Specyfika oddziaływań logopedycznych z dziećmi o obniżonej sprawności intelektualnej Streszczenie



Pobieranie 189.36 Kb.
Strona1/3
Data02.05.2016
Rozmiar189.36 Kb.
  1   2   3


Iwona Michalak-Widera

Logopeda
Specyfika oddziaływań logopedycznych



z dziećmi o obniżonej sprawności intelektualnej

Streszczenie

Dziecko z obniżoną sprawnością intelektualną, wykazujące problemy w mówieniu, cechują utrudnienia w uzyskaniu efektywnej terapii logopedycznej. Ćwiczenia winny uwzględniać zabawową formę pracy, opartą o konkretne użycie przedmiotów. Teksty logopedyczne powinny być krótkie, rymowane i zawierać znane dziecku słownictwo.



Summary

A child with a lower intellectual competence, indicating speech problems, marks difficulties in achieving an effective speech therapy. We should take into considerat ion the fact that exersises can also have the form of a game based on particular objects. Speech therapy texts should be short, rhymed and should include a child`s well-known vocabulary.



Problemy terminologiczne związane z pojęciem upośledzenia umysłowego
Osoby z upośledzoną sprawnością umysłowym stanowią przedmiot badań oligofrenopedagogiki1, oligofrenii2 , pedagogiki upośledzonych umysłowo3.

Za jednostki z obniżoną sprawnością umysłową uważa się osoby, które bez specjalnych oddziaływań dydaktyczno-wychowawczych nie są w stanie osiągnąć takiego stopnia samodzielności w wieku dojrzałym, który pozwoliłby im prawidłowo funkcjonować w społeczeństwie4. Przyczyna zjawiska tkwi w niższym poziomie inteligencji, tj. obniżonej umiejętności przyswajania wiedzy i sprawności przydatnych w wieku dojrzałym5. Stopień przystosowania do życia w społeczeństwie nie zależy wyłącznie od siły oddziaływań opiekuńczych, dydaktycznych i wychowawczych, lecz od stopnia upośledzenia umysłowego.

Jednostki z upośledzeniem umysłowym znacznego stopnia nie należy pozostawiać samym sobie, tzn. bez nadzoru placówek pedagogiczno-opiekuńczych. Interesujący pogląd w tej sprawie prezentuje C. Cunningham6, twierdząc, iż wczesne i ciągłe nauczanie przyczynia się do mniejszego upośledzenia. Dziecko prowadzone dydaktycznie „szybciej osiągnie kluczowe etapy rozwoju, (...) zdobędzie więcej umiejętności oraz wzbogaci zasób wiedzy i będzie potrafiło więcej w życiu zrobić”7. Autor twierdzi równocześnie, że pomimo wszechstronnych oddziaływań nie ma możliwości uzyskania prawidłowych umiejętności intelektualnych i realizacji - w wieku dorosłym - zadań, które wymagają formalnego i abstrakcyjnego rozumowania8. Aby umożliwić jak najpełniejszą rewalidację, system oświaty i wychowania powołuje placówki zajmujące się dziećmi, młodzieżą, a nawet osobami dorosłymi (w przypadkach upośledzeń głębszych). Obowiązujące rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w zapisach dotyczących kształcenia specjalnego przewidują w przedziale wiekowym trzy do dwudziestu czterech lat9 następujące formy: przedszkola specjalne i oddziały specjalne w przedszkolach publicznych, zespoły szkół specjalnych (szkoły podstawowe i gimnazja) oraz klasy specjalne w szkołach publicznych, oddziały i klasy integracyjne w przedszkolach i szkołach publicznych, publiczne integracyjne przedszkola i szkoły, klasy terapeutyczne, szkoły zawodowe specjalne, szkoły zawodowe i średnie w ramach nauczania indywidualnego i inne placówki dla pacjentów opieki zdrowotnej i domów pomocy społecznej10. We wszelkiego typu placówkach przeznaczonych dla uczniów z różnymi stopniami upośledzenia zatrudniona jest kadra o wysokich kwalifikacjach, permanentnie uzupełniająca swoją wiedzę w  różnych formach doskonalenia zawodowego. Prognozy oświatowe w zakresie kształcenia nauczycieli i specjalistów pracujących z osobami upośledzonymi umysłowo, nadal podkreślają potrzebę „kształcenia aktywnego”, np. w oparciu o kursy, gdzie wykładowcami winny być autorytety wybranych dziedzin naukowych11.

W zasadzie intencjonalne oddziaływanie na oligofreników (Nurowski, 1991), tj. dzieci upośledzone umysłowo12, niedorozwinięte umysłowo13, niepełnosprawne14, o obniżonej sprawności umysłowej15, specjalnej troski16 rozpoczyna się z chwilą urodzenia dziecka i trwa permanentnie, stanowiąc nie tylko przygotowanie, ale przede wszystkim przystosowanie do pełnego uczestnictwa w społeczeństwie.

Modna i jakże potrzebna „wczesna interwencja logopedyczna”17, czyli terapia w zakresie mowy to jeden z elementów działań, tzw. wczesnej diagnozy i interwencji18 w stosunku do niemowląt nie rozwijających się prawidłowo. Liczne w kraju dzienne ośrodki rehabilitacyjne przyjmują już kilkudniowe noworodki. Specjaliści rehabilitanci usprawniają niemowlęta, kontynuując terapię nawet po wiek dorosły, dopóki nie nastąpi usamodzielnienie się jednostki19.

Podejmowanie w stosunku do dzieci zagrożonych upośledzeniem umysłowym działań w ramach wczesnej interwencji jest bardziej skuteczne niż zbyt późne „działania naprawcze”20. Zdaniem Cz. Kosakowskiego „akcja profilaktyczna wymaga niejednokrotnie wielu posunięć o charakterze ogólnospołecznym, przeobrażeń w świadomości społecznej, w nastawieniu rodziców, zmian w systemie oświaty, w kształceniu nauczycieli itp.”21. O celowości - zakrojonych na szeroką skalę - działań zapobiegawczych świadczą badania psychologów rozwojowych dowodzące, iż w trzech – czterech pierwszych latach życia dziecko chłonie to wszystko, co później tylko systematyzuje i utrwala na etapie edukacyjnym. Przyczyna tkwi w osiągnięciu przez pewne partie mózgu dojrzałości rozwojowej w tym czasie. Oznacza to, że, np. kształtowanie się mowy


po czwartym roku życia jest zakończone. Zaś wszelkie intencjonalne oddziaływania otoczenia po tym czasie są wyłącznie ćwiczenia utrwalającymi. Pozostawianie niemowląt i dzieci najmłodszych, bez względu na stan fizyczny i psychiczny, samym sobie jest największym nieszczęściem, jakie można im sprawić. Ogranicza im się bowiem szansę harmonijnego psychicznego, fizycznego i emocjonalnego rozwoju, a tym samym przystosowania się
do życia społecznego w wieku dorosłym22.

Z pięcioletnich badań słowackich naukowców A. Debnarowej i I. Ucena, dotyczących przyswajania nowego słownictwa przez uczniów z upośledzeniem umysłowym między 9 a 15 rokiem życia wynika, że:



  • im dziecko upośledzone umysłowo jest starsze, tym mniej nowych wyrazów jest w stanie zapamiętać,

  • w tekstach ciągłych wymagających powtórzeń najlepszy poziom osiągają uczniowie około 10, najwyżej 11 roku życia, po czym następuje stagnacja
    do wieku 15 lat,

  • w przypadku ponownych powtórzeń po jednej dobie, wraz z wiekiem obniża się poziom zapamiętywania u uczniów najstarszych23.

Wyniki badań pozwalają na wyciągnięcie następujących wniosków dla praktycznych poczynań w pracy dydaktycznej z uczniami upośledzonymi umysłowo:

  • u uczniów młodszych, tj. w wieku około 10 lat należy intensywnie zwiększać zakres słownictwa,

  • w tym samym czasie wskazane jest również rozszerzanie semantycznego pola nowych wyrazów z tekstów zawartych w podręcznikach24.

Na gruncie polskim, badania umiejętności opanowania języka ojczystego przez uczniów klas I – III szkół specjalnych, prowadziła A. Rakowska25. Autorka poddała analizie wymowę, składnię i słownictwo dzieci, w oparciu o ich swobodne wypowiedzi dotyczące życia codziennego. W zakresie sposobów realizacji określonych fonemów

A. Rakowska sformułowała następujące wnioski:



  • brak realizacji samogłosek nosowych u 33% badanych,

  • występowanie samogłosek pochylonych, stanowiących cechę gwarową,

  • substytucje szeregów zębowego, dziąsłowego i środkowojęzykowego,

  • upraszczanie grup spółgłoskowych,

  • braki w nagłosie, śródgłosie i wygłosie wyrazu.

W zakresie składni badania wykazały iż:

  • wypowiedzenia uczniów z upośledzeniem umysłowym w wieku siedmiu
    do dwunastu lat są zbliżone pod względem długości do sześciolatków z normą intelektualną,

  • w wypowiedziach dominują przede wszystkim zdania pojedyncze,

  • stosowanie struktur wielokrotnie złożonych jest znikome,

  • wypowiedzi cechują błędy fleksyjne, składniowe, słownikowe i logiczne,

  • struktury wielokrotnie złożone współrzędnie sprawiają mniejszy problem niż złożone niewspółrzędnie.

Analiza słownictwa dzieci pozwoliła na sformułowanie następujących wniosków:

  • słownik dzieci upośledzonych jest uboższy od rówieśników z normą,

  • dominują rzeczowniki, czasowniki występują rzadziej,

  • znajomość 31 – 42 wyrazów wystarcza do wypełnienia połowy tekstu

o zawartości 10 000 wyrazów,

  • stosowane rzeczowniki to głównie rzeczowniki konkretne, czyli przedmioty spostrzegane przez dzieci,

  • najczęściej wykorzystywanymi czasownikami są czasowniki być i mieć oraz
    te, które odnoszą się do ruchu i działania,

  • w słowniku dzieci rzadko występują przymiotniki, przysłówki i przyimki.

Wnioski sformułowane na podstawie badań A. Rakowska zawarła w trzech punktach. Po pierwsze autorka zaleca zintensyfikowanie ćwiczeń oddechowych, słuchowych i narządów mowy, jako podstawy dla czystej fonicznie realizacji głosek. Istotna sprawą jest rozszerzanie mowy sytuacyjnej poprzez ćwiczenia składniowe, a także rozwijanie słownika dziecka realizowane w naturalnych sytuacjach26.

Badania nad opanowaniem języka mówionego przez uczniów klas młodszych szkół specjalnych podjęła także E. M. Minczakiewicz. Analiza wyników badań dowiodła,


że świadomie zorganizowany program zabaw origami, stymulacyjnie wpłynął na rozwój języka mówionego u dzieci z lekkim upośledzeniem umysłowym. Autorka podkreśla,
iż determinantem rozwoju słownikowego była wyższa sprawność manualna, a także lepszy poziom dużej motoryki. Dzieci wyróżniające się umiejętnością składania papierowych przedmiotów, cechowało również bogatsze słownictwo, treść i forma językowa27.

Analiza wyników badań potwierdziła potrzebę:



  • rozwijania małej i dużej motoryki dzieci z upośledzeniami umysłowymi

od najmłodszych lat,

  • podejmowania terapii wzbogacającej słownictwo uczniów klas młodszych

z upośledzeniem umysłowym,

  • wykorzystywania w swobodnej i zabawowej formie, technik wspomagających, np. origami28.

Interesujące badania wpływu piosenek ortofonicznych na usprawnianie wymowy dzieci z parasygmatyzmem w szkołach specjalnych Bydgoszczy prowadziła J. Nowak. Autorka poddała analizie efektywność piosenek w odniesieniu do wymowy, słownictwa, składni, szybkości uczenia się tekstów słownych i aktywności na zajęciach ortofonicznych. Wyniki badań potwierdziły przypuszczenia autorki, co do wysokiej skuteczności stosowania metody ortofoniczno-muzycznej w zakresie doskonalenia wymowy dotychczas substytuowanej, a także szybkości uczenia się tekstów oraz aktywności na zajęciach ortofonicznych. W związku z powyższym autorka zaproponowała stosowanie piosenek
ze specjalnie dobranymi tekstami, jako zasadniczej część ćwiczeń ortofonicznych w toku lekcyjnym w klasach początkowych szkół specjalnych29.

Generalnie zadanie oligofrenopedagogiki polega, na ustaleniu i wskazaniu takich metod i form rewalidacji, które dzieciom specjalnej troski pozwoliłyby na optymalnie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do warunków istniejących we współczesnym społeczeństwie30.

Pojęcie upośledzenia umysłowego ma bardzo szeroki zakres i jest w różny sposób definiowane. Obejmuje ono nie tylko upośledzenie intelektualne różnego stopnia, lecz również zaburzenia i zahamowania emocjonalne, motywacyjne, a także problemy w rozwoju społecznym oraz słabą sprawność fizyczną. Odnosi się ono nie tylko do sfery poznawczej, lecz obejmuje całą osobowość upośledzonego31.

Twórczyni pedagogiki specjalnej w Polsce - Maria Grzegorzewska - rozpatruje upośledzenie umysłowe w dwóch zakresach. Pierwszy stanowi oligofrenia, czyli niedorozwój umysłowy od urodzenia dziecka lub najwcześniejszego dzieciństwa charakteryzujący się zatrzymaniem rozwoju mózgu i jego wyższych czynności. Pojawiający się nieco później w czasie drugi element to otępienie, czyli osłabienie lub rozpad procesów korowy powodujących obniżenie czynności umysłowych dotychczas prawidłowo rozwijających się32.

J. Kostrzewski i I. Wald również - choć nieco inaczej - odróżniają dwa pojęcia: upośledzenie umysłowe i oligofrenię, tj. niedorozwój umysłowy. „Stan charakteryzujący się istotnie niższym od przeciętnego ogólnym poziomem funkcjonowania intelektualnego i zaburzeniami w zakresie przystosowania się”33 to zdaniem autora definicja upośledzenia umysłowego. Natomiast niedorozwój umysłowy, czyli oligofrenia to przypadki upośledzenia, które nastąpiły w najwcześniejszym okresie życia jednostki, tzn. w okresie okołoporodowym, aż po trzeci rok życia dziecka.

Zdaniem R. Borowskiego upośledzenie umysłowe to dysfunkcja organizmu człowieka przejawiające się opóźnionym rozwojem intelektualnym, zaś rozwój, jaki następuje w procesach uczenia się „ wyraża się inną jakością jego rozwoju”34.

J. Wyczesany przytacza definicję E. Doll, który uwzględnia sześć kryteriów dla określenia niedorozwoju umysłowego. Stanowią je: „(1) niedojrzałość społeczna (2) spowodowana niską sprawnością umysłową, (3) o charakterze rozwojowym, (4) nie- przemijającą w miarę dojrzewania, (5) pochodzenia konstytucjonalnego, (6) nieodwracalną”35.

Interesujące wnioski na temat upośledzenia przedstawia psycholog M. Kościelska. Autorka wiąże upośledzenie umysłowe z patologicznym kształtowaniem się osobowości wynikającym z negatywnych doświadczeń wczesnego dzieciństwa. Uważa ona, że „ człowiek nie rodzi się z upośledzeniem umysłowym (...), ale z niejednakowymi szansami na korzystny rozwój36.

Podobny pogląd wyraża G. Dybwad twierdząc, że „pojęcie niedorozwoju umysłowego wynika tylko z naszych wyobrażeń o tym, czego jednostki upośledzone nie mogą osiągnąć”37. Zdaniem autora wyższy poziom rozwoju, a tym samym przystosowania się do życia w społeczeństwie zależy od poziomu stawianych oczekiwań i warunków stwarzanych osobom upośledzonym.

W związku z różnorodnym definiowaniem upośledzenia umysłowego Z. Sękowska38 i J. Sowa39 przytaczają trzy podejścia naukowców do zagadnienia:



  • kliniczno-medyczne40,

  • praktyczne41,

  • psychologiczno-społeczne42.

Niejednoznacznie traktowanie pojęcia i definicji upośledzenia umysłowego w literaturze przedmiotu odzwierciedla się także w kryteriach i klasyfikacji. Występowanie różnych kryteriów ma wpływ na odmienne klasyfikowania zjawiska. Wyróżnia się następujące kryteria upośledzeń umysłowych: psychologiczne, pedagogiczne, etiologiczne, biologiczne i społeczne43.

Krzywdząca i etykietująca tradycyjna klasyfikacja psychologiczna biorąca za podstawę iloraz inteligencji, wyróżniała trzy stopnie upośledzenia umysłowego: idiotyzm o ilorazie inteligencji 0 – 19, imbecylizm, czyli I.I. między 20 – 49 i debilizm najcięższy stopień upośledzenia, tj. iloraz inteligencji od 50 do 6944. Aktualna klasyfikacja według IX rewizji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów, obowiązująca od 1 stycznia 1980 roku dzieli stopnie rozwoju umysłowego następująco:



  1. Rozwój przeciętny; odchylenie standardowe mniejsze i równe 1, test Wechslera 85 – 110, test Termana-Merrill 84 – 100,

  2. Rozwój niższy niż przeciętny; odchylenie od –1 do –2, test Wechslera 70 – 84, test Termana-Merrill 69 – 83,

  3. Niedorozwój umysłowy; odchylenie od –2 do –3, test Wechslera 55 – 69, test Termana-Merrill 52 – 68,

  4. Niedorozwój umysłowy umiarkowany; odchylenie od –3 do –4, test Wechslera 40 – 54, test Termana-Merrill 36 – 51,

  5. Niedorozwój umysłowy znaczny, odchylenie od –4 do –5, test Wechslera 25 –39, test Termana-Merrill 20 – 35,

  6. Niedorozwój umysłowy głęboki, odchylenie większe niż –5, test Wechslera 0 –24, test Termana-Merrill 0 – 19.

Z podziału wynika, że dzieci o rozwoju niższym niż przeciętny zaliczane są do osób mieszczących się w dolnej granicy normy intelektualnej. Natomiast upośledzenia umysłowe zawarte są w czterostopniowej skali upośledzenia: lekkiego, umiarkowanego, znacznego i głębokiego45.

W klasyfikacji pedagogicznej do niedawna uwzględniano stopień wyuczalności dzieci z upośledzeniem umysłowym. Wyróżniono czterostopniowy podział na: dzieci prawie niewychowalne, małowychowalne, wychowalne i szkolne46.


Z podziałem i poglądem nie zgadza się współczesna pedagogika specjalna, która uważa,
że nie ma osób niewychowalnych. Rehabilitacji poddawane są nawet jednostki z głębokim upośledzeniem umysłowym, jedynie metody dostosowywane zależnie od stopnia upośledzenia umysłowego47.

Pogrupowanie przyczyn mających wpływ na powstanie niedorozwoju stało się również podstawą klasyfikacji. Wyróżnia się oligofrenię pierwotną, gdzie przyczyny tkwią

w niesprzyjających czynnikach genetycznych oraz oligofrenię wtórną, będące wynikiem zmian chorobowych mających miejsce w życiu płodowym oraz w pierwszych latach
po urodzeniu dziecka48.

M. Kościelska podkreślając, że „człowiek nie rodzi się z upośledzeniem umysłowym, (...) lecz niejednakowymi szansami na korzystny rozwój”49, wyróżnia trzy rodzaje współzależnych czynników wpływających na rozwijającą jednostkę, zaczynając od okresu zarodkowego. Są nimi:



  • czynniki biologiczne związane z uszkodzeniami mózgu,

  • czynniki społeczne wynikające z warunków środowiskowych,

  • czynniki psychologiczne oddziaływujące na funkcjonowanie psychiki50.

Generalnie w etiologii zjawiska wyróżnia się najczęściej trzy grupy czynników sprawczych: prenatalne, perinatalne i postnatalne51.Wśród czynników prenatalnych uwzględnia się podział na embriopatie, tj. zmiany powstałe w okresie zarodkowym z przyczyn wirusowych lub czynników toksycznych i fetopatie, czyli zaburzenia okresu płodowego spowodowane wirusami, bakteriami, pasożytami lub działaniem czynników toksycznych52.

Pierwszą grupę stanowią przyczyny prenatalne, do których zalicza się między innymi wiek matki, niedotlenienia, uszkodzenia chemiczne, zaburzenia metabolizmu, choroby infekcyjne matki, np. embriopatia różyczkowa lub fetopatie wirusowe i bakteryjne. Embriopatia różyczkowa, czyli uszkodzenie zarodka spowodowane wirusem różyczki chorej matki, najczęściej powoduje opóźnienia rozwoju psychoruchowego, ale również może być przyczyną niedowidzenia, niedosłuchu lub wrodzonych wad organów wewnętrznych,


np. serca. Wśród fetopatii, tj. zmian powstałych w okresie płodowym szczególną rolę odgrywa listerioza spowodowana chorobotwórczymi bakteriami, które mogą wniknąć
do ustroju matki wraz z produktami spożywczymi53.

Kolejną grupą są uszkodzenia perinatalne54, tj. okołoporodowe55. Najczęściej występują: niedotlenienia i urazy mechaniczne w czasie porodu. Przyczyną niedotlenienia mogą być czynniki: anoksemiczne spowodowane dostarczeniem zbyt małej ilości tlenu płodowi, zastoinowe, gdy zaburzenia krążenia ograniczają dopływ tlenu do różnych narządów wewnętrznych i anemiczne, gdy powód tkwi w zbyt małej liczbie czerwonych krwinek, transportujących tlen do tkanek56. Przyczynę zaburzeń może stanowić także wcześniactwo, tzw. właściwe, czyli przedwczesne urodzenie, jak również urodzenie we właściwym czasie, lecz z masą urodzeniową poniżej 2500 g.

Ostatnie to uszkodzenia postnatalne57, noworodkowe58. Zalicza się do nich zapalenia mózgu i urazy czaszki oraz niesprzyjające warunki otoczenia pojawiające się w pierwszym okresie życia dziecka.

U dzieci z lekkim niedorozwojem umysłowym właśnie zaniedbania środowiskowe odgrywają znaczną rolę59. Choć znane są przypadki, tzw. dzieci ulicy, które zrealizowały się zawodowo podobnie, jak dzieci uczęszczające do elitarnych szkół, bądź je nawet przewyższyły i sytuacje odwrotne, gdzie mimo kompleksowych oddziaływań rodzin, dla których potomek był najważniejszy uzyskano mierne efekty60. Jest to świadectwem tego, że nie we wszystkich przypadkach znana jest etologia upośledzeń umysłowych, pomimo badań nad ich przyczynami i znacznym wkładzie medycyny.

Nie należy także zapominać o znaczeniu dziedziczenia oligofrenii. Z badań naukowców amerykańskich wynika, że jeśli jedno z rodziców jest upośledzone umysłowo,
to 46,1 % dzieci zrodzonych z takiego związku dziedziczy ten stan. W przypadku, gdy oboje rodzice są opóźnieni umysłowo, 90,7 % potomstwa także wykazuje upośledzenie61.

Kwintesencji problematyki etiologii zjawiska dokonała Z. Sękowska, która wyróżniła dwie grupy przyczyn. Pierwsza zawiera właśnie czynniki dziedziczne, tj. genetyczne, endogenne związane z obecnością szkodliwych genów dziedziczonych


po przodkach. Drugą grupę stanowią czynniki środowiskowe, czyli egzogenne oddziaływujące kolejno na zarodek, płód lub dziecko w pierwszych trzech latach jego życia62.

Powyższe dywagacje pozwalają stwierdzić, że upośledzenie umysłowe nie jest jednostką chorobową, lecz konsekwencją zmian, uszkodzeń i zaburzeń powstałych drogą dziedziczenia lub nabytych w okresie ciążowo-okołoporodowym63, noworodkowym i w ciągu trzech pierwszych lat życia dziecka64.


Charakterystyka osób z lekkim upośledzeniem umysłowym
Lekkie upośledzenie umysłowe jest najlżejszą formą niedorozwoju umysłowego, lecz najliczniej występującą w społeczeństwie. Dane liczbowe dotyczące upośledzeń umysłowych wskazują, że osób z lekkim upośledzeniem jest 75 %, natomiast 20 % to umiarkowane

i znaczne upośledzenie, a 5 % stanowią upośledzenia głębokie65. Osoby dorosłe z lekkim upośledzeniem umysłowym nie przekraczają poziomu intelektualnego dzieci dwunastoletnich, zaś ich dojrzałość społeczna jest adekwatna do poziomu młodzieży siedemnastoletniej66. Dzięki odpowiednio dostosowanemu systemowi kształcenia i wychowania w wieku dorosłym znaczna ich większości uzyskuje umiejętność samodzielnego utrzymania się67.

Dzieci z lekkim stopniem upośledzenia pod względem zewnętrznym zazwyczaj nie różnią się od rówieśników z normą68, mają natomiast problemy z nauką. Pozostawianie ich w szkołach publicznych nieprzygotowanych na kształcenie dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych, niekorzystnie wpływa na ich samorealizację i samopoczucie psychiczne. Efektem są piętrzące się problemy dydaktyczne pomimo znacznego wysiłku dorównania pozostałym uczniom. Brak sukcesu negatywnie wpływa
na kontakty interpersonalne w klasie i pociąga za sobą pejoratywne etykietowanie dzieci z upośledzeniem intelektualnym. Pobyt w placówce dostosowującej zakres materiału nauczania do poziomu intelektualnego dziecka powoduje, że uczeń zaczyna otrzymywać dobre oceny i wyróżniać się na tle klasy ponadprzeciętnym poziomem w jakiejś dziedzinie. Sukcesy wpływają mobilizująco na edukację i efekt w postaci dobrego przystosowania się
do życia we współczesnym świecie69 . Najnowsze koncepcje oświatowe sugerują możliwość kształcenia części uczniów, zwłaszcza z upośledzeniem lekkim w szkołach publicznych, w klasach, tzw. integracyjnych70. Podkreślana jest jednak konieczność odpowiedniego przygotowania do tego procesu, aby zapewnić dzieciom specjalnej troski godne traktowanie i stworzenie szans edukacyjnych, odpowiednich do ich możliwości71. Bowiem zdecydowaną większość dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim cechują duże możliwości psychofizyczne, które „ przy odpowiedniej stymulacji mogą wystarczyć do prowadzenia satysfakcjonującej aktywności zawodowej i społecznej oraz zapewnienia sobie niezależności ekonomicznej”72. O celowości przedsięwzięć edukacyjnych świadczy fakt zdecydowanie mniejszej liczby dorosłych z upośledzeniem w stopniu lekkim w stosunku do dużej liczby dzieci z tym samym poziomem upośledzenia73. Jednoznacznie zjawisko opiniuje Z. Tarkowski, który stwierdza, że „jeśli absolwent szkoły specjalnej dobrze radzi sobie w życiu, to nie wolno twierdzić, iż jest on nadal upośledzony umysłowo”74. Umiejętne włączenie dzieci z obniżoną normą intelektualną w powszechny system kształcenia, tj. kształcenie integracyjne75 winno zniwelować różnice w rozwoju, a tym samym pozwolić
na samodzielne i niezależne funkcjonowanie w dorosłym życiu.

Pracę dydaktyczno-wychowawczą należy dostosowywać do możliwości uczniów opóźnionych w rozwoju intelektualnym. Tempo ich uczenia się jest wolniejsze z powodu trudności w rozumieniu i zapamiętywaniu treści. Choć zdarzają się przypadki dzieci, które wykazują stosunkowo dobrą pamięć tuszującą braki w myśleniu pojęciowym i abstrakcyjnym. Dzieci takie potrafią przyswoić sobie w miarę bogate słownictwo. Używają prawidłowych zwrotów gramatycznych, jednakże nie mają umiejętności uogólniania i rozumienia związków przyczynowo-skutkowych. Jedynie biernie odtwarzają przyswojone treści. Mechaniczne zapamiętywanie, bez umiejętności abstrahowania i wnioskowania świadczy o tym, że nie dochodzi do wytworzenia wyższych form myślenia, lecz zatrzymaniu się na myśleniu konkretnym76.

Próby porównania umiejętności intelektualnych w aktywności matematycznej między dziećmi z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim, a ich rówieśnikami prawidłowo rozwijającymi się dokonała H. Siwek77. Autorka zauważyła, iż ośmioletni uczeń szkoły podstawowej potrafi wykorzystać wyniki jednego zadania podczas rozwiązywania kolejnego, zaś dziecko z upośledzeniem nie wykazuje umiejętności dostrzegania analogii między poszczególnymi zadaniami. Dużo wysiłku wkłada w rozwiązywanie każdego z poleceń i traktuje je oddzielnie, co oznacza, że nie potrafi wyciągać sądów uogólniających. Obserwując poczynania intelektualne dzieci szkół specjalnych, H. Siwek twierdzi,
że „dzieci działają powoli, ostrożnie, oczekują aprobaty, mają tendencję do zamknięcia rozwiązania w skończoną liczbę stopni, bez wizji ich przedłużenia w wyobraźni”78.

Z powodu specyficznego charakteru myślenia uczniów z upośledzeniem umysłowym, tzw. konkretno-obrazowego79, nauczyciele zmuszeni są do podawania treści nauczania w oparciu o „ zmysłową obserwację przedmiotów i zjawisk”80. W zakresie funkcji poznawczych obserwuje się u dzieci słabą integrację spostrzeżeniową, tzn. trudności łączenia wrażeń zmysłowych w sensowną całość, problemy z różnicowaniem wielkości, kierunków, odległości, słabą orientację przestrzenną, a także zaburzenia związane z tzw. odwracaniem liter i cyfr podczas pisania i czytania. W związku z powyższym konieczne jest stwarzanie warunków do poznania poglądowego, w oparciu o aktywny kontakt z rzeczywistością poprzez oglądanie, słuchanie, dotykanie, wąchanie jak również smakowanie. M. Grzegorzewska81 twórczyni metody szkolnictwa specjalnego, tj. metody ośrodków pracy jako pierwsza zalecała podawanie treści konkretnych i przyporządkowywanie ich odpowiednim zjawiskom lub przedmiotom82.

Dzieci upośledzone umysłowo mają problemy z koncentracją uwagi. Jest ona niestała, występują również trudności ze skupieniem uwagi. Dlatego niezbędna jest atrakcyjna forma zajęć, a ze strony dziecka zaangażowanie i aktywność, które osiągnąć można przez, np. pobudzanie sfery emocjonalnej. Z powodu słabej pamięci trzeba wielu powtórzeń słownych i czynnościowych. Również i tym wypadku oddziaływanie na emocje przyczynia się do osiągania lepszych rezultatów. Dziecko lepiej pamięta to, co przeżyło, co je wzruszyło lub zasmuciło. Naturalna potrzeba wykorzystania zdobytych wiadomości w różnych sytuacjach życiowych w znacznej mierze przyczynia się także do rozwijania pamięci dziecka83.

Analiza porównawcza zachowań osób z lekkim upośledzeniem umysłowym, a rówieśnikami w normie intelektualnej pokazuje, iż w przypadku upośledzeń częściej „występuje nietrwałość emocjonalna, impulsywność, agresja i niepokój, a także brak kontroli swoich zachowań”84.

Zaburzenia mowy i porozumiewania się przejawiają się w opóźnionym rozwoju mowy, w występowaniu różnorodnych wad wymowy, w jąkaniu, bądź - w zaburzonym odbiorze bodźców słuchowych85. Częste kontakty werbalne wzbogacają dziecko nie tylko rozwijając jego mowę, ale również myślenie. Poznawanie za pomocą różnych zmysłów, przy zaangażowaniu emocjonalnym i wyrażaniu doznań poznawczych słowami, pomaga lepiej odbierać bodźce, przez co spostrzeżenia, wyobrażenia, sądy i wnioski stają się bardziej adekwatne do rzeczywistości86.

Reasumując problematykę charakterystyki osób z lekkim upośledzeniem umysłowym - zdaniem J. Sowy - „ najbardziej typowym przykładem upośledzenia umysłowego w stopniu lekkim jest odchylenie ujemne od normy w rozwoju umysłowym, a szczególnie - w ramach funkcji: spostrzegania, myślenia, pamięci, uczenia się i orientacji społecznej.


U jednostek tych można zauważyć tzw. dyfuzyjny, totalny charakter niedorozwoju, który obejmuje wszystkie funkcje osobowości: zachowanie, myślenie, mowę i motorykę. Szczególnie upośledzona jest funkcja myślenia abstrakcyjnego; procesy analizy, syntezy i uogólniania87.

Wczesna profilaktyka propagowana i prowadzona przez powstałe w ostatnich latach Ośrodki Wczesnej Interwencji i bogaty program rehabilitacji kontynuowany do momentu usamodzielnienia się osób z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim stanowią podbudowę dla zniwelowania różnic - w stosunku do osób z normą - wynikłych z nierównych szans rozwoju, a powstałych w wyniku obniżonej sprawności intelektualnej88.


  1   2   3


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna