Siły zbrojne instrument geopolityki. (szkic skryptu) – Funkcje, role, zadania sił zbrojnych



Pobieranie 193.16 Kb.
Strona2/4
Data10.05.2016
Rozmiar193.16 Kb.
1   2   3   4

7.3. Obrona terytorialna, wojska ochotnicze.

Obrona terytorialna to część systemu militarnego państwa. Jej istotą (celem) jest przygotowanie i prowadzenie obrony rejonów i obiektów na obszarze kraju, stwarzanie warunków do rozwinięcia i działania wojsk operacyjnych oraz podjęcia działań regularnych i nieregularnych na dużą skalę. Obejmuje ona terytorialne organa dowodzenia, wojska obrony terytorialnej i wojskowe elementy operacyjnego przygotowania kraju do obrony a w okresie zagrożenia - także wszystkie stacjonarne jednostki i instytucje wojskowe, straż graniczną oraz inne formacje zmilitaryzowane włączane w skład sił zbrojnych13. Tak definiuje się obronę terytorialną w Polsce.

Termin obrona terytorialna ma ponadto wiele znaczeń. Jest rozumiany także jako system:

1) zdecydowanie obronny i nie przystosowany do działań zaczepnych poza granicami kraju; nie stanowiący zagrożenia dla innych państw;

2) wojskowy, który nie opiera się na stałej armii, lecz obejmuje szerokie kręgi obywateli dla wykonania zadań wojskowych oraz obrony a także odzwierciedla opinie o stosunku do wojny znacznej części lub całości ludności;

3) obronny oparty na uzbrojeniu i technologii znacznie różniącej się od będących w dyspozycji systemów ofensywnych;

4) wiążący obronę własnego terytorium i instytucji w taki sposób, że uniemożliwia on lub poważnie ogranicza udział kraju w międzynarodowych sojuszach militarnych, zwłaszcza wymagających ingerencji sił wojskowych14.

W definiowaniu obrony terytorialnej użyte zostały terminy „wojsk operacyjne” i „wojska obrony terytorialnej”. Wymagają one wyjaśnienia. Siły zbrojne w historii a także (w mniejszym stopniu) współcześnie, szczególnie siły o charakterze obronnym/defensywnym składały się zazwyczaj z dwóch komponentów, z dwóch części.

Pierwszą, składającą się z jednostek najlepiej uzbrojonych i wyszkolonych, wyposażonych w możliwie najlepsze środki walki, wysoce mobilna stanowiły siły, które nazywa się wojskami operacyjnymi. Jest to zasadnicza część sił zbrojnych przeznaczona do prowadzenia działań bojowych zarówno na terytorium swojego państwa jak i poza nim. Cechuje je duża mobilność, elastyczność i terytorialność w zakresie formowania, dyslokacji, zaopatrywania i użycia operacyjnego. Wojska operacyjne posiadają zdolności do prowadzenia działań zaczepnych, ekspedycyjnych, pacyfikacyjnych oraz wymuszania pokoju na terytorium innych państw15. Ich personel, niezależnie od typu/modelu armii już w czasie pokoju stanowi w przeważającej części stanowi kadra zawodowa i personel na wieloletnich kontraktach Wojska operacyjne określa się też jako: regularne, stałe, liniowe, polowe.

Wojska obrony terytorialnej definiuje się jako […] część sił zbrojnych przewidziana do realizacji zadań obrony określonych obszarów na terytorium kraju; stanowią je jednostki ogólnowojskowe i rodzajów wojsk, formowane z miejscowych zasobów i rezerw osobowych; przeznaczone głównie do prowadzenia regularnych i nieregularnych działań bojowych w rejonach ich odpowiedzialności, wsparcia wojsk operacyjnych oraz udzielania pomocy obronie cywilnej w akcjach ratunkowych16. To – wg International Military and Defense Encyclopaedia – […] militarny komponent nowoczesnych struktur wojskowych, które powiązane z systemem niemilitarnym w decydujący sposób wpływają na efektywność obrony narodowej17.

Jednostki obrony terytorialnej składają się z ochotników odbywających okresowe szkolenia, mobilizowanych w określonych sytuacjach kryzysowych oraz w stanie zagrożenia wojennego.

Istotą funkcjonowania wojsk obrony terytorialnej jest „lokalność” realizowanych przez nie zadań. Ta „lokalność”, znajomość terenu, wsparcie miejscowej ludności stanowi niezaprzeczalny ich atut. Posiadają przez to szczególna zdolność do podejmowania działań nieregularnych a także działań przeciwdywersyjnych.

Wojska obrony terytorialnej mogą być użyte do wzmocnienia regularnej obrony w swoich rejonach odpowiedzialności, wzmocnienia bezpośredniego wojsk operacyjnych. Do ich stałych zadań należy jednak ochrona obiektów wojskowych, wspomaganie logistyczne, zapewnienie regulacji ruchu itp. – odciążanie od tych powinności wojsk operacyjnych. W NATO, szczególnie w państwach granicznych, mogą odegrać istotna rolę w przygotowaniu i realizacji przyjęcia wojsk sojuszniczych – spełniania określonych obowiązków „państwa-gospodarza” (zgodnie z doktryną HNS – Host Nation Support).

Usytuowanie wojsk obrony terytorialnej w strukturach państwa i jego sił zbrojnych zależy przede wszystkim do przypisywanych im w danym państwie funkcji i zadań. Ogólne pojęcie „wojsk obrony terytorialnej” bowiem mieści w sobie kilka ich postaci – od formacji jednoznacznie wojskowych, skupionej na działaniach (przede wszystkim) militarnych poprzez różnego typu gwardie narodowe, po siły policyjne o charakterze/statusie wojskowym.

W stosunku do formacji jednoznacznie wojskowych, obowiązuje, zawarta w definicji sił zbrojnych, podległość centralnej władzy wykonawczej. Wojska obrony terytorialnej stanowiąc integralną część sił zbrojnych państwa zgodnie z zasadą jednoosobowego dowodzenia i jednoznacznej podległości – podporządkowane są bezpośrednio naczelnemu dowódcy (szefowi sztabu generalnego, szefowi sztabu obrony) a pośrednio - ministrowi obrony. To model, który można (umownie) nazwać „skandynawskim”.

W modelu tym funkcjonują zazwyczaj mogą na statusie: rodzaju sił zbrojnych lub (rzadziej) rodzaju wojsk (austriacka Militz).

Formacje - gwardie narodowe, dla których priorytet stanowią zadania policyjne (formacje policyjne o statusie wojskowym) (model „śródziemnomorski”) charakteryzuje dualna podległość instytucjonalna. Stanowiąc jeden z rodzajów sił zbrojnych (Francja, Włochy, Turcja) lub zaliczone do służby bezpieczeństwa (Hiszpania, Portugalia) podlegają ministrowi obrony (bezpośrednio lub poprzez sztab generalny) i ministrowi spraw wewnętrznych.

Szczególną rolę w systemach obronnych, systemach bezpieczeństwa państw odgrywają gwardie narodowe, które można najogólniej podzielić na dwa typy.

Pierwszy z nich obejmuje formacje przeznaczone przede wszystkim do realizacji zadań obronnych (wojskowych/wojennych), do podejmowania działań bojowych, wspierania działań wojsk operacyjnych. To formacje systemowo przygotowywane do obrony terytorium kraju. Usytuowane w strukturach sił zbrojnych jako ich integralna posiadają zazwyczaj swoje oddzielne dowództwa. Ich wewnętrzna organizacja, rozmieszczenie jednostek podporządkowany jest zasadzie terytorialności. Każdej jednostce administracyjne państwa przyporządkowane są odpowiednie siły i środki; np. każdemu z 21 hrabstw Szwecji – batalion gwardii; każdemu landowi Austrii – batalion strzelców i kompania inżynieryjna. Poszczególnym jednostkom administracyjnym państwa odpowiadają określone dowództwa.

W gwardiach narodowych tego typu obok jednostek wojsk lądowych występują oddziały i pododdziały sił morskich, lotniczych a niekiedy nawet wojsk specjalnych (Dania).

Drugi z typów gwardii narodowej tworzą formacje nie tyle wojskowe, co formacje policyjne (o kompetencjach policyjnych) posiadające wojskowy status. Nazywa się je zarówno Gwardią Narodową (Portugalia), jak i Żandarmerią Narodową (Francja, Turcja), Korpusem Karabinierów (Włochy), Gwardią Cywilną (Hiszpania).

Gwardie narodowe tego typu należy traktować jako instrument bezpieczeństwa wewnętrznego18. Z tego założenia wynikają ich zadania – policyjne i wojskowe/obronne; wymieniane w takiej właśnie kolejności. Zadania obronne współcześnie pozostają w tych formacjach na drugim planie; na przykład dla francuskiej Żandarmerii stanowią one około 10%. Charakter zadań determinuje struktury organizacyjne formacji, które choć oparte na wzorcach wojskowych zawierają dużą liczbą jednostek stricte policyjnych.

Gwardie narodowe i w tym wariancie są organizacjami terytorialnymi – ich sieć dowodzenia/kierowania pokrywa się z podziałem administracyjnym państwa.

Pierwszy z omawianych tu typów gwardii narodowych dobrze ilustruje rozwiązanie zastosowane w Szwecji. Po redukcjach wojsk operacyjnych (z 17 tys. do 12 tys.) w sposób istotny wzrosło znaczenie liczącej 30 tysięcy żołnierzy Gwardii Krajowej (Hemvarnet) . Dowodzący siłami GK podlega bezpośrednio Naczelnemu Dowódcy. Podstawowym modułem organizacyjnym jest batalion piechoty; w skład Gwardii wchodzi 21 batalionów rozmieszczonych w 21 hrabstwach. Odpowiednio też w gminach każdego z hrabstw rozmieszczone są poszczególne kompanie.

Do głównych zadań szwedzkiej Gwardii Krajowej należą: obrona i ochrona obiektów; wsparcie w sytuacjach kryzysowych (udział w reagowaniu kryzysowym); monitorowanie granic oraz działalność rozpoznawcza i antydywersyjna. Ważnym zadaniem Gwardii jest współpraca z licznymi organizacjami proobronnymi – prawie dwudziestoma organizacjami skupiającymi około 600 tysięcy członków, tworzących unikalny potencjał wsparcia działań wojska.

Żandarmeria Narodowa Francji – utworzona w 1798 roku, stanowiła i stanowi wzorzec dla wielu formacji tego typu w państwach basenu Morza Śródziemnego (Portugalii, Włoch, Hiszpanii, Rumuni, Turcji) oraz byłych kolonii francuskich.

Licząca około 100 tysięcy żandarmów jest we Francji drugim co do liczebności rodzajem sił zbrojnych. Nadrzędnym celem tej formacji jest zapewnienie bezpieczeństwa publicznego. Przekłada się to na długi katalog zadań. Wśród nich na pierwszym miejscu obecnie wymienia się zapewnienie ochrony osób i ich mienia poprzez informowanie, ostrzeganie oraz spieszenie na ratunek obywatelom19. Zadaniem centralnym od czasu powstania ŻN jest zagwarantowanie utrzymywania porządku prawnego, egzekwowanie prawa ora wnoszenie swojego potencjału do systemu obronności państwa.

Zakres zadań francuskiej gwardii można podzielić na cztery grupy: zadania policji sądowej i administracyjnej; zapewnienie porządku i bezpieczeństwa publicznego, zadania obronne oraz udział w międzynarodowych misjach pokojowych20.

Zadania związane z pełnieniem funkcji policji sądowej stanowią około 40% jej codziennych wysiłków. Kompetencje policji administracyjnej rozciągają się na 95% terytorium Francji i ponad 50% jej ludności. W tym zakresie obowiązków mieści się: działalność wywiadowcza, nadzór ruchu drogowego, powietrznego, granic, portów, obcokrajowców; pełnienie funkcji policji sanitarnej, municypalnej, obrony cywilnej. Te zadania pochłaniają około 50% wysiłków Żandarmerii.

Na rzecz kolejnego z zadań – utrzymywania i przywracania porządku publicznego utrzymuje się ponad 120 pododdziałów - około 17 tysięcy funkcjonariuszy.

Zadania obronne stanowią obecnie zaledwie 10% działalności formacji. Obejmują one: nadzorowanie uzbrojenia nuklearnego Republiki Francuskiej; działalność prewencyjną (wywiad); ochronę ludności i państwa oraz uczestnictwo w operacjach zagranicznych.

Żandarmeria Narodowa spełnia jednocześnie funkcje właściwe każdej policji wojskowej – służy zapewnieniu dyscypliny i porządku w siłach zbrojnych zarówno w kraju jak i podczas operacji poza granicami kraju.

Żandarmeria Narodowa podporządkowana jest dwom ministerstwom. Misja Żandarmerii, warunki wykonywania służby oraz zmiany w jej organizacji należą do kompetencji ministra obrony narodowej. Jej obowiązki na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego precyzuje minister spraw wewnętrznych, który jest odpowiedzialny za użycie ŻN do tego typu zadań. Podlegając bezpośrednio ministrowi obrony narodowej, od roku 2002 kadrowo podporządkowana jest ministrowi spraw wewnętrznych.

Od roku 2000 włoska gwardia narodowa – Armia Karabinierów - jest odrębnym (czwartym) rodzajem sił zbrojnych. Armia Karabinierów – zgodnie z ustawą – […] ma autonomiczna pozycję w ramach Ministerstwa Obrony narodowej, status rodzaju Sił Zbrojnych i sił wojskowych w zakresie ogólnych zadań policyjnych oraz [pozostaje] w stałej służbie bezpieczeństwa publicznego21.

Zadania Karabinierów dzielą się generalnie (podobnie jak we francuskiej Żandarmerii Narodowej) na te o charakterze militarnym i te o charakterze policyjnym.

Zadania o charakterze militarnym obejmują obronę terytorium państwa we współdziałaniu z innymi rodzajami sił zbrojnych na terenie kraju oraz uczestnictwo w operacjach wojskowych za granicą. Do zadań Armii Karabinierów należy zabezpieczenie mobilizacyjnego rozwinięcia wojsk oraz wspieranie działań w zakresie ochrony tajemnicy wojskowej.

W stosunku do jednostek wszystkich rodzajów wojsk Karabinierzy spełniają funkcje właściwe każdej policji wojskowej – co przekłada się na działalność na rzecz utrzymania bezpieczeństwa sił zbrojnych, prawa porządku i dyscypliny wśród personelu a także zapewnienia im bezpośredniego wsparcia pod względem specjalistycznym podczas prowadzenia działań operacyjnych22.

Zadania policyjne obejmują utrzymywanie porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz zapewnienie sprawnego funkcjonowania systemu prawnego w państwie. Tradycyjnie, jednym z zadań przypisanych karabinierom jest walka z przestępczością zorganizowaną o charakterze mafijnym. Karabinierzy zajmują się reagowaniem kryzysowym, pomocą w sytuacjach klęsk żywiołowych a także spełniają innych funkcji, takich jak np. przewożenie tajnych dokumentów. Chronią włoskie placówki dyplomatyczne poza granicami kraju.

Licząca ponad 110 tysięcy osób formacja posiada strukturę wewnętrzną odpowiadającą standardom organizacji wojskowej. Podzielona jest na oddziały terytorialne, mobilne i specjalistyczne praz jednostki do zdań specjalnych. Podstawowym modułem systemu jest samodzielny oddział terytorialny karabinierów. Każdy z oddziałów realizuje głównie zadania o charakterze policyjnym; jest w stanie też wspierać w określonym zakresie działania o charakterze wojskowym. Struktura formacji pod względem terytorialnym obejmuje komendy międzyregionalne (5), regionalne (19), prowincjonalne (102), wydziały (19), placówki (ponad 4600). W terenie rozmieszczone są kompanie karabinierów (ponad 500).

Do zadań o charakterze militarnym przeznaczone są oddziały mobilne i specjalistyczne grupy szturmowe i policja wojskowa) – 2. Mobilna Brygada Karabinierów (a niej: regiment spadochronowy, dwa pułki karabinierów, specjalna grupa interwencyjna.

Do sprawowania kontroli nad tłumem oraz innych zadań specjalistycznych przeznaczona jest 1. Mobilna Brygada Karabinierów.

W strukturach Armii Karabinierów znajdują się też komórki i instytucje usprawniające jej funkcjonowanie, m.in.: zespoły wyspecjalizowane w walce z przemytem, ochronie dóbr kulturalnych, ochronie środowiska naturalnego, bezpieczeństwa banku centralnego i inne.

Najsilniejsza w świecie, licząca ponad 450 tysięcy personelu, amerykańska Gwardia Narodowa ma tradycje sięgające czasów kolonizacji. Milicje kolonialne ukształtowały się w połowie XVII wieku. Po raz pierwszy brały udział w regularnych starciach zbrojnych podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych w roku 1775. Milicje były do końca XIX wieku formacjami poszczególnych stanów. W roku 1903 na mocy ustawy o milicji, stworzony został obowiązujący w całym państwie jednolity system, na którym opiera się współczesna koncepcja Gwardii Narodowej – choć oddziały Gwardii nadal podlegają w określonym zakresie gubernatorom stanów i terytoriów.

Gwardia Narodowa w Stanach Zjednoczonych spełnia dwie zasadnicze funkcje. Stanowi bowiem jednocześnie: zaplecze, rezerwę wojsk operacyjnych (a dokładnej wojsk lądowych i sił powietrznych) oraz instrument służący gubernatorom poszczególnych stanów do zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz reagowania w sytuacjach nadzwyczajnych. Dualizmowi funkcji formacji odpowiada organizacja dowodzenia - dualna podległość jednostek GN.

Jednostki Gwardii stacjonując w każdym ze stanów i terytoriów podlegają właściwym gubernatorom posiadającym uprawnienia w zakresie ich mobilizacji i użycia do zadań „niebojowych”. Można powiedzieć, że GN w ten sposób dzieli się na 54 gwardie stanowe, że każdy stan ma swoją gwardię.

Jednostki Gwardii podlegają jednocześnie władzom federalnym. Instytucją sprawującą administrowanie nimi sprawuje Biuro Gwardii narodowej, które podlega szefowi Departamentu Obrony, na czele którego stoi generał (czterogwiazdkowy) wchodzący w skład komitetu szefów sztabów rodzajów sił zbrojnych (Joint Chiefs of Staff).

W skład formacji wchodzą jednostki stanowiące zaplecze i (do pewnego stopnia) integralną część dwóch rodzajów wojsk – wojsk lądowych (Army National Guard) oraz sił powietrznych (Air National Guard). To jednostki przygotowane do udziału w regularnych działaniach wojennych.

Wojska lądowe gwardii liczące ponad 350 tysięcy żołnierzy to kompletnie wyposażonych: 8 dywizji, 28 brygadowych zespołów bojowych oraz około 60 (głównie) brygad różnych rodzajów wojsk. Siły powietrzne GN maja na swoim wyposażeniu około 1300 samolotów bojowych, transportowych, specjalnych, śmigłowców. Uzbrojenie i wyposażenie wojsk GN odpowiada standardom wojsk operacyjnych; nie dotyczy to jednak uzbrojenia najnowszego (awangardowego).

O znaczeniu tej formacji jako zaplecza wojsk operacyjnych świadczy jej wykorzystanie w działaniach wojennych amerykańskich sił zbrojnych. Dywizje Gwardii Narodowej brały udział w walkach w Europie w czasie I i II wojny światowej; brygady GN w wojnach w Iraku i w Afganistanie.

O jej znaczeniu w spełnianiu funkcji wewnętrznej świadczy m.in. rola, jaką odegrały w uśmierzaniu zamieszek na tle rasowym w kilku południowych stanach USA w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku a także w usuwaniu skutków huraganu „Karina” (2005r.), w której to operacji brało udział ponad 50 tysięcy gwardzistów.

Gwardia narodowa USA jest formacja ochotniczą.

W Polsce zaczęto formować jednostki obrony terytorialnej w przededniu II wojny światowej, w roku 1937. Były to bataliony (głównie strzelców) Obrony Narodowej, funkcjonujące w systemie brygad i półbrygad. Przeznaczone do obrony „miejscowej” były po zmobilizowaniu przydzielane poszczególnym armiom. Ich krótka historia skończyła się jesienią 1939 roku. Po wojnie aż do roku 1964 tego typu formacji w systemie obronnym w Polsce nie było. Były natomiast tzw. wojska wewnętrzne (Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego), których zasadniczą misją była walka z wrogiem wewnętrznym.

W roku 1964 powołane do funkcjonowania zostały wojska Obrony Terytorium Kraju. Wojska OTK, które miały stanowić narodową, wyłączoną spod dowództwa Układu Warszawskiego część Wojska Polskiego, w praktyce stały się armią drugiej kategorii. Wykorzystywane do prostych „prac na rzecz gospodarki narodowej” traktowane były jako wojsko „od łopaty”.

Na początku lat dziewięćdziesiątych, gdy Polska znalazła się w sytuacji wymuszonej samodzielności obronnej jedną z kwestii zasadniczych dla adekwatnej strategii stała się budowa (przebudowa) obrony terytorialnej. Pierwsze koncepcje zakładały osiągnięcie do roku 2000 liczby 300 tysięcy żołnierzy. Choć wobec bliskiej perspektywy członkowstwa w NATO kwestia OT była coraz bardziej marginalizowana, to jeszcze w roku 1999 przyjęto bardzo ambitną Koncepcja rozwoju obrony terytorialnej, według której wojska OT miały stanowić 10% całości sił zbrojnych, w każdym województwie miała być rozmieszczona jedna brygada, a system w dalszej perspektywie miał opierać się na 550 tysiącach przeszkolonych rezerwistów. W praktyce już w latach 2000-2001 zamiast rozwoju jednostek OT zaczęło się zwijanie już istniejących. Ostatnie z nich zostały rozformowane w roku 2008.

Po upadku systemu komunistycznego w Polsce i innych krajach zaistniała potrzeba wypełnienia swoistej luki w systemie bezpieczeństwa wewnętrznego, którą wypełniały dotychczas wojska wewnętrzne – Nadwiślańskie Jednostki Wojskowe. W związku z tym pojawiła się idea utworzenia Gwardii Narodowej. Koncepcja w formie projektu ustawy ukazała się w roku 1993. Polska Gwardia miała być zbrojną formacją nie wchodzącą w skład Sił Zbrojnych RP, przeznaczona do wykonywania zadań bezpieczeństwa wewnętrznego w państwie i podporządkowaną Prezydentowi23. Do jej podstawowych zadań miało należeć m.in.: zapewnianie warunków funkcjonowania najwyższym organom władzy i administracji państwowej oraz ochrona kluczowych obiektów i osób zajmujących kierownicze stanowiska w państwie a także delegacji zagranicznych, ochrona placówek dyplomatycznych obcych państw w Polsce. Zwierzchnictwo nad Gwardią Narodową miał sprawować Prezydent poprzez ministra spraw wewnętrznych i jej dowódcę. Bazę do tworzenia tej formacji miały stanowić Jednostki Nadwiślańskie.

Koncepcja powołania Gwardii Narodowej RP upadła, nie znalazła politycznego poparcia – zbyt silne były obawy o nadmierne wzmocnienie pozycji Prezydenta; konkretniej - Lecha Wałęsy, któremu zarzucano autorytarne ambicje.

Myśl o jej powołaniu powróciła dekadę później (w roku 2004) przy okazji uchwalenia przez Sejm poprawki do ustawy o policji, według której w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa publicznego, gdy siły policji okażą się niewystarczające, do zaprowadzenia porządku publicznego można użyć żołnierzy Żandarmerii Wojskowej. Wojsko do tej pory wojsko mogło być użyte do tego typu działań jedynie po wprowadzeniu stanu nadzwyczajnego. Poprawka otwierała nowe możliwości przed ŻW. Pojawił się więc pomysł by w na kanwie znowelizowanej ustawy utworzyć Gwardię Narodową bazując na siłach i środkach Żandarmerii. Argumentów dodatkowych przemawiających za tą ideą dostarczała praktyka ŻW w misjach zagranicznych, gdzie jej żołnierze wspólnie z funkcjonariuszami gwardii (śródziemnomorskich) podejmowali zadania charakterystyczne dla tej formacji.

Powołane w roku 2010 Narodowe Siły Rezerwowe wbrew oczekiwaniom nie są ani wojskami obrony terytorialnej ani gwardią narodową.


7.4. Najemnicy.

Najemnictwo – jak czytamy we słowie wstępnym dzieła Rolfa Uessellera – jest fachem starym jak wojna, a że wojna jest rówieśnicą rodzaju ludzkiego, to zawód najemnego żołnierza może rywalizować z inną znaną profesją o miano najstarszego zawodu świata24. W historii wojen i wojskowości bywały okresy, gdy najemnictwo stanowiło fundament systemów wojskowych wielkich potężnych imperiów. „Złota era” tej instytucji w Europie przypadła na okres wielkich konfliktów w XVI i XVII wieku. Operowały wtedy całe armie złożone z oddziałów zaciężnych, dowodzone przez kondotierów. Do służby najemnej zaciągali się zarówno szeregowi żołnierze, jak i oficerowie; najemni bywali też generałowie. Rola najemników zaczęła słabnąć wraz z kształtowaniem się państw narodowych. Schyłek rozpoczął się od czasu, kiedy monarchie europejskie zaczynały tworzyć regularne armie stałe oparte na przymusowym poborze poddanych – od wieku XVIII. W okresie armii masowych opartych na powszechnym obowiązku służby wojskowej najemnictwo stanowiło niewielki margines. W Europie ostały się symboliczne (choć jakościowo bardzo dobre) jednostki, takie jak Legia Cudzoziemska we Francji czy oddziały Gurkhów w służbie brytyjskiej, funkcjonujące przy tym na specjalnych warunkach prawnych, takich, które respektują restrykcje Konwencji genewskiej oraz rezolucji ONZ.

Swoisty renesans najemnictwa nastąpił w okresie dekolonizacji Afryki, kiedy strony licznych wojen domowych, rebelii i zamieszek często sięgały po usługi najemników. Brali oni udział w m.in. wojnie w Kongu (rebelii Katangi), Nigerii (rebelii Biafry), Angoli (zarówno po stronie sił rządowych jak i rebeliantów) oraz wielu innych konfliktach, odgrywając w nich niekiedy bardzo ważne role25.

Najemnictwo jest zjawiskiem zdefiniowanym prawnie. Według protokołu dodatkowego do Konwencji Genewskiej z 19777 roku najemnikiem jest osoba:

- specjalnie zwerbowana w kraju lub za granicą do walki w konflikcie zbrojnym;

- która rzeczywiście bierze udział w działaniach zbrojnych, głównie w celu uzyskania korzyści materialnej;

- otrzymała obietnicę wynagrodzenia materialnego wyraźnie wyższego od tego, które jest przyrzeczone lub wypłacane kombatantom mającym podobny stopień i sprawującym podobna funkcje;

- nie jest obywatelem strony konfliktu ani stałym mieszkańcem terytorium przez nią kontrolowanego;

- nie jest członkiem sił zbrojnych strony konfliktu;

- nie została wysłana przez państwo inne niż strona konfliktu w misji rządowej jako członek sił zbrojnych tego państwa.

Najemnikiem jest osoba spełniająca wszystkie powyżej wymienione warunki łącznie26.

Najemnictwo w świetle prawa międzynarodowego jest zjawiskiem niepożądanym. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ (XII 1968) stanowi, że wykorzystywanie najemników przeciwko ruchom narodowowyzwoleńczym jest karane jako „akt kryminalny”, a sami najemnicy są „wyjęci spod prawa”. Deklaracja zasad prawa międzynarodowego uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne (X 1970) stanowi, że każde państwo ma obowiązek powstrzymywania się od organizowania lub zachęcania do organizacji zbrojnych sił nieregularnych lub zbrojnych grup, nie wyłączając najemników, w celu wtargnięcia na terytorium innego państwa.

Polskie prawo, podobnie jak w większości państw reguluje kwestie służby w obcym wojsku. Zgodnie z polskim ustawodawstwem służba obywatela polskiego w obcym wojsku jest zakazana, chyba że uzyska on na nią zgodę właściwego organu. W większości państw Unii Europejskiej ustawodawstwo zezwala na podejmowania przez obywateli służby w obcych regularnych siłach zbrojnych. Osoby te nie są tratowane jako najemnicy (nie spełniają warunków określonych przez Konwencję Genewską).

Jakościowo nowych znaczeń nabrał kwestia najemnictwa wraz z pojawieniem się w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku licznych prywatnych firm wojskowych i paramilitarnych prywatnych firm bezpieczeństwa.

Prywatne firmy wojskowe definiuje się jako […] utworzone na podstawie prawa, ponadnarodowe, komercyjne przedsiębiorstwa, oferujące usługi, które zakładają możliwość użycia siły w systematyczny sposób i poprzez zastosowanie środków militarnych i/lub przekazanie lub wzmocnienie tej możliwości klientom27. Tę, powszechnie uznawana definicję należałoby uzupełnić o charakter wewnętrznej struktury firm – hierarchicznej organizacji i systemie podległości służbowej.

Skala usług oferowanych przez prywatne firmy wojskowe rozciąga się od logistyki po działania bojowe. Operują one na wszystkich kontynentach a z ich usług korzysta wiele państw ze Stanami Zjednoczonymi włącznie (na czele); a także organizacje niepaństwowe, w tym wielkie koncerny. Na przykład słynna firma Executive Outcomes założona przez weteranów południowoafrykańskich sił specjalnych podejmowała misje rozpoznawcze, by następnie przejść do działań bojowych (!) w ochronie pól naftowych w Angoli, szkolenia wojska i dostaw broni. Na zlecenie dyktatora Sierra Leone firma wzięła udział w tłumieniu rebelii. Podejmowała się szkolenia żołnierzy Zambii, Ugandy, Mozambiku, Malawi. Amerykańskie i brytyjskie firmy szkoliły armie w tak różnych krajach jak Chorwacja, Uzbekistan, Gwinea Równikowa. Firmy budowały bazy dla amerykańskich jednostek w Kosowie, wyprzedzając przybycie personelu wojskowego.

Działalność na dużą skalę rozwinęły w wojnie oraz operacji stabilizacyjnej w Iraku. Podczas inwazji wojsk amerykańskich oprócz zadań o charakterze logistycznym podejmowały się m.in. obsługi systemów bojowych (systemu antyrakietowego AEGIS, przeciwlotniczego „Patriot”), uczestniczyły w identyfikacji celów. W Iraku ogólna liczba personelu firm wojskowych przekraczała 20 tysięcy.

Prywatne firmy wojskowe/bezpieczeństwa można podzielić na trzy grupy:

- zajmujące się szeroko rozumianym zapewnieniem bezpieczeństwa – od ochrony dygnitarzy i obiektów po pomoc w działaniach zbrojnych;

- zajmujące się doradztwem, oferujące swe usługi w zakresie szkolenia żołnierzy;

- zapewniające pomoc logistyczna, informacje wywiadowcze28.

PERSONEL!!! Spektrum zleceniodawców korzystających z usług prywatnych firm wojskowych jest szerokie i skrajnie niejednolite. Sięga od watażków wojennych i różnego kalibry dyktatorów przez grupy rebeliantów i bezwzględne kartele narkotykowe do suwerennych państw, renomowanych przedsiębiorstw i organizacji międzynarodowych walczących o poszanowanie praw człowieka29. Największymi usługobiorcami są współcześnie państwa silne. Na drugim miejscu plasuje się prywatna gospodarka. Trzecią grupę stanowią państwa słabe i upadłe. Pewna liczba zleceń pochodzi od organizacji międzynarodowych w związku z realizowanymi przez nie misjami/operacjami pokojowymi.

Z działalnością prywatnych firm wojskowych wiąże się szereg problemów. Firmy prywatne nie zawsze działają dokładnie zgodnie z interesem swoich zleceniodawców. Najemnicy w przypadkach zbyt dużego ryzyka narażenia swego życia lub zdrowia a także zbyt małej zapłaty mogą odstąpić od wykonania zadania. Wciąż brakuje w miarę kompletnych ram prawnych regulujących status personelu podejmującego usługi o charakterze wojskowym; wciąż nie ma jasności, według jakie prawa sadzić ich przewinienia i przestępstwa. Problematyczna jest kwestia ich ochrony prawnej jako jeńców wojennych.

Jednym z ważnych problemów jest brak efektywnej kontroli nad prywatnymi firmami wojskowymi. Nie ma wystarczająco przejrzystych reguł rekrutowania pracowników, szkolenia, regulaminów pracy. Nie ma przepisów regulujących, kto może, a kto nie, wynająć tego typu firmę. Prywatne firmy wykonują w praktyce także zlecenia niebezpiecznych dyktatorów, organizacji pozapaństwowych; realne jest ryzyko realizacji zleceń grup terrorystycznych.

Osobna kwestię stanowi wynagrodzenie personelu firm prywatnych, znacznie wyższe aniżeli żołnierzy wykonujących podobne czynności na podobnych stanowiskach. W ten sposób nie tylko narusza się postanowienia Konwencji Genewskiej, lecz często powoduje przechodzenie żołnierzy ze służby czynnej do pracy w tych firmach.

Prywatne firmy wojskowe są symbolem nowego okresu w historii najemnictwa. Wraz z końcem zimnej wojny skończyły się czasy najemnictwa „indywidualnego”. I choć nie zaniknął popyt na profesjonalne usługi militarne, pozbawieniu instytucjonalnego wsparcia pojedynczy najemni, nie przystawali do nowych realiów. Ich miejsce zajęło najemnictwo nowe, bardziej zinstytucjonalizowane, i zorganizowane na tyle inteligentnie, że „zaciężni” formalnie najemnikami nie są, i nie obejmują ich restrykcje prawa międzynarodowego.

1   2   3   4


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna