępują do jego interpretacji:



  • Jakie zalety Chryzeidy wymienia Atryda? Dlaczego je podkreśla?

  • Pod jakim warunkiem wyraża zgodę na oddanie niewolnicy? Czy powinien taki warunek postawić?

  • Jak stanowisko wodza komentuje Achilles?

  • Dlaczego Agamemnon grozi, że odbierze brankę któremuś ze znakomitych wojowników achajskich?

  • Jaką ocenę postawy Agamemnona formułuje Achilles w słowach: "O łakomco! O człeku bezwstydnego czoła!?".

  • Na jaką przyczynę wojny wskazuje Achilles?

  • Dlaczego wojownicy przybyli wraz z Agamemnonem i jego bratem Menelaosem pod Troję? Udziel odpowiedzi na to pytanie, biorąc pod uwagę nie tylko wypowiedź Achillesa dotyczącą przyczyny wojny, ale i przedmiot sporu.

  • Achilles porównuje swoją rolę w walce z tą, jaką odgrywa Agamemnon. Jaki jest wynik tego porównania?

  • Obrażony wódz decyduje się odebrać Achillesowi jego brankę – Bryzeidę. W czym tkwią źródła takiej decyzji Atrydy?

  • Oburzony Pelida dokonuje bardzo ostrej krytyki Agamemnona. O co go oskarża?

  • Dlaczego Achilles podejmuje decyzję o wycofaniu się z walki? Jaką wartość ceni bohater najbardziej?

  • A teraz spróbuj sam/sama: Oceń postawy Agamemnona i Achillesa. Zwróć uwagę na to, że Agamemnon jest wodzem, a więc, podejmując decyzje, powinien mieć na względzie dobro ogółu i powodzenie całej wyprawy. Achilles jest najdzielniejszym z wojowników greckich. Doskonale wie, że od jego obecności zależy zwycięstwo lub klęska Achajów.

Zanim Agamemnon oświadczy, że odda Chryzeidę, najpierw wypowie pochwałę jej zalet. Okazuje się, że niewolnica jest piękna, rozumna, ma dobre serce i miły charakter. Wódz ceni ją nawet wyżej niż własną żonę. Pochwała zalet Chryzeidy jest świadomym posunięciem Agamemnona – wszyscy wojownicy mają zrozumieć, jak wielką stratę poniesie, oddając taką brankę. Wódz uważa, że strata, którą poniesie, powinna zostać zrekompensowana, w zamian powinien otrzymać coś, i to wcale niemało. Achilles jest oburzony słowami Agamemnona i ujawnioną w nich chciwością. Stwierdza, że nie wypada dokonywać ponownego podziału łupów, byłoby to niehonorowe. Ponadto będzie przecież jeszcze wiele okazji do ich zdobycia. Te słowa nie trafiają jednak wodzowi do przekonania. Jest bardzo dumny, nie chce być w gorszej sytuacji i posiadać mniej niż któryś z podległych mu wojowników. Dlatego też, by okazać swoją wyższość, podkreślić zajmowaną pozycję i posiadaną władzę, grozi, że odbierze niewolnicę któremuś z najznamienitszych wojowników – Achillesowi, Odyseuszowi czy Ajaksowi. Na tę groźbę Achilles wybucha gniewem. Określa Agamemnona jako człowieka wyjątkowo chciwego oraz pozbawionego wstydu i honoru. W opinii syna Tetydy słowa wypowiedziane przez wodza stanowiły jego publiczną kompromitację. Teraz żaden z wojowników nie ma już podstaw, by mu zaufać i walczyć pod jego dowództwem. Achilles przypomina Atrydzie, że przyczyną wojny było porwanie żony brata Agamemnona. Ani Achilles, ani żaden z pozostałych wojowników nie ma osobistego powodu do walki z Trojanami, tym bardziej więc król Myken powinien być im wdzięczny i okazywać szacunek tym, którzy występują w obronie czci i honoru Atrydów. Szczególnie niewdzięczny okazał się Agamemnon wobec samego Achillesa. W opinii syna Tetydy to na jego barkach spoczywa ciężar prowadzenia walki. Agamemnon ujawnia swoją obecność dopiero przy podziale łupów. Wojownik przypomina, że to od jego obecności zależy wygrana. Wówczas gniewem wybucha król Myken. Lekceważy Achillesa, wyraźnie prowokując go do opuszczenia szeregów wojsk greckich. Oznajmia, że odda Chryzeidę, ale w zamian zabierze Achillesowi jego brankę – Bryzeidę. Decyzja jest jawnym pogwałceniem zasady sprawiedliwości i wyższości dobra ogółu nad dobrem własnym (jeśli Achilles wycofa się z walki, Greków czeka klęska). Agamemnon chce udowodnić Achillesowi swoją wyższość. W dumie i gwałtownym temperamencie Atrydy należy więc szukać przyczyn jego decyzji. Ale Achilles też jest nieumiarkowany w gniewie – publicznie obraża i spotwarza wodza, oskarżając go o opilstwo i tchórzostwo. Dla niego również dobro własne okazuje się być ważniejsze od dobra ogółu – podejmuje decyzję o wycofaniu się z walki. Dzieje się tak dlatego, że syn Tetydy najwyżej ceni honor i sławę.

Na zakończenie tej części zajęć pytamy uczniów, jak został przedstawiony Achilles jako uczestnik rady. Uczniowie powinni zauważyć, że Achilles jest mądrym człowiekiem i dobrym doradcą. To z jego inicjatywy zostaje zwołana rada wojowników. Niewątpliwie więc troszczy się o całe wojsko i dobro ogółu leży mu na sercu. W początkowej części obrad zachowuje się rozsądnie – radzi Agamemnonowi, by oddał brankę, zwraca uwagę na niestosowność ponownego podziału łupów. Nie dąży wcale do kłótni i sporu. Dopiero wówczas, gdy zostaje obrażony, wybucha gniewem. Honor własny jest dla niego wartością znacznie wyższą od dobra ogółu.

Jako pracę domową po pierwszej lekcji uczniowie wykonują polecenie 1. z serii Formy wypowiedzi, s. 116–117 w podręczniku.


      1. Achilles jako przyjaciel.

Dotknięty niesprawiedliwością wodza Achilles rozmawia ze swoją matką Tetydą. Ta prosi Zeusa, by pomścił krzywdę jej dziecka. Zeus się zgadza i od tej pory Greków spotykają same niepowodzenia, czemu z satysfakcją przygląda się Achilles. Poruszony tym, co się dzieje, Agamemnon poniewczasie zrozumiał swój błąd. Wysyła więc posłów do Achillesa. Ale ani obietnica zwrotu Bryzeidy, ani obietnica wielkich łupów nie są w stanie zmienić decyzji syna Tetydy. Wówczas do namiotu wojownika przychodzi jego przyjaciel Patrokles.

Odczytujemy głośno fragment z podręcznika, a potem przystępujemy do serii pytań:



  • Gdy Patrokles wchodzi do namiotu Achillesa, płacze, mimo że jest mężczyzną i wojownikiem. Jak to ocenia Achilles? Zwróć uwagę na występujące w tekście porównanie.

Tu wprowadzamy wyjaśnienie, czym jest porównanie (podręcznik, s. 118).

  • Korzystając z definicji podanej w ramce, wyodrębnij człony tego porównania.

  • Jaki, zdaniem Achillesa, może być powód łez przyjaciela?

  • Dlaczego Patrokles płacze?

  • Jak Patrokles ocenia postawę Achillesa?

  • Jeżeli Greków nie wesprzesz w tak okrutnej dobie,/ Któż z rąk twych pomoc będzie obiecował sobie? Jakie konsekwencje postawy Achillesa przewiduje przyjaciel?

  • Dlaczego bohater chce pożyczyć zbroję Achillesa?

  • Jakimi cechami, które są istotne w przyjaźni, wykazuje się w tej scenie Patrokles?

Patrokles jest poruszony tą sytuacją, przeżywa ją głęboko, stąd też płacze. Achilles istotnie takie zachowanie uznaje za niemęskie, dlatego porównuje je do postępowania małej, bezradnej dziewczynki. Ponieważ jednak płacze jego przyjaciel, Achilles się wzrusza i zaniepokojony usiłuje znaleźć przyczynę jego łez. Przypuszcza, że otrzymał on jakieś niepomyślne wieści z domu albo wie o czymś, co dotyczy samego Achillesa. Wreszcie na koniec przyznaje, że źródłem łez przyjaciela może być śmierć wielu towarzyszy. Prosi go więc, by szczerze wyznał, co go trapi. Tu zostaje istotnie podkreślony związek, jaki łączy obu wojowników. Jako przyjaciele są wobec siebie szczerzy, niczego nie ukrywają. Wypowiedź Patroklesa wskazuje na to, że losy Greków nie są jedyną przyczyną jego łez. Patrokles cierpi, ponieważ jego przyjaciel zachowuje się niegodnie. Trwa uparcie w gniewie, nie poczuwając się do solidarności z towarzyszami broni. Patrokles uświadamia Achillesowi, że opuszczając walczących Greków, skompromitował się jako wojownik – uświadomił im, że nie można na nim polegać, nie można mu zaufać. Patrokles jest szczery i odważny. Nie boi się powiedzieć przyjacielowi prawdy, choćby była okrutna.

To, czego nie udało się uzyskać posłom Agamemnona, udaje się osiągnąć Patroklesowi. Achilles obiecuje powrócić do walki, choć chce to uczynić w najbardziej niebezpiecznym dla Greków momencie – gdy Trojanie zagrożą spaleniem okrętów. W tej sytuacji Patrokles prosi o pożyczenie zbroi – ma nadzieję, że gdy Trojanie go zobaczą, pomyślą, że to sam Achilles i przerażeni uciekną z pola walki, co pomoże choć na chwilę odetchnąć Grekom. Tak się jednak nie dzieje. Patrokles staje do walki i ginie z ręki Hektora. Wieść o jego śmierci przynosi Achillesowi syn Nestora.

Po głośnym odczytaniu fragmentów z podręcznika przystępujemy do interpretacji:


  • Jak zachowuje się Achilles, gdy dowiaduje się o śmierci przyjaciela? O czym świadczy reakcja bohatera?

  • Pelida mówi o Patroklesie: „któregom ukochał jako duszę moję”. O jakiej relacji między wojownikami świadczą te słowa?

  • Śmierć przyjaciela wywołuje nie tylko rozpacz, ale i wyrzuty sumienia. O co obwinia się Achilles?

  • Jak Pelida ocenia swoją wcześniejszą postawę z perspektywy śmierci Patroklesa?

  • Tetyda ostrzega syna, że jeśli przyłączy się do walki, wkrótce sam zginie. Mimo świadomości zbliżającej się śmierci Achilles decyduje się na pojedynek z Hektorem. Gdzie tkwią przyczyny tak dramatycznej decyzji bohatera? Zwróć uwagę nie tylko na stosunek Achillesa do przyjaciela, ale i na pragnienie wyrażone w końcowej części zacytowanego fragmentu.

Gdy Achilles dowiaduje się o śmierci przyjaciela, pogrąża się w rozpaczy. Posypuje sobie głowę popiołem, rzuca się na ziemię, rwie sobie włosy z głowy. Antyloch obawia się nawet, by wojownik nie popełnił samobójstwa, dlatego przytrzymuje jego ręce. Reakcja bohatera świadczy o tym, jak bardzo kochał Patroklesa, jak bardzo był do niego przywiązany. Achilles nie kontroluje swojego zachowania, nie myśli o tym, że takie reakcje okazywane publicznie są niemęskie.

W rozmowie z matką Achilles poniewczasie żałuje swego postępowania. Zraniona duma i miłość własna spowodowały jego gniew i chęć zemsty, co w efekcie doprowadziło do śmierci przyjaciela. Takich konsekwencji swego gniewu syn Tetydy nie przewidział. Stracił najważniejszą w swoim życiu osobę, część własnego „ja”, a więc i jego życie utraciło sens. Achilles czuje się winny za śmierć Patroklesa, która była skutkiem jego gniewu, ma wyrzuty sumienia, że nie wsparł przyjaciela w walce i pozwolił mu umrzeć samotnie, z dala od ojczyzny. Syn Tetydy uważa, że jego obowiązkiem jest pomścić śmierć przyjaciela i stanąć do walki z Hektorem. Achilles wie, że jeśli przyłączy się do walki, wkrótce zginie. Istotną rolę odgrywają tu gniew, rozpacz, wyrzuty sumienia, poczucie winy. Jednak nie tylko. Achilles woli życie krótkie i pełne sławy, niż długie i pozbawione wielkości. Honor i sławę ceni wyżej niż własne życie.

Na zakończenie tej części zajęć pytamy uczniów, jak został przedstawiony Achilles jako przyjaciel (A teraz spróbuj sam/sama: Jakim przyjacielem jest Achilles? Oceń jego postawę). Po ich wypowiedziach możemy zacytować fragment Rówieśników Mickiewicza Aliny Witkowskiej:
W istocie, nigdy już nie było dane przyjaźni odegrać takiej roli, jak w systemach moralnych starożytności. Sławili ją poeci, spierali się o nią filozofowie, była sprawą ludzkiej wartości i godności, miarą człowieczeństwa. Nigdy też tyle i tak pięknie nie napisano potem o przyjaźni. W dziełach wielkich filozofów greckich znajdujemy sformułowania o zdumiewającej trwałości i szlachetnej formie aforyzmów. Od Pitagorasa (...) pochodzi bowiem słynne określenie „przyjaciel to drugie ja”.


      1. Achilles jako wojownik.

W tej części zajęć ukazujemy Achillesa jako wojownika przygotowującego się do walki i toczącego pojedynek z Hektorem.

Po głośnym odczytaniu pierwszego fragmentu, w którym ukazane zostają cechy fizyczne i uzbrojenie bohatera, przystępujemy do serii pytań:



  • Jakie przeżycia towarzyszą Achillesowi, gdy przygotowuje się do walki?

  • Wymień elementy, które składają się na uzbrojenie bohatera.

  • Na jakie cechy fizyczne Achillesa zwraca uwagę narrator?

  • Jak reagują Trojanie na widok bohatera? Dlaczego Achilles przypomina im Marsa?

Achilles to młody, wysoki i przystojny mężczyzna o blond włosach. Ma na sobie piękną zbroję wykutą przez samego Hefajstosa. Składają się nań pancerz, złota przyłbica, tarcza. Na ramionach zawiesza miecz, a do ręki bierze ojcowską dzidę, której nikt poza nim nie mógł udźwignąć, co świadczy o ogromnej sile fizycznej bohatera. Wspaniałe uzbrojenie i silna postura sprawiają, że idący do walki Achilles przypomina Trojanom samego boga wojny.

Bohater staje do walki, pozostając w dalszym ciągu pod wpływem silnych emocji. Targa nim gniew i pragnienie zemsty, odczuwa rozpacz i ból po śmierci przyjaciela.

Następnie przechodzimy do omówienia problematyki związanej z pojedynkiem Achillesa i Hektora. Zaczynamy od krótkiego przedstawienia walczących – uczniowie odpowiadają na pytanie, kim są uczestnicy pojedynku.

Achilles, syn Peleusa i Tetydy, najdzielniejszy z wojowników greckich, ceniący honor i sławę, nieumiarkowany w gniewie i pragnący zemsty. Hektor, książę trojański, syn Priama i Hekabe, najdzielniejszy z wojowników trojańskich, obrońca ojczyzny i człowiek honoru. Zwracamy uwagę uczniów, że uczestnicy pojedynku to nie tylko wojownicy walczący po przeciwnych stronach. Achilles będzie walczył z tym, który zabił mu przyjaciela. Z całą pewnością istotną rolę będą tu więc odgrywały silne emocje.



Następnie odczytujemy fragment z podręcznika i przystępujemy do jego interpretacji:

  • Zanim bohaterowie rozpoczną walkę, następuje próba układów. Co proponuje Hektor Achillesowi?

  • Jak Pelida reaguje na propozycję Hektora? Zwróć uwagę na porównania do świata zwierzęcego, pojawiające się w wypowiedzi bohatera. Nie pomiń również komentarza narratora.

  • Pierwszy cios Achillesa chybia celu. Jak ten fakt wpływa na postawę Hektora?

  • Co dodatkowo motywuje Hektora do walki z synem Peleusa? Weź pod uwagę stwierdzenie bohatera: Lżejsze by się Trojanom stały Marsa znoje,/ Bo największym pogromem dla nich ręce twoje.

  • Kiedy dzida Hektora nie rani przeciwnika, syn Priama nabiera pewności, że zginie w tym pojedynku. Pomimo tego kontynuuje walkę. Dlaczego?

  • W jaki sposób narrator opisuje zadającego cios mieczem Hektora? Jaką funkcję pełni wprowadzone tu porównanie?

Tu wyjaśniamy, jak jest zbudowane porównanie homeryckie (podręcznik, s. 125–126).

  • Achilles zadaje ostateczny cios Hektorowi. Jak zachowuje się wobec umierającego przeciwnika? Dlaczego zaklina się, że nie odda jego zwłok rodzicom?

  • Achillesowi nie wystarcza śmierć syna Priama. Po zakończeniu pojedynku publicznie, na oczach mieszkańców Troi i rodziny Hektora, bezcześci jego zwłoki. Dlaczego postępuje w tak barbarzyński sposób, niegodny honorowego wojownika?

Zanim bohaterowie rozpoczną walkę, następuje próba układów. Hektor proponuje Achillesowi, by przystał na zasadę, że zwycięzca pojedynku obejdzie się godnie z ciałem pobitego przeciwnika. Jednak syn Tetydy odrzuca propozycję przeciwnika. Nienawidzi go i pragnie zemsty za śmierć przyjaciela, toteż jego słowa są okrutne. Achilles nie chce żadnego porozumienia z Hektorem, pragnie jego śmierci i tę śmierć mu zresztą obiecuje. Uniesiony gniewem, wymierza pierwszy cios, ale dzida chybia celu. To dodaje odwagi Hektorowi, który nabiera nadziei, że może zwyciężyć w tym pojedynku. Gdyby Achilles zginął, Troja mogłaby zwyciężyć w tej wojnie. Teraz on wymierza cios dzidą, lecz broń zostaje odbita od tarczy przeciwnika. W tym momencie syn Priama uświadamia sobie, że zginie w tej walce. Nie zamierza się jednak poddać, kontynuuje walkę wierny nakazom honoru. Nie traci odwagi i męstwa, o czym świadczy pojawiające się w opisie porównanie do orła. Mimo tego zostaje pokonany – Achilles wymierza śmiertelny cios, przecinając przeciwnikowi gardło. Przeciwnik nie chlubi się odniesionym zwycięstwem, ale również w ostatnich chwilach życia Hektora pragnie mu zdać ból. Obiecuje, że pozostawi jego ciało bez pochówku, na pastwę dzikim zwierzętom. Są to słowa wyjątkowo okrutne, bo starożytni Grecy wierzyli, że jeśli ciało nie zostanie pogrzebane, dusza nie będzie mogła dostać się do Hadesu. Mimo prośby umierającego Achilles nie zmienia swego stanowiska, lecz staje się jeszcze bardziej okrutny i mściwy. Po śmierci Hektora publicznie bezcześci jego zwłoki, zadając ból rodzinie księcia, która przebiegowi walki przyglądała się z murów Troi. Postępuje więc w sposób barbarzyński, niegodny honorowego wojownika. Achilles, który zmagał się z poczuciem winy, wyrzutami sumienia i cierpieniem po śmierci przyjaciela, sądził, że zemsta przyniesie mu ukojenie w bólu. Ale gdy nic takiego się nie stało, nie umiejąc sobie poradzić ze swoimi uczuciami, syn Tetydy zbezcześcił zwłoki wspaniałego wojownika.

  • A teraz spróbuj sam/sama: Co zadecydowało o rozstrzygnięciu pojedynku Achillesa z Hektorem? Jaką koncepcję losu człowieka przedstawił Homer w Iliadzie?

Hektor przegrał nie dlatego, że był gorszym wojownikiem – o rozstrzygnięciu pojedynku zadecydowali bogowie. Podobny los spotka Achillesa, który przecież wie, że zginie (rozmowa z Tetydą) – wkrótce potem ugodzi go strzała Parysa. Homer przedstawia więc fatalistyczną koncepcję losu człowieka, który nie zależy od niego samego, lecz od woli bogów.

Na zakończenie tej części zajęć pytamy uczniów, jak został przedstawiony Achilles jako wojownik.




      1. Praca domowa.

  1. Formy wypowiedzi, s. 122.

  2. Prosimy uczniów, aby przeczytali z podręcznika tekst dotyczący charakterystyki postaci (s. 126–128) i przygotowali się do charakterystyki Achillesa.


Scenariusz nr 32

Na realizację tematu przeznaczamy 1 godzinę lekcyjną.


Temat: Upadek
I. Cele lekcji

Uczeń:


    • dokonuje interpretacji tekstu biblijnego, utworów literackich i ich fragmentów, odpowiadając na pytania znajdujące się pod tekstem,

    • czyta ze zrozumieniem przystępny tekst popularnonaukowy,

    • interpretuje dzieła sztuki,

    • świadomie postrzega tekst biblijny jako źródło inspiracji dla twórców różnych dziedzin sztuki,

    • wie, czym jest raj,

    • potrafi zinterpretować symbolikę drzewa wiadomości dobrego i złego,

    • rozumie, dlaczego Bóg zakazał pierwszym ludziom spożywania owoców z drzewa wiadomości dobrego i złego,

    • potrafi zinterpretować akt kuszenia przez węża (poznanie, wiedza),

    • wie, na czym polegał grzech pierwszych ludzi i kto ich nakłonił do jego popełnienia,

    • wie, co dla Adama i Ewy stało się karą za popełniony grzech,

    • potrafi określić konsekwencje grzechu pierworodnego dla człowieka,

    • jest świadomy granic wolności człowieka.


II. Tok zajęć

      1. Wprowadzenie.

Uczniowie odczytują pracę domową. Następnie informujemy ich o problematyce zajęć: będziemy rozważać upadek pierwszych ludzi: co ich skłoniło do popełnienia grzechu pierworodnego, jakie konsekwencje ponieśli za złamanie Bożego zakazu. W biblijnej opowieści będziemy również szukać prawd uniwersalnych.


      1. Eden.

Pierwsi ludzie zamieszkali w raju. Wyjaśniamy pochodzenie nazwy (mezopotamskie edin). Dlaczego Bóg umieścił pierwszych ludzi w pięknym ogrodzie, a nie np. w pałacu? Pierwsi ludzie żyją w harmonii z naturą, a nie w świecie cywilizacji. Być może taki model życia jest gwarantem szczęścia. Najważniejszymi elementami w Edenie były dwa drzewa: drzewo życia oraz drzewo wiadomości dobrego i złego. Bóg wyraźnie zakazuje ludziom zrywać owoce z tego drugiego drzewa. Dlaczego? Co symbolizuje drzewo wiadomości dobrego i złego? Świadomość istnienia dobra i zła oraz prawo do dokonywania osądu moralnego, decydowania o tym, co jest dobre, a co jest złe.


      1. Kuszenie.

Adam i Ewa nie posłuchali jednak Bożego rozkazu. Dlaczego? Czytamy głośno fragment Biblii i dokonujemy jego interpretacji:

  • Pierwsi ludzie ani nie myślą, ani nie mówią o naruszeniu Bożego zakazu. Inspiruje ich do tego dopiero wąż. Dlaczego biblijny autor w ten sposób przedstawił przyczyny złamania rozkazu Boga?

  • W jaki sposób wąż nakłania kobietę do spożycia owocu z zakazanego drzewa?

  • Czy mówiąc: Ale wie Bóg, że gdy spożyjecie owoc z tego drzewa, otworzą się wam oczy i tak jak Bóg będziecie znali dobro i zło, wąż kłamie?

  • Co zauważa Ewa po wysłuchaniu wypowiedzi węża?

Tu cytujemy komentarz Anny Świderkówny (podręcznik, s. 181–182).

  • To Ewa, a nie Adam, jako pierwsza zrywa jabłko. Ciekawość wydaje się więc być przyrodzona kobiecości. Jaka mityczna postać została przedstawiona podobnie jak biblijna Ewa?

  • Na czym polega zmiana, która zachodzi w ludziach, gdy zjadają owoc z zakazanego drzewa?

Człowiek stworzony przez Boga jest istotą dobrą. Zło przychodzi więc z zewnątrz i uosabia je wąż. Kusi on obietnicą poznania, możliwością osiągnięcia tego, co posiada Bóg. Na pokusę odpowiada najpierw Ewa, podobnie jak mityczna Pandora jest ciekawa odkrycia każdej tajemnicy. Kiedy pierwsi ludzie spożyją owoc, tracą niewinność, odkrywają własną nagość i zaczynają się jej wstydzić.

Odpowiedzi uczniów konfrontujemy z tekstem zawartym w podręczniku i komentarzem Anny Świderkówny (s. 182–183).




    1. Wypędzenie.

Wąż nie kłamie, gdy obiecuje wiedzę. Kłamie, gdy pośrednio obiecuje człowiekowi, że ta wiedza go uszczęśliwi i że jest on w stanie dorównać Bogu. Złamanie Bożego zakazu powoduje bowiem upadek człowieka.

Przystępujemy do głośnego odczytania drugiego fragmentu i serii pytań:



  • Jak Adam i Ewa reagują na obecność Boga w ogrodzie? Dlaczego tak się zachowują?

  • Jakiej odpowiedzi mężczyzna udziela Bogu? O czym ta odpowiedź świadczy?

  • Jaką karę ustanawia Bóg dla kobiety?

  • Co jest karą dla mężczyzny?

  • Dlaczego Bóg wypędza pierwszych ludzi z raju?

Kiedy pierwsi ludzie zjedli zakazany owoc, uświadomili sobie, że łamiąc Boży zakaz, postąpili źle. Dlatego też wstydzą się nie tylko swej nagości, lecz także swego postępku i boją się Pana. Adam przyznaje się do winy, choć częścią odpowiedzialności obciąża Ewę (ona nie zerwał owocu, to ona mu go dała). Za popełnienie zła kobieta zostaje obciążona cierpieniem i bólem wynikającym z narodzin dziecka. Mężczyzna zaś zostaje skazany na trud ciężkiej pracy, zdobywania środków dla swojej rodziny. Życie ich obojga zakończy śmierć. Bóg wypędza pierwszych ludzi z raju – krainy szczęśliwości. Są bowiem niegodni, by tam zażywać szczęścia. Poznawszy zło, nie mogą spożywać owoców z drzewa życia.

Dlaczego nie tylko pierwsi ludzie, lecz również kolejne pokolenia są obciążone grzechem pierworodnym? Odpowiedzi uczniów konfrontujemy z komentarzem w podręczniku (s. 184).

Wypędzenie pierwszych ludzi z raju przedstawił na swoim fresku florencki malarz Masaccio. Uczniowie wykonują polecenie z serii A teraz spróbuj sam/sama, s. 184.

Inspirowany Księgą Genesis fresk Masaccia z kaplicy Brancaccich we Florencji charakteryzuje pionowa kompozycja. Po prawej stronie malarz przedstawił fragment bramy raju, przez którą właśnie przeszli opuszczający krainę szczęścia Adam i Ewa. Ich postaci są ujęte w sposób dynamiczny. Bohaterowie są ukazani w ruchu – prawa stopa Adama znajduje się jeszcze w bramie. Mężczyzna przesłania rękoma twarz, a kobieta we wstydliwym geście zakrywa piersi i łono. Dynamiczne ujęcie postaci wyraża się również w dramacie uczuć. Bohaterowie przeżywają wstyd i rozpacz. Usta Ewy są rozwarte w krzyku, a wzniesiona ku górze twarz wyraża cierpienie. Usta Adama są również otwarte we łkaniu. Oboje bohaterowie są nadzy. Mamy tu do czynienia z realistycznym ujęciem postaci. Nad Adamem i Ewą unosi się anioł w czerwonej szacie. Palcem lewej ręki wskazuje im drogę, jaką mają podążać. W prawej ręce trzyma miecz broniący wstępu do raju.




  1. Praca domowa.

Formy wypowiedzi, s. 185.
Scenariusz nr 47

Na realizację tematu przeznaczamy 2 godziny lekcyjne.


Temat: Bogurodzica – najstarszy polski hymn
I. Cele lekcji

Uczeń:


    • czyta głośno, płynnie i ze zrozumieniem fragmenty utworów przedstawione w podręczniku,

    • dokonuje interpretacji utworów literackich i ich analizy na poziomie podstawowym, odpowiadając na pytania znajdujące się pod tekstem,

    • przedstawia początki kultury polskiej, zna twórców pierwszych kronik,

    • wie, że najstarszym utworem literackim i poetyckim jest Bogurodzica,

    • zna cechy liryki hymnicznej i potrafi wskazać je w Bogurodzicy,

    • wie, w czym wyraża się pochwalno-modlitewny charakter tekstu,

    • ma świadomość, że tylko 1. strofa Bogurodzicy ma charakter maryjny,

    • porównuje tekst Bogurodzicy i Antyfony,

    • wiąże kult Maryi z pismami św. Bernarda; rozumie, dlaczego Maryja jest traktowana przez wiernych jako Pośredniczka,

    • przedstawia rolę Bogurodzicy jako pieśni bojowej na podstawie fragmentu z Krzyżaków Henryka Sienkiewicza,

    • wskazuje środki stylistyczne i składniowe zastosowane przez Sienkiewicza w zacytowanym w podręczniku fragmencie Krzyżaków i określa ich funkcje dla przedstawienia roli Bogurodzicy dla rycerzy walczących w najważniejszej bitwie średniowiecza.


II. Tok zajęć

      1. Wprowadzenie.

Jako wprowadzenie traktujemy krótki wykład o kształtowaniu się kultury polskiej i początkach piśmiennictwa polskiego (podręcznik, s. 256–257). Podkreślamy przełomowy charakter wejścia Polski w obręb kultury chrześcijańskiej, rolę Kościoła i zakonów. Ukazujemy początki piśmiennictwa polskiego w języku łacińskim. Krótko przedstawiamy kroniki i ich autorów. Stwierdzamy, że najstarszym utworem literackim powstałym w języku polskim, a zarazem najstarszym zabytkiem poezji polskiej jest Bogurodzica.


      1. Bogurodzica jako hymn.

Określamy czas powstania Bogurodzicy (XII lub XIII wiek), przedstawiamy problem autorstwa (legenda przypisywała autorstwo tej pieśni świętemu Wojciechowi). Następnie nauczyciel głośno odczytuje utwór i wyjaśnia znaczenia słów oraz użyte formy zgodnie z podanymi przypisami. Dopiero po wyjaśnieniu sensu pieśni przystępujemy do jej interpretacji:

        • Z jakim rodzajem liryki mamy do czynienia w tym utworze?

        • Kim jest podmiot liryczny? Zwróć uwagę na formę gramatyczną czasowników i zaimków.

        • Do kogo jest adresowana wypowiedź w pierwszej strofie?

        • Jaki charakter mają dwa pierwsze wersy utworu?

        • Jaki charakter ma wers trzeci?

        • W jaki sposób została przedstawiona postać Maryi?

        • Kto jest adresatem wypowiedzi w drugiej strofie?

        • Dlaczego podmiot liryczny przywołuje w pierwszym wersie Jana Chrzciciela?

        • Jaką różnicę zauważasz między pierwszą a drugą zwrotką? Weź pod uwagę zarówno przedmiot, jak i charakter wypowiedzi.

        • Dlaczego podmiot liryczny nie zwraca się bezpośrednio do Chrystusa, lecz najpierw kieruje swe słowa do Jego matki? Jaki stosunek do Matki Bożej ujawnia w ten sposób i jaką rolę Jej wyznacza?

        • Jaka różnica dzieli podmiot liryczny od adresata (adresatów) wypowiedzi? O czym ta różnica decyduje?

        • Jakim stylem wypowiada się podmiot liryczny?

Bogurodzica należy do liryki inwokacyjnej (bezpośredniego zwrotu do adresata). Podmiotem lirycznym jest tu zbiorowość wiernych chrześcijan, na co wskazuje użycie zaimka nam (my) oraz czasowników w 1. os. lm. – nosimy, prosimy. Adresatem wypowiedzi w pierwszej strofie jest Matka Boża. Dwa pierwsze wersy do Niej skierowane mają charakter pochwalny, a w trzecim wersie zostaje wyrażona prośba, by Matka Boża pozyskała dla sprawy ludzkiej i zesłała swojego Syna. Maryja zostaje przedstawiona jako Dziewica i zarazem Matka Syna Bożego, osoba przez Boga wybrana i sławiona. Natomiast w drugiej strofie adresatem wypowiedzi jest Syn Boży. Podmiot liryczny zwraca się do Niego, powołując się na wstawiennictwo Jana Chrzciciela. Jest pełen pokory, brak mu odwagi, by od razu zwrócić się do Chrystusa. O ile pierwsza strofa miała charakter pochwalno-modlitewny, o tyle druga ma charakter wyłącznie modlitewny. Podmiot liryczny prosi Jezusa o wysłuchanie jego próśb o dostatnie życie na ziemi i zbawienie wieczne. Zanim podmiot liryczny zwróci się do Chrystusa, najpierw prosi o wstawiennictwo Jego Matkę. Jest mu bliższa, ponieważ była zwykłym człowiekiem. To Maryi powierza się w opiekę, bo spodziewa się, że jako matka wyjedna u swego Syna, by przychylił się do jej próśb. W tym kontekście Maryja staje się Pośredniczką. Podmiot liryczny to zwykli ludzie, a więc przynależą oni do sfery profanum. Natomiast adresaci wypowiedzi – Matka Boża, Chrystus – przynależą do sfery sacrum. Dystans między sacrum a profanum powoduje, że podmiot liryczny przyjmuje postawę pokory. Dlatego wypowiada się stylem podniosłym.

Po interpretacji utworu wprowadzamy pojęcie hymnu (podręcznik, s. 258), a następnie odnajdujemy cechy liryki hymnicznej w Bogurodzicy (pochwalno-modlitewny charakter utworu, adresatem wypowiedzi bóstwo, styl podniosły, rytmizacja wypowiedzi będąca wynikiem podziału na strofy, obecności refrenu i powtórzeń).




      1. Matka Boża jako Pośredniczka.

Rozważamy kwestię narodzin kultu Maryi i traktowania Jej jako Pośredniczki. W tym celu zapoznajemy uczniów z fragmentem tekstu św. Bernarda z Clairvaux, który był właśnie twórcą kultu maryjnego. Po głośnej lekturze przystępujemy do pytań:

  • Jaką rolę odgrywa Bóg w życiu człowieka?

  • Dlaczego ludzie odczuwają mniejszy lęk przed Jezusem niż przed Bogiem Ojcem?

  • Co stanowi podstawę przekonania autora, że najbliższą człowiekowi istotą świętą jest Maryja?

  • Skąd święty Bernard czerpie pewność, że Jezus wysłucha Maryi?

  • Co chciał wyrazić autor, nazywając Matkę Bożą "drabiną grzeszników"?

Bóg jest dobrym Ojcem, który opiekuje się ludźmi, zwłaszcza cierpiącymi, przywraca im nadzieję i budzi ufność. Jeśli Bóg Ojciec wzbudza w wiernych lęk, mogą się zwrócić do Syna Bożego, który był także człowiekiem, więc jest ludziom bliższy. Jeśli i Jezus, jako Bóg, wzbudza lęk w człowieku, może on udać się do Maryi, która, choć święta, była zwykłą kobietą. Była także matką, której na pewno wysłucha Jej Syn. Żaden syn nie odmówi przecież prośbie swojej matki. Dzięki Matce Bożej ludzka modlitwa może dotrzeć do Boga.

  • A teraz spróbuj sam/sama: Święty Bernard nazywa Maryję Pośredniczką. Czy taką rolę odgrywa Ona również w polskiej pieśni? Uzasadnij swoją odpowiedź.

W polskiej pieśni Maryja także jest Pośredniczką. Do Niej najpierw zwraca się podmiot liryczny, licząc na Jej wstawiennictwo. Dopiero potem kieruje swą prośbę do Chrystusa.


      1. Bogurodzica a antyfona.

Uczniowie wykonują ćwiczenie z podręcznika umieszczone pod hasłem Praca samodzielna (s. 260): Dokonaj porównania tekstu Bogurodzicy i antyfony. Możesz skorzystać z podanej niżej tabeli, którą należy uzupełnić.


przedmiot porównania


Bogurodzica


antyfona

osoba mówiąca

zbiorowość

zbiorowość (wierni, katolicy)

adresat wypowiedzi

Matka Boża

Matka Boża

określenia Maryi

Bogurodzica, dziewica,

Bogiem sławiena Maryja,

(...) matka zwolena

Święta Boża Rodzicielka, Panna chwalebna i błogosławiona, Pani, Orędowniczka, Pośredniczka, Pocieszycielka

prośba do Maryi

zyszczy nam, spuści nam

naszymi prośbami racz nie gardzić w potrzebach naszych, ale od wszelakich złych przygód racz nas zawsze wybawiać;

Z Synem swoim nas pojednaj, Synowi swojemu nas polecaj, swojemu Synowi nas oddawaj.

postawa wobec Maryi

pokora, szacunek, miłość, podziw, zaufanie

i zawierzenie



pokora, szacunek, miłość, zaufanie

i zawierzenie


Po wykonaniu ćwiczenia dokonujemy podsumowania: oba teksty świadczą o tym, że Maryja to nie tylko matka Chrystusa. Szukając u Niej bezpieczeństwa, opieki, miłości i wstawiennictwa, ludzie wierzący traktują Maryję jako wspólną matkę nas wszystkich.




      1. Notre Dame.

Kult Matki Bożej sprawił, że kobiecość zaczęła być traktowana jako wartość. Odczytujemy z podręcznika fragment komentarza Georgesa Duby’ego (s. 260–261).

Kult Maryi, jako pięknej kobiety (bo tak była przedstawiana w sztukach plastycznych) i matki, przyczynił się do czci i szacunku, jakimi zaczęto obdarzać wszystkie damy.



Prezentujemy wizerunki Maryi w dziełach sztuki. W podręczniku jest przedstawiona Madonna z Krużlowej. Możemy wykorzystać również późniejsze dzieła, np. obraz Rafaela Madonna della Sedia (na krześle).

  • Jakie postaci artysta przedstawił na obrazie?

  • Jaką paletą barw się posłużył? Dlaczego?

  • Jakie cechy Madonny uwypuklił Rafael dzięki temu, że ukazał Ją, jak czułym gestem przytula Syna?

  • W jaki sposób została przedstawiona postać Jezusa?

  • Jakie relacje między matką a synem ukazał artysta? W jaki sposób je zasugerował?

  • Dlaczego spojrzenia bohaterów skierowane są nie ku sobie, lecz ku widzowi?

  • Jaki charakter nadaje obrazowi kształt tonda?

Tu wyjaśniamy, czym jest tondo: okrągły obraz lub płaskorzeźba; forma typowa dla renesansu we Włoszech.

  • Jaki ideał kobiety stworzył Rafael?

Odpowiedzi uczniów konfrontujemy z komentarzem historyków sztuki:
Kształt obrazu w formie tonda nadaje mu szczególnie kameralny charakter, a krągłość wtłoczonych w kolistą ramę postaci, sprawia wrażenie, jakby się kołysały. Bardzo ludzki – serdeczny i macierzyński gest Marii i małego Jezusa, przytulonych głowami, uwypukla intymny nastrój całej sceny. Wzrok Matki i syna skierowany ku obserwatorowi, mimo woli wciąga go w tę atmosferę miłości.

Kompozycję wzbogacają efekty chromatyczne, w ciepłych, świetlistych i żywych odcieniach. Rafael posługuje się kolorami w sposób niemal zmysłowy, aby stworzyć tę szczególną świetlistość, która nasyca obraz kojącą łagodnością. Nie waha się przy tym użyć w niektórych partiach żółcieni dla zaakcentowania światła, zwłaszcza na ramionach dziecka i na obliczu Madonny.

Wielcy Malarze nr 38


      1. Pieśń bojowa.

W ostatniej części zajęć przedstawiamy rolę Bogurodzicy jako pieśni bojowej i jej znaczenie dla narodu polskiego. Czynimy to poprzez interpretację opisu bitwy pod Grunwaldem z Krzyżaków Henryka Sienkiewicza. Po głośnym odczytaniu tekstu przystępujemy do serii pytań:

  • Zanim narrator rozpocznie relacjonowanie przebiegu bitwy, dokonuje najpierw opisu pejzażu. Jaką funkcję pełni ten opis?

  • Jakimi środkami posługuje się narrator, by zbudować napięcie i osiągnąć efekt dramatyczny? Wskaż je w tekście i nazwij.

  • Jak zostają przedstawione wojska litewskie, a jak chorągwie krzyżackie ruszające do walki?

  • Ukazując polskich rycerzy intonujących pieśń, narrator mówi o "stu tysiącach głów, stu tysiącach par oczu, wreszcie stu tysiącach piersi". Jaką funkcję pełni to powtórzenie?

  • Choć śpiewa sto tysięcy rycerzy, z ich piersi wychodzi "jeden głos". Co narrator chciał wyrazić w ten sposób?

  • Głos, który wychodzi z piersi rycerzy, jest również "do grzmotu niebieskiego podobny". Jakie znaczenie ma to porównanie?

  • Jaki wpływ wywiera na nich samych śpiewana przez wojowników pieśń?

Równinę, na której ma rozegrać się bitwa, narrator ukazuje jako martwą, pustą przestrzeń, by zbudować efekt dramatyczny i wprowadzić pierwiastek grozy. W tym celu autor wprowadza szereg epitetów: puste, szare, przeraźliwe, posługuje się personifikacją: chodził tylko po nim wiatr, unosiła się cicho śmierć, milcząca równina. Do bitwy ruszają najpierw wojska litewskie, które autor porównuje do stada ptaków. Natomiast o wojsku krzyżackim narrator mówi jako o „żelaznym rycerstwie” i porównuje jego siłę do siły żywiołu – spadającej skały i lawiny. W ten sposób zostaje uzyskany efekt kontrastu. Stanowi to także zapowiedź, że Krzyżacy bez trudu osiągną zwycięstwo. W tej sytuacji można zbudować efekt zaskoczenia.

Opisując polskie rycerstwo, narrator poprzez powtórzenie podkreśla jego siłę i liczebność. Śpiewana Bogurodzica daje rycerzom poczucie jedności i siły. Pieśń wyzwala w nich odwagę i moc, czyni gotowymi do poświęcenia i ofiary życia, daje wiarę w zwycięstwo.




      1. Praca domowa.

Prosimy uczniów, by przeczytali z podręcznika zamieszczony tam fragment III części Dziadów.



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna