Scenariusz Temat/tytuł Dawna książka czyli jaka? Cele lekcji



Pobieranie 29.98 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar29.98 Kb.


Scenariusz

Temat/tytuł

Dawna książka... czyli jaka?



Cele lekcji

Przekazać podstawowe, encyklopedyczne informacje o dawnej książce. Uwrażliwić na morfologię i graficzne ukształtowanie książki.

Cel szczegółowy: wprowadzic pojęcie starego druku, nie opowiadając jednak dziejów drukarstwa, ale zwracając uwagę na wymiar tekstowy książki, zachęcając do jej identyfikacji i odczytywania. Wprowadzić w zagadnienie relacji między starym drukiem a rekopisem.

Metody nauczania

Pokaz slajdów z komentarzem i dyskusją. Szczególna rolę ma weryfikacja i poszerzenie treści lekcji za pomocą pytań uzupełniających i sprawdzających.



Pomoce dydaktyczne

Rzutnik na wyposażeniu sali. Przyda się Internet i gotowość do wykonania poszukiwań w katalogach i bibliotekach cyfrowych.



Słownik trudniejszych terminów

abrewiatura

emblemat

fraktura – pismo gotyckie „złamane” (z łaciny), czyli o rysunku kanciastym, często – ozdobnym, z nagłymi zwrotami linii i jakby odgałęzieniami.

inicjał – Wyróżnienie początku fragmentu tekstu (najczęściej akapitu) poprzez nadanie pierwszej literze tego fragmentu innego wyglądu niż posiada reszta tekstu, na ogół poprzez powiększenie, zastosowanie barw, zdobienie.

inkunabuł (lac. in cunabula, w kołysce) – druk wczesny, wyglądem przypominający często rękopis. Jako datę graniczną pomiedzy inkunabyulem a „zwykłym“ starym drukiem przyjmuje się zwykle rok 1500.

introligator



kolofon – (gr. κολοφών kolophōn = szczyt, czynność ostatecznie kończąca pracę) – w książkach rękopiśmiennych, a także pierwszych drukowanych była to informacja umieszczana na końcu książki, opisująca okoliczności powstania danego egzemplarza, wyrażająca zadowolenie z zakończonego trudu pisarskiego, często wyrażona wierszem okolicznościowym, pobożnym, poważnym bądź żartobliwym (według Wikipedii). trywialnym.

kopista


ligatura

miedzioryt (koperszytych) – odbitka z bardzo gładkiej płyty miedzianej, na której negatywową wersję rysunku zamierzonego przez artystę reprezentują rowki i wgłębienia wykonane specjalnym zestawem rylców i igieł. Farba wypełnia te wgłębienia, natomiast ściera się ją z powierzchni płyty, które pozostawiają niezadrukowany papier. Papier stosowany w miedziorycie powinien chłonąć wilgoć, ma więc większą miąższość niz stosowany do druku wypukłego.

pierwodruk

składka

szwabacha – uproszczone pismo gotyckie, używane powszechnie do skladania tekstu w jezykach narodowych

tekst (tekstura)pismo o rysach gotyckich, gęste i wizualnie jakby splecione (textura – łac. tkanina), używane do wszystkich starannie kopiowanych ksiąg w XIX i XV w.

zecer (składacz) – drukarz pobierający czcionki z kaszty i składający z nich tekst planowanej publikacji drukowanej. Praca wymagająca wyjątkowo wysokich kwalifikacji i sumienności.

Wykaz podstawowych lektur (poza przewodnikiem Miasto książek)


  1. Ameisenowa Z.: Rękopisy i pierwodruki iluminowane Biblioteki Jagiellońskiej, Wrocław, Kraków: Zakład Nar. im. Ossolińskich, 1958

  2. Bieńkowska B.: Książka na przestrzeni dziejów, Warszwa: CEBID, 2005

  3. Cieszyńskie księgozbiory historyczne : materiały z sesji naukowej Cieszyn, 18-20 listopada 1991 r., pod red. H. Łaskarzewskiej, Warszawa, 1993.

  4. Dahl S.: Dzieje książki, red. B. Kocowski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1965

  5. Encyklopedia wiedzy o książce, red. Aleksander Birkenmajer i in., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971.

  6. Gruchała J.: Iucunda familia librorum: humaniści renesanowi w świecie książki, Kraków: Uniwersitas, 2002.

  7. Historyczne księgozbiory Cieszyna na tle śląskim, rola kulturowa i przedmiot badań = Historické knižní fondy Těšína na pozadí slezském, kulturní úloha a předmět výzkumu = Teschner Historische Büchersammlungen vor Schlesischem Hintergrund, Kulturbildende Rolle und Forschungsgegenstand = Historical book collections of Cieszyn against the Silesian background, cultural role and subject matter of research, pod red. R. Gładkiewicza, Cieszyn, 1997.

  8. Krzak-Weiss K.: Polskie sygnety drukarskie od XV do połowy XVII wieku, Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne“, 2006.

  9. Pirożyński J.: Johannes Gutenberg i początki ery druku, Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.

  10. Rzewuski K.: Księgoznawstwo, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1991.

  11. Sowiński J.: Polskie drukarstwo: Historia drukowania typograficznego i sztuki typograficznej w Polsce w latach 1473-1939, Wrocław : TART, 1996.

  12. Ulewicz T.: Wśród impresorów krakowskich doby renesansu, Kraków : Wydawn. Literackie, 1977.

Przebieg lekcji

Prowadzący komentuje kolejne slajdy prezentacji (zał.). Generalnie tekst znajdujący się na slajdach zawiera wszystkie niezbędne informacje, jest jednak stylistycznie „gęsty”, może wymagać rozwinięcia lub komentarza. Stąd dopowiedzenia, do wykorzystania w zalezności od audytorium, zainteresowań wykładowcy itp. Wykładowca może też potraktować zawartość slajdów jako źródło inspiracji i spis zagadnień wymagających rozwinięcia.

Po prezentacji należy zostawić ok. 25% czasu na powtórkę z wykorzystaniem załączonych pytań sprawdzających.

Skąd wiemy, ile książek w jakimś zbiorze ma Londyn jako miejsce wydania? Pora na pokazanie katalogu Książnicy; można przy okazji omówić funkcje sygnatury, choć z punktu widzenia tematu jest to poboczne.

„Koło wodne” – zapowiedź cezury między „starym” a „nowym” drukiem. Po mechanizacji tłoczenia książek zmienia się postać fizyczna książki i znacząco wzrasta wielkość produkcji wydawniczej. Mechanizacja następuje do ok. 1850 r. Pierwszym silnikiem jest koło wodne, wciąż doskonalone; maszyna parowa stawia w XVIII w. dopiero pierwsze kroki, a w pierwszej poł. XIX w. znajduje zastosowanie głównie w przemyśle.

Wybrany jako „przykład do wszystkiego” Satry druk z Książnicy Cieszyńskiej” (proweniencja: kolekcja Jozefa Ignacego Kraszewskiego).



Uwaga: „ilustrację i podpis”. Podpis jest tu częścią wklęsłego rysunku na płycie (sztychu), nie został złożony i odbity z czcionek.







Wskazujemy na poszczególne elementy tekstu. Porównujemy \z indeksem rzeczowym w wybranej książce naukowej.



Niejeden ze słuchaczy uznałby ten opis Warszawy za aktualny i wnikliwy (pomijając takie szczegóły, jak odniesienie do drewnianych domów).



Upewnijmy się, że widzimy w tekście wszystkie te elementy, które są rozwinięte na prawej połaci slajdu. Uwaga: opis bibliograficzny jest podany w wersji angielskiej, aby bezpośrednio nawiązać do oryginału. W żadnym schemacie opisu bibliograficznego nie jest obowiązkowe podawanie pełnego imienia autora.









Możemy pokusić się o odczytanie tekstu po brakującym inicjale po prawej: [c]irca initium primi libri analeticorum Arestotilis que ritur primo.



















Zbliżenie tekstu złożonego antykwą, ze złożonym kursywą komentarzem na marginesach i dalszymi komentarzami, wykonanymi ręcznie (tu: piórem) przez użytkowników. O czym jest mowa w tym tekście?

W obu ciągach tekstu widoczne ligatury, np. ingēti zamiast ingenti, rerū zamiast rerum. Na dole kolumny kursywnej odnajdujemy cytatę bibliograficzną (…rerum per Europam gestarum libri 5c, 6). Marginalia te pełnią zatem funkcję przypisów.



Odczytanie strony tytułowej będzie miłą zabawą dla osób uczących się angielskiego, nie ma jednak większego znaczenia dla toku wywodu, obrazującego stopniowe nabieranie przez książkę w XVII i XVII w. takiego kształtu, jaki ma ona dzisiaj.









Pytania sprawdzające uzupełniające i sprawdzające

Cytaty bibliograficzne na slajdzie 10 podane są w wersji współczesnej, ale angielskiej. Jak byśmy to zapisali po polsku?



  1. Gottfried Lengnich: Ius publicum regni Poloni, t. 1, Gedani : Wedel, 1765, s. 249.

  2. Bernard Connor: History of Poland…, London: D. Brown, 1698, t. 2, s. 188-189.

Oba tomy pierwszej książki ukazały się w różnych latach, stąd numer tomu przed adresem wydawniczym (rok wydania odnosi się tylko do tego tomu). Natomiast pierwszy i drugi tom drugiej książki to ten sam rok, więc numer tomu podajemy tu po dacie wydania i bezpośrednio przed podaniem stron, z których zaczerpnięto przytoczoną w tekście informację. Nikt nie przepada za takimi szczegółami, ale są one niekiedy niezbędne dla identyfikacji konkretnego wydania i konkretnego egzemplarza książki. Gdy spojrzymy na to okiem śledczego rozwiązującego zagadkę kryminalną, rzecz się nam wyda ciekawsza.

Jakiej informacji o książce Jonesa brakuje na prezentowanej karcie katalogowej (slajd 3)?

Tego, że w książce jest mapa. Karta nie powinna informować o dwóch „tablicach”, ale o jednej tablicy i jednej mapie.

Dlaczego to, „co dla drukarza stanowiło utrudnienie, kopiście znacznie ułatwiało pracę” (slajd 15).

Dlatego, że kopista stosując znak skrótu oszczędzał sobie wysiłku polegającego na wodzeniu piórem po papierze lub pergaminie. Natomiast drukarz musiał dla tego skrótu odlać odrębną czcionkę, a następnie zorganizować sobie pracę tak, by zamiast podstawowych liter alfabetu rozmieścić w kasztach i ręcznie pobierać przy składaniu tekstu liczne znaki dodatkowe.

Ekonomika pracy we wczesnym warsztacie drukarskim jest przedmiotem wielu opracowań specjalistycznych. W warsztatach kopistów stosowano wiele skrótowców, które pierwsi drukarze wiernie przenieśli do swoich zasobów znaków. Później spostrzegli, że łatwiej narzucić składającemu tekst pobieranie dla każdego słowa wszystkich kolejnych liter (włącznie z odpowiednimi znakami diakrytycznymi) niż odlewać wiele znaków, które będą rzadko używane. Co więcej, odczytywanie skrótowców wymaga dodatkowej wiedzy i czyni tekst trudno czytelnym dla mnie sprawnego odbiorcy. Tekst drukowany, wyzbywając się stopniowo skrótowców, stawał się bardziej otwarty dla niewtajemniczonych.

Znajdź sygnety Jana Hallera i Floriana Unglera, szesnastowiecznych drukarzy krakowskich, na slajdzie 19.

Pytanie jest łatwe, bo tych akurat drukarzy możemy rozpoznać po inicjałach: są to wizerunki nr 2 (jh) i nr 6 (fv). Pamiętajmy, że we wczesnych drukach litery v i u często stosowano zamiennie, a o faktyczną ówczesną wymowę u, v i w spierają się językoznawcy. Podobną zamienność pomiędzy j i i widzimy na slajdzie następnym.



Zwróć uwagę, że na sygnetach pojawiają się też alfabety inne niż łaciński: herbajski (nr 3) i grecki (nr 8). Do pisma runicznego nawiązuje wizualnie sygnet na wizerunku nr 4 – należał on do pierwszego drukarza londyńskiego Williama Caxtona.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna