Sprawa tysiąC p. Polsce



Pobieranie 191.68 Kb.
Strona1/4
Data06.05.2016
Rozmiar191.68 Kb.
  1   2   3   4



SPRAWA TYSIĄC p. POLSCE
(Skarga nr 5410/03)

WYROK

STRASBOURG
20 marca 2007 r.
Wyrok ten stanie się prawomocny zgodnie z warunkami określonymi przez artykuł 44 § 2 Konwencji. Wyrok ten podlega korekcie wydawniczej.
W sprawie Tysiąc p. Polsce,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja) zasiadając jako Izba składająca się z następujących sędziów:

Pan Nicolas Bratza, Przewodniczący,
Pan G. Bonello,

Pan M. PELLONPÄÄ,


Pan K. Traja,

Pan L. Garlicki,



Pan J. BORREGO BORREGO

Pani L. Mijović , sędziowie,
oraz Pan T.L. Early , Kanclerz Sekcji,

Obradując na posiedzeniu zamkniętym w dniu 20 lutego 2007 r.,

Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w dniu, wymienionym:
POSTĘPOWANIE

1.  Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 5410/03) wniesionej przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencja”) przez polską obywatelkę Panią Alicję Tysiąc („skarżąca”) w dniu 15 stycznia 2003 r.

2.  Skarżąca, której została przyznana pomoc prawna była reprezentowana przez Panią Monikę Gąsiorowską oraz Panią Annę Wilkowską-Landowską, prawników praktykujących odpowiednio w Warszawie i Sopocie wspierane przez Panią Andrea Coomber i Panią Veselin Vandov z Interights w Londynie. Rząd Polski („Rząd”) był reprezentowany przez swojego Agenta, Pana Jakuba Wołąsiewicza z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

3.  Skarżąca zarzucała, iż okoliczności jej sprawy dawały podstawy naruszenia Artykułu 8 Konwencji. Powoływała się ona także na Artykuł 3. Zarzucała także naruszenie art. 13 Konwencji z powodu braku skutecznego środka jakim mogłaby dysponować. Podniosła ona także opierając się na Artykule 14 Konwencji, iż była ona dyskryminowana w korzystaniu ze swoich praw gwarantowanych Artykułem 8.

4.  Decyzją z 7 lutego 2006 r., poprzedzającą rozprawę dotyczącą dopuszczalności i meritum sprawy (Reguła 54 § 3) Trybunał uznał skargę za dopuszczalną. Zdecydował on o połączeniu do wspólnego rozpoznania meritum sprawy oraz podniesionego przez Rząd zarzutu wstępnego dotyczącego niewykorzystania krajowych środków prawnych.

5.  Zarówno skarżąca jak i Rząd przedstawili dalsze pisemne obserwacje (Reguła 59 § 1). Strony ustosunkowały się pisemnie do swych wzajemnych obserwacji. Dodatkowo zostały przedstawione uwagi przez stronę trzecią: Centrum na rzecz Praw Reprodukcyjnych (the Center for Reproductive Rights), działające w Nowym Jorku, Federację na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny wraz z polską filią Fundacji Helsińskiej z siedzibą w Warszawie, Forum Kobiet Polskich z Gdańska oraz Stowarzyszeniem Rodzin Katolickich z Krakowa, które otrzymały od Przewodniczącego prawo do interwencji w postępowaniu pisemnym (Artykuł 36 § 2 Konwencji i reguła 44 § 2).

6.  Jawna rozprawa odbyła się w Budynku Praw Człowieka w Strasburgu dnia 7 lutego 2006 r. (Reguła 59 § 3).

Przed Trybunałem stawili się:

(a)  po stronie Rządu

Pan Jakub Wołąsiewicz, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Agent,

Pani Anna Gręziak, Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Zdrowia,

Prof. Jerzy Szaflik,

Prof. Bogdan Chazan,

Dr Krzysztof Wiak,

Pani Katarzyna Bralczyk, Doradcy;

(b)  po stronie skarżącej


Pani Monika Gąsiorowska,

Pani Anna Wilkowska-Landowska, Pełnomocnicy,

Pani Veselina Vandova,

Pani Andrea Coomber, Doradcy.


Trybunał wysłuchał Pani A. Gręziak, Pana J. Wołąsiewicza, Pani A. Wilkowskiej-Landowskiej, Pani M. Gąsiorowskiej, Panów Profesorów B. Chazan oraz J. Szaflika.

FAKTY


I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY
7.  Skarżąca urodziła się w 1971 r. i zamieszkuje w Warszawie.

8.  Od 1977 r. skarżąca cierpi na poważną krótkowzroczność, poziom której ustalony został na 0.2 w lewym oku i 0.8 w prawym oku. W badaniu dla potrzeb rentowych wykonanym przed zajściem skarżącej w ciążę zespół lekarzy uznał, iż należy ona do drugiej grupy inwalidzkiej.

9.  Skarżąca zaszła w ciążę w lutym 2000 r. Wcześniej urodziła ona poprzez cesarskie cięcie dwoje dzieci. W związku z tym, iż skarżąca obawiała się jaki wpływ na jej zdrowie może mieć urodzenie kolejnego dziecka, postanowiła skonsultować to z lekarzami. Została ona zbadana przez trzech lekarzy okulistów (Dr M.S., Dr N. S.-B., Dr K.W.). Z dokumentów przedstawionych przez skarżąca wynika, iż Dr M.S. zalecił by skarżąca poddawała się częstym badaniom oraz unikała wysiłku fizycznego. Dr N. S.-B. stwierdził, iż skarżąca powinna po urodzeniu rozważyć zabieg sterylizacji. Wszyscy lekarze orzekli, iż w związku z patologicznymi zmianami w siatkówce skarżącej ciąża i poród stanowiły zagrożenie dla jej wzroku. Jednakże, odmówili oni, pomimo próśb skarżącej, wydania zaświadczenia pozwalającego na przerwanie ciąży, mogącej spowodować odklejenie się siatkówki, co nie było jednak okolicznością pewą.

10.  Następnie skarżąca poszukiwała dalszych porad medycznych. 20 kwietnia 2000 r. Dr O. R. G., internista, wypisała zaświadczenie stwierdzające, iż trzecia ciąża stanowiła zagrożenie dla zdrowia skarżącej, bowiem istniało ryzyko pęknięcia macicy ze względu na fakt, iż dwa poprzednie porody odbyły się poprzez cesarskie cięcie. Ponadto odniosła się ona do krótkowzroczności skarżącej oraz poważnych zmian patologicznych w jej siatkówce. W ocenie internisty czynniki te powodowały, iż skarżąca powinna unikać wysiłku fizycznego, co i tak było mało prawdopodobne w tamtym czasie, bowiem skarżąca wychowywała samodzielnie dwoje dzieci. Skarżąca sądziła, iż na podstawie tego zaświadczenie będzie mogła legalnie przerwać ciążę.

11. 14 kwietnia 2000 r. w drugim miesiącu ciąży wzrok skarżącej został zbadany. Zostało stwierdzone, iż potrzebowała ona okularów o mocy 24 dioptrii dla poprawy widzenia w jej obu gałkach ocznych.

12.  Następnie skarżąca skontaktowała się z Kliniką Ginekologii i Położnictwa w Warszawie, której podlegała zgodnie ze swym miejscem zamieszkania, w celu przerwania ciąży. 26 kwietnia 2000 r. miała ona wizytę u Dr R.D., ordynatora oddziału Ginekologii i Położnictwa Kliniki.

13.  Dr R.D. zbadał skarżącą wzrokowo w mniej niż pięć minut bez przeanalizowania jej dokumentacji okulistycznej. Następnie zrobił on adnotację z tyłu zaświadczenia wydanego przez Dr O.R.G., iż ani jej krótkowzroczność ani dwa poprzednie porody poprzez cesarskie cięcie nie stanowiły podstaw dla terapeutycznego przerwania ciąży. Był on zdania, iż w tych okolicznościach skarżąca powinna urodzić poprzez cesarskie cięcie. Podczas wizyty skarżącej Dr R.D. konsultował się z endokrynologiem, Dr B., szepcząc do niej w obecności skarżącej. Endokrynolog podpisał adnotację sporządzoną przez Dr R.D., jednak nie rozmawiał ze skarżącą.

14.  Badanie skarżącej przeprowadzono w pokoju z drzwiami uchylonymi na korytarz, co w ocenie skarżącej nie stanowiło komfortowej atmosfery do badania. Na koniec wizyty Dr R.D. powiedział skarżącej, iż mogłaby mieć ona nawet ośmioro dzieci, jeśli byłyby one urodzone przez cesarskie cięcie.

15.  W związku z tym ciąża skarżącej nie została przerwana. Skarżąca urodziła dziecko przez cesarskie cięcie w listopadzie 2000 r.
16.  Po porodzie wzrok skarżącej poważnie się pogorszył. 2 stycznia 2001 r., około 6 tygodni po porodzie została ona zabrana na ostry dyżur kliniki okulistycznej w Warszawie. Podczas wykonywania testu polegającego na liczeniu palców była ona w stanie je zobaczyć z odległości trzech metrów lewym okiem oraz z odległości pięciu metrów prawym okiem, podczas gdy przed ciążą była ona w stanie widzieć przymioty z odległości sześciu metrów. Stwierdzono wylew krwi do plamki żółtej w jej prawym oku oraz dalsze pogorszenie siatkówki w lewym oku.

17.  Zgodnie z zaświadczeniem wydanym 14 marca 2001 r. przez okulistę pogorszenie wzroku skarżącej było spowodowane ostatnim wylewem w siatkówce. W rezultacie czego skarżąca narażona była na ślepotę. Dr M.S., która badał skarżącą doradziła by zaczęła się ona uczyć alfabetu Braill’a. Poinformowała ona także skarżącą, iż w związku z bardzo zaawansowanymi zmianami w jej siatkówce nie istniała możliwość usunięcia ich operacyjnie.

18.  13 września 2001 r. komisja lekarska ZUS uznała skarżącą za poważnie niepełnosprawną, podczas gdy uprzednio została ona uznana za osobę średnio niepełnosprawną. Dodatkowo stwierdzono, iż wymagała ona stałej opieki i pomocy w życiu codziennym.

19.  29 marca 2001 r. skarżąca złożyła doniesienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko Dr R.D., twierdząc, iż uniemożliwił on jej przerwanie ciąży z powodów zdrowotnych, jak to było zalecone przez internistę i dozwolone jako jeden z wyjątków od ogólnego zakazu aborcji. Skarżyła się ona, iż w wyniku ciąży oraz porodu doznała ona poważnego uszczerbku na zdrowiu w postaci niemal całkowitej utraty wzroku. Oparła się ona na artykule 156 § 1 Kodeksu Karnego, który przewiduje karę za spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Podniosła ona także, iż w myśl stosowanych przepisów o ubezpieczeniu społecznym nie była ona uprawniona do renty, bowiem nie miała ona przepracowanej wystarczającej liczby lat przed rozwinięciem się niepełnosprawności, ponieważ zajmowała się ona wtedy wychowywaniem dzieci.

20.  Śledztwo w sprawie oskarżenia skarżącej było prowadzone przez Prokuratora dla Warszawy-Śródmieścia. Prokurator przesłuchał okulistów, którzy badali skarżącą podczas jej ciąży. Stwierdzili oni, iż mogła ona urodzić w bezpieczny sposób poprze cesarskie cięcie.

21.  Prokurator także zlecił przygotowanie opinii panelowi trzech lekarzy specjalistów (okulista, ginekolog i biegły z zakresu medycyny sądowej) z Akademii Medycznej w Białymstoku. Zgodnie z opinią ciąża skarżącej oraz poród nie wpłynęły na upośledzenie jej wzroku. Biorąc pod uwagę poważny stan upośledzenia wzroku skarżącej ryzyko rozwarstwienia się siatkówki istniało zawsze, a ciążą i poród nie wpłynęły na zwiększenie tego ryzyka. Dodatkowo eksperci uznali, iż w sprawie skarżącej nie istniały czynniki stojące na przeszkodzie donoszeniu dziecka i jego urodzeniu.

22.  Podczas śledztwa ani Dr R.D. ani Dr B., który podpisał zaświadczenie z 26 kwietnia 2000 r. nie zostali przesłuchani.

23. 31 grudnia 2001 r. Prokurator Rejonowy umorzył postępowanie uznając, iż nie istniały podstawy do odpowiedzialności Dr R.D. Mając na względzie opinie ekspertów prokurator uznał, iż nie było związku przyczynowego pomiędzy jego działaniem a pogorszeniem się wzroku skarżącej. Zauważał, iż to pogorszenie „nie zostało spowodowane działaniami ginekologa lub jakimkolwiek innym ludzkim działaniem”.

24.  Skarżąca odwołała się od tego postanowienia do Prokuratora Okręgowego w Warszawie. Podważała ona opinię przygotowana przez ekspertów z Akademii Medycznej w Białymstoku. W szczególności podnosiła, iż w istocie została przebadana jedynie przez jednego eksperta, to jest przez okulistę, podczas gdy opinia została podpisana przez nich wszystkich. Podczas tego badania nie został użyty cały dostępny sprzęt okulistyczny, który normalnie zostałby użyty do zbadania wzroku skarżącej. Ponadto badanie trwało jedynie dziesięć minut. Dwaj pozostali eksperci, którzy podpisali opinię, włączając w to ginekologa, nawet jej nie zbadali.

25.  Następnie podnosiła ona nieścisłości w opinii. Twierdziła ona także, że przed drugim i trzecim porodem lekarze zalecali jej sterylizację podczas cesarskiego cięcia w celu zapobiegnięcia kolejnym ciążom. Utrzymywała ona, że chociaż pogorszenie jej wzroku było związane z jej chorobą, to czuła ona, że proces jego pogarszania przyspieszył podczas trzeciej ciąży. Podnosiła ona także, że istniał związek przyczynowy pomiędzy odmową przerwania ciąży i pogorszeniem jej wzroku. Skarżyła się ona także, iż prokurator nie wziął pod uwagę zaświadczenia wydanego dla niej przez internistę.

26.  Wskazywała ona ponadto, iż nie była w stanie zapoznać się z materiałami śledztwa, ponieważ zeznania świadków oraz inne dokumenty były napisane w bardzo nieczytelny sposób. Prokurator poproszony o pomoc w odczytaniu akt wielokrotnie odmawiał pomocy, mimo iż był on świadomy, że skarżąca cierpiała na poważną krótkowzroczność. Skarżąca nie była w stanie przeczytać dokumentów zawartych w aktach sprawy, co wpłynęło na sposób korzystania z jej praw procesowych podczas śledztwa.

27. 21 marca 2002 r. Prokurator Okręgowy w Warszawie w postanowieniu zawartym w jednym paragrafie podtrzymał postanowienie prokuratora rejonowego uznając, iż jego wnioski zostały oparte na opinii biegłych. Prokurator Okręgowy odparł argumenty skarżącej, iż nie została ona zbadana przez wszystkich trzech ekspertów, stwierdzając, że pozostali dwaj eksperci opierali się na analizie jej medycznej dokumentacji. Prokurator nie odniósł się do kwestii proceduralnych podniesionych przez skarżąca w jej zażaleniu.

28.  Następnie decyzja o umorzeniu postępowania została przekazana do zbadania Sądowi Rejonowemu dla Warszawy - Śródmieścia.

29.  Sąd Rejonowy w końcowym postanowieniu z 2 sierpnia 2002 r., nie podlegającym już zaskarżeniu i liczącym dwadzieścia trzy linijki podtrzymał decyzję o umorzeniu postępowania. Mając na względzie opinię medyczną sąd uznał, że odmowa przerwania ciąży nie wpłynęła na pogorszenie wzroku skarżącej. Ponadto sąd uznał, że wystąpienie wylewu w gałkach ocznych skarżącej było prawdopodobne zważywszy stan zdrowia skarżącej. Sąd nie ustosunkował się, do zarzutu proceduralnego skarżącej, który podniosła ona w swym zażaleniu na postanowienie Prokuratora Rejonowego.

30.  Skarżąca próbowała także wszcząć postępowanie dyscyplinarne przeciwko Dr R.D. i Dr B. Jednak to postępowanie zostało ostatecznie umorzone 19 czerwca 2002 r., kompetentne organy Izby Lekarskiej uznały, iż nie doszło do zawodowego zaniedbania.

31.  Obecnie skarżąca widzi przedmioty z odległości około 1,5 metra i obawia się ślepoty. 11 stycznia 2001 r. ośrodek opiekuńczy wydał zaświadczenie wskazujące, że skarżąca nie była w stanie opiekować się dziećmi, gdyż nie widzi na odległość dłuższą niż 1,5 metra. 28 maja 2001 r. komisja lekarska ZUS wydała decyzję potwierdzającą wysoką niepełnosprawność skarżącej. Skarżąca pozostaje obecnie niezatrudniona i otrzymuje miesięczną rentę w wysokości 560 zł. Wychowuje samotnie trójkę dzieci.

II. ODPOWIEDNIE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA

A.  Konstytucja

32.  Artykuł 38 Konstytucji stanowi:


„Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia.”

33.  Artykuł 47 Konstytucji stanowi:


„Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym.”

  1. Ustawa z 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży i związane ustawy.

34. Wciąż obowiązująca ustawa z 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży była wydana przez parlament w 1993 r. Artykuł 1 stanowił w tamtym czasie, iż „Każda istota ludzka ma od chwili poczęcia przyrodzone prawo do życia”.

35.  Ustawa ta przewidywała, iż legalna aborcja mogła być przeprowadzona tylko do dwunastego tygodnia ciąży, kiedy ciąża zagrażała życiu lub zdrowiu matki lub badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazywały na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu lub zachodziło uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego.

36. 4 stycznia 1997 r. weszła w życie, przyjęta w dniu 30 sierpnia 1996 r., nowelizacja ustawy z 1993 r. Artykuł 1 ustęp 2 stanowił: „Prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie.” Nowelizacja ta przewidywała także, że ciąża mogła zostać przerwana w ciągu pierwszych 12 tygodni ze względu na ciężkie warunki życiowe lub trudną sytuację osobistą kobiety.

37.  W grudniu 1997 r. zostały poczynione dalsze zmiany w tekście ustawy z 1993 r. stosownie do wyroku wydanego przez Trybunał Konstytucyjny w maju 1997 r. W wyroku tym Trybunał uznał, iż przepis legalizujący aborcję z przyczyn społecznych był sprzeczny z brzmieniem Konstytucji w tamtym czasie.1

38.  Artykuł 4(a) ustawy z 1993 r. w swym obecnie obowiązującym brzmieniu stanowi w odpowiedniej części:

„1. Przerwanie ciąży może być dokonane wyłącznie przez lekarza, w przypadku gdy:

1) ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej,

2) badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu,

3) zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego,

2. W przypadkach określonych w ust. 1 pkt 2 przerwanie ciąży jest dopuszczalne do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej; w przypadku określonym w ust. 1 pkt 3 lub 4, jeżeli od początku ciąży nie upłynęło więcej niż 12 tygodni.

3. W przypadkach, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, przerwania ciąży dokonuje lekarz w szpitalu…

5. Wystąpienie okoliczności, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, stwierdza inny lekarz niż dokonujący przerwania ciąży, chyba że ciąża zagraża bezpośrednio życiu kobiety”.


39.  Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 22 stycznia 1997 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych lekarzy, uprawniających do dokonania przerwania ciąży oraz stwierdzenia, że ciąża zagraża życiu lub zdrowiu kobiety lub wskazuje na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu zawiera dwa podstawowe paragrafy. W paragrafie 1 wymagane kwalifikacje lekarzy, którzy mogą przeprowadzać legalne aborcje w przypadkach określonych w ustawie z 1993 r. Paragraf 2 rozporządzenia stanowi:
„Wystąpienie okoliczności wskazujących że ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej stwierdza lekarz posiadający tytuł specjalisty w zakresie medycyny właściwej ze względu na rodzaj choroby kobiety ciężarnej.”

40.  Artykuł 37 ustawy z 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty stanowi, iż w razie wątpliwości diagnostycznych lub terapeutycznych lekarz z własnej inicjatywy, bądź na wniosek pacjenta, jeżeli uzna to za uzasadnione w świetle wymagań wiedzy medycznej, powinien zasięgnąć opinii właściwego lekarza specjalisty lub zorganizować konsylium lekarskie.


C.  Przestępstwo aborcji dokonanej z naruszeniem ustawy z 1993 r.

41.  Przerwanie ciąży z naruszeniem wymogów określonych w ustawie z 1993 r. stanowi przestępstwo w świetle artykułu 152 § 1 Kodeksu Karnego. Kto przerywa ciążę z naruszeniem ustawy lub pomaga przy jej przerwaniu podlega karze wolności do lat trzech. Ciężarna kobieta nie ponosi odpowiedzialności karnej za aborcję dokonaną z naruszeniem ustawy z 1993 r.


D. Przepisy Kodeksu Postępowania Karnego

42.  Osoba oskarżona w postępowaniu karnym może zgodnie z artykułem 78 § 1 żądać wyznaczenia obrońcy z urzędu, jeśli nie jest w stanie samodzielnie ponosić kosztów obrony. Na mocy artykułu 87 § 1 i artykułu 88 § 1 KPK ofiara przestępstwa jest również uprawniona do wystąpienia o przyznani jej bezpłatnej pomocy prawnej w celu reprezentowania jej w śledztwie oraz postępowaniu.


E. Przestępstwo spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu

43.  Artykuł 156 § 1 Kodeksu karnego z 1997 r. stanowi, iż osoba powodująca ciężki uszczerbek na zdrowiu podlega karze pozbawienia wolności od roku do dziesięciu lat.



F.  Odpowiedzialność cywilna z tytułu czynów niedozwolonych

44.  Artykuł 415 i następne polskiego Kodeksu Cywilnego przewidują odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych. Zgodnie z tym przepisem ktokolwiek z winy swej wyrządzi drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.

45. Stosownie do Artykułu 444 Kodeksu Cywilnego w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia sprawca zobowiązany jest do naprawienia szkody obejmującej wszelkie wynikłe z tego powodu koszty.
G.  Orzecznictwo sądów polskich

46.  W wyroku z 21 listopada 2003 r. (V CK 167/03) Sąd Najwyższy uznał, iż niezgodna z prawem odmowa przerwania ciąży spowodowanej gwałtem, to jest okoliczności przewidzianej w artykule 4 a ust. 1 pkt 3 ustawy z 1993 r. może stanowić podstawę do roszczenia odszkodowawczego za szkodę materialną doznaną w wyniku takiej odmowy.

47.  W wyroku z 13 października 2005 r. (IV CJ 161/05) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż odmowa testu prenatalnego w okolicznościach, w których istniało przypuszczenie, iż ciężarna kobieta może urodzić dziecko poważnie i nieuleczalnie chore, to jest w okolicznościach przewidzianych w artykule 4 a ustęp 1 pkt 2 ustawy daje podstawy do roszczenia odszkodowawczego.
III.  ODPOWIEDNIE MATERIAŁY POZAKONWNECYJNE

1.  Obserwacje Komitetu Praw Człowieka

48.  Komitet przeanalizowawszy w 1999 r. czwarte sprawozdanie okresowe z wykonania Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich


i Politycznych przedstawione przez Polskę przyjął następujące wnioski (Dokument CCPR/C/SR.1779):

„11. Komitet odnotowuje z obawą (a) surowe prawo dotyczące aborcji, które prowadzi do dużej ilości potajemnych aborcji z wiążącym się z tym ryzykiem dla życia i zdrowia kobiet; (b) ograniczony dostęp kobiet do środków antykoncepcyjnych ze względu na ich wysokie ceny oraz ograniczony dostęp do odpowiednich recept; (c) wyeliminowanie wychowania seksualnego z programów szkolnych, oraz (d) niedostatek publicznych programów planowania rodziny (art. 3, 6, 9 i 26).


Państwo-Strona powinna przyjąć politykę i programy promujące pełny i niedyskryminujący dostęp do wszystkich metod planowania rodziny, a także ponownie wprowadzić edukację seksualną do szkół publicznych.”

49.  Rząd Polski w swym piątym sprawozdaniu okresowym przedstawionym Komitetowi (CCPR/C/POL/2004/5) stwierdził:


„106. W Polsce dane dotyczące aborcji odnoszą się wyłącznie do zabiegów wykonywanych w szpitalach tj. prawnie dopuszczalnych ustawą. Liczby zabiegów podane w obecnych oficjalnych statystykach są niskie w porównaniu z poprzednimi latami. Organizacje pozarządowe na podstawie prowadzonych przez siebie badań szacują, że liczba aborcji dokonywanych nielegalnie w Polsce sięga rocznie od 80 do 200 tys.

107. Z corocznych rządowych Sprawozdań z wykonania ustawy, a także z raportów organizacji pozarządowych wynika, że jej postanowienia nie są w pełni realizowane i niektóre kobiety, mimo spełniania kryteriów do dokonania zabiegu nie są mu poddawane. Zdarzają się odmowy wykonania zabiegu przez lekarzy zatrudnionych w publicznych placówkach systemu ochrony zdrowia, którzy powołują się na tzw. klauzulę sumienia, a jednocześnie kobietom, u których występują przesłanki do legalnego zabiegu nie udziela się informacji dokąd powinny się zgłosić. Zdarza się, że od kobiet żąda się dodatkowych zaświadczeń, co wydłuża procedurę do czasu, kiedy przerwanie ciąży staje się niebezpieczne dla zdrowia i życia kobiety. Brak jest oficjalnych danych statystycznych dotyczących skarg na odmowy ze strony lekarzy dokonania aborcji. Pełnomocnik Rządu ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn zwrócił uwagę na niski dostęp do badań prenatalnych (2035 badań na ponad 411 tys. ciężarnych kobiet – w roku 2001), do procedur zapłodnienia pozaustrojowego oraz refundowanych środków antykoncepcyjnych, a także na niewłaściwy poziom edukacji seksualnej w szkołach. W opinii Rządu istnieje potrzeba wyegzekwowania przepisów już obowiązujących w zakresie dostępu do badań prenatalnych i wykonywania zabiegów przerywania ciąży.” 1


50.  Komitet rozpatrzywszy na swych posiedzeniach w dniach 27 i 28 października 2004 r. oraz 4 listopada 2004 r. polskie piąte sprawozdanie okresowe przyjął w swoich uwagach końcowych (Dokument CCPR/C/SR.2251) następujące istotne komentarze:
„8. Komitet ponawia swoje głębokie zaniepokojenie restrykcyjnym prawem aborcyjnym w Polsce, które może zachęcać kobiety do korzystania z niebezpiecznych, nielegalnych aborcji, którym towarzyszy ryzyko zagrożenia życia i zdrowia. [Komitet] jest również zaniepokojony niedostępnością aborcji w praktyce nawet kiedy prawo na nią zezwala, na przykład w przypadkach, gdy ciąża jest wynikiem gwałtu, jak również brakiem informacji na temat korzystania z klauzuli sumienia przez lekarzy, którzy odmawiają przeprowadzenia legalnych aborcji. Ponadto Komitet wyraża żal, iż brak jest informacji na temat rozmiaru zjawiska nielegalnie przeprowadzanych aborcji i ich konsekwencji dla kobiet (art. 6).

Państwo powinno zliberalizować swoje ustawodawstwo oraz praktykę dotyczącą aborcji. Państwo powinno dostarczyć dalszych informacji na temat korzystania z klauzuli sumienia przez lekarzy oraz, na ile to możliwe, na temat liczby nielegalnych aborcji przeprowadzanych w Polsce. Te zalecenia powinny być wzięte pod uwagę w czasie dyskusji w Parlamencie nad projektem Ustawy o świadomym rodzicielstwie.”



2.  Obserwacje organizacji pozarządowych

51.  W raporcie przygotowanym przez sieć ASTRA na temat Zdrowia i Praw Reprodukcyjnych w Europie Środkowej i Wschodniej (Reproductive Health and Rights in Central and Eastern Europe) na Europejskie Forum Populacji (the European Population Forum) w Genewie, 12-14 stycznia 2004 r., stwierdzono:



ustawa antyaborcyjna obowiązująca w Polsce od 1993 r. spowodowała wiele negatywnych konsekwencji dla zdrowia reprodukcyjnego kobiet, takich jak:

wielu kobietom, które są uprawnione do legalnej aborcji, odmawia się tego prawa w ich lokalnych szpitalach

aborcje ze względów społecznych nie są wstrzymywane, lecz po prostu spychane do “podziemia”, bowiem kobiety chcące poddać się aborcji mogą znaleźć lekarza, który zrobi to nielegalnie lub udać się w tym celu za granicę

skutki ustawy są odczuwane przez najbiedniejsze i najmniej wykształcone jednostki społeczeństwa, bowiem nielegalne aborcje są bardzo kosztowne.

Brak wiedzy na temat planowania rodziny obniża jakość życia kobiet. Ich seksualność jest zagrożona albo przez stałą obawę niechcianej ciąży albo poszukiwanie niepewnej aborcji. Istnieje duża dezaprobata i przeszkadzanie tym, którzy wybierają aborcję zgodnie z warunkami, w których jest dozwolona. Lekarze i szpitale często wprowadzają w błąd lub dezinformują kobiety, które maja prawo do legalnego przerwania ciąży, narażając w ten sposób zdrowie kobiet na szwank. Lekarze (a nawet całe szpitale, chociaż wcale nie mają nawet do tego prawa) często odmawiają przeprowadzenia aborcji w szpitalach, gdzie pracują, powołując się na tak zwana klauzulę sumienia – prawo odmowy przeprowadzenia aborcji ze względu na czyjeś przekonania religijne lub obiekcje moralne – lub nawet bez podawania uzasadnienia tworząc problemy tak długo jak jest to potrzebne by aborcja stała się niemożliwa w świetle prawa. Istnieje jednak dobrze zorganizowane podziemie aborcyjne – aborcje są przeprowadzane nielegalnie w prywatnych klinikach bardzo często przez tych samych lekarzy, którzy odmawiają przeprowadzenia aborcji w szpitalu. Przeciętny koszt aborcji wynosi ok. 2.000 zł (równowartość przeciętnego wynagrodzenia brutto w kraju). Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny szacuje, że liczba aborcji w Polsce wynosi 80,000-200,000 każdego roku.”



  1. Raport zbiorczy Sieci Niezależnych Ekspertów UE ds. praw podstawowych

52.  W swym raporcie zatytułowanym “Konkluzje i rekomendacje na temat sytuacji praw podstawowych w Unii Europejskiej i jej krajach członkowskich w 2004 r.” z 15 kwietnia 2005 r., Sieć stwierdziła m. in.:
„Potwierdzając, iż nie istnieje jeszcze skrystalizowane orzecznictwo międzynarodowe lub europejskie z zakresu praw człowieka, dotyczące kwestii określenia odpowiedniej równowagi pomiędzy prawem kobiet do przerywania ciąży z jednej strony, jako szczególnej manifestacji generalnego prawa do autonomii jednostki stanowiącej prawo do życia prywatnego oraz do ochrony potencjalnego życia ludzkiego z drugiej strony, Sieć wyraża swój niepokój z powodu dużej liczby sytuacji, w których w opinii niezależnych ekspertów bieżący stan prawa międzynarodowego w zakresie praw człowieka budzi wątpliwości.

Kobieta chcąca dokonać aborcji nie powinna musieć podróżować zagranicę, aby się jej poddać w związku z brakiem takich usług w jej kraju, nawet gdyby poszukiwanie aborcji było legalne lub ponieważ, aborcja przeprowadzona zagranicą jest legalna , to w identycznych okolicznościach jest zabroniona w kraju zamieszkania. Może to stanowić źródło dyskryminacji pomiędzy kobietami, które mogą podróżować zagranicę i tymi, które z powodu swego kalectwa, stanu zdrowia, braku środków sytuacji administracyjnej lub choćby braku stosownych informacji do zrobienia tego (…) Kobieta nie powinna poszukiwać aborcji z powodu niewystarczającego wsparcia np. dla młodych matek, lub z powodu możliwości utraty pracy; wymaga bliskiego przyjrzenia się wzorcom aborcyjnym przeprowadzanym pod jurysdykcją, w której aborcja jest dozwolona, tak by zidentyfikować potrzeby osób uciekających się do aborcji oraz przyjrzeć się sposobnościom, które powinny być stworzone aby lepiej odpowiedzieć na ich potrzeby. (…) Odnosząc się do końcowych uwag przyjętych 5 listopada 2004 r. przez Komitet Praw Człowieka rozpatrujący raport przedłożony przez Polskę zgodnie z Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych (CCPR/CO/82/POL/Rev. 1, para. 8), Sieć zauważa, że wszelkie zakazy, co do nieterapeutycznej aborcji lub praktycznego braku możliwości aborcji może w rzeczywistości mieć efekt podnoszenia się liczby ukrytych aborcji, które są praktykowane, gdyż zainteresowana kobieta może się pokusić o potajemną aborcję z powodu braku odpowiedniej obsługi doradczej, która mogłaby ją poinformować o innych możliwych alternatywach dla niej (…)

Kiedy Państwo wybiera zakaz aborcji powinno przynajmniej monitorować wpływ tego zakazu na praktykę aborcyjną i przekazywać te informacje w celu włączenia do nieformalnej publicznej debaty. W końcu w okolicznościach, w których aborcja jest legalna kobiety powinny mieć efektywny dostęp do takich usług bez dyskryminacji.”

PRAWO


I.  ZARZUT WSTĘPNY RZĄDU

53.  Stosownie do Artykułu 35 § 1 Konwencji Trybunał może rozpatrywać sprawę jedynie po wyczerpaniu wszystkich środków krajowych.

54.  W tym kontekście Rząd utrzymywał, iż skarżąca nie wykorzystała wszystkich środków dostępnych w polskim prawie jak wymaga tego artykuł 35 § 1 Konwencji.

55.  Rząd odniósł się do orzecznictwa Trybunału w takim sensie, iż zgodnie z Konwencją istnieją pewne pozytywne obowiązki, które wymagają od państwa wydania regulacji zmuszających szpitale do podjęcia odpowiednich środków dla ochrony życia ich pacjentów. Wymagają one także utworzenia efektywnego, niezależnego systemu sądowego, tak by przypadki śmierci pacjenta będącego pod opieką lekarską mógł być zbadany, a osoby odpowiedzialne pociągnięte do odpowiedzialności (zob. Powell p.  Wielkiej Brytanii (dec.)) nr 45305/99, ETPCz 2000 V). Ten pozytywny obowiązek nie wymaga koniecznie istnienia w każdej sprawie środka prawnego w prawie karnym. W specyficznej sferze zaniedbania lekarskiego obowiązek mógł także być spełniony, jeśli system prawny przyznawał ofiarom środek prawny albo w postępowaniu cywilnym, albo w połączeniu ze środkiem dostępnym w postępowaniu karnym, pozwalając na ustalenie jakiejkolwiek odpowiedzialności lekarzy i otrzymania stosownego zadośćuczynienia za szkodę (Calvelli i Ciglio p. Włochom [GC], nr 32967/96, § 51, ETPCz 2002 I).

56.  Rząd ponadto utrzymywał, że polski system prawny przewidywał ścieżki prawne, które czyniły możliwym ustalenie odpowiedzialności lekarza za szkodę spowodowaną złą praktyką lekarską albo poprzez drogę postępowania karnego albo cywilnego powództwa odszkodowawczego. W przypadku skarżącej powództwo odszkodowawcze miało duże szanse powodzenia.

57.  Rząd odniósł się w związku z tym do przepisów kodeksu cywilnego regulujących kwestię odpowiedzialności za czyn niedozwolony. Odniósł się ponadto do dwóch wyroków wydanych przez sądy cywilne w kontekście ustawy z 1993 r. W pierwszym wyroku wydanym przez Sąd Najwyższy w dniu 21 listopada 2003 r. sąd stwierdził, że bezprawna odmowa przerwania ciąży spowodowanej gwałtem dawała podstawy do roszczenia odszkodowawczego. W drugiej sprawie Sąd Okręgowy w Łomży oddalił 6 maja 2004 r. powództwo o szkodę niematerialną wniesione przez rodziców, którym odmówiono dostępu do badań prenatalnych i których dziecko urodziło się z poważnymi wadami rozwojowymi.


58.  Skarżąca podniosła, iż zgodnie z orzecznictwem Trybunału nie powinno być oczekiwane, iż skorzysta ona zarówno ze środków cywilnych jak i karnych w odniesieniu do rzekomego naruszenia Artykułu 8 Konwencji. Jeśli dostępnych było więcej środków prawnych niż jeden, skarżąca nie musiała skorzystać więcej niż z jednego (Yağcı and Sargın p. Turcji, wyrok z 8 czerwca 1995 r., Seria A nr 319-A, §§ 42 44). Odniosła się ona ponadto do wyroku, w którym Trybunał uznał, że skarżący po wykorzystaniu wszystkich dostępnych im środków karnych nie byli zobligowani, przy braku wniesienia aktu oskarżenia w związku z podniesionymi przez nich oskarżeniami, do podejmowania innej próby otrzymania zadośćuczynienia poprzez wniesienie powództwa odszkodowawczego (zob. Assenov i Inni p. Bułgarii, wyrok z 28 października 1998 r., Zbiór wyroków i decyzji 1998 VIII, § 86).

59.  Skarżąca utrzymywała, iż prowadzenie postępowania cywilnego w jej sprawie byłoby nieefektywne. Do chwili obecnej nie było w Polsce ostatecznego wyroku sądu, w którym przyznane zostałoby odszkodowanie za uszczerbek na zdrowiu kobiety spowodowany odmową aborcji ze względów zdrowotnych dozwolonych ustawą z 1993 r. Podkreśliła ona, że dwie sprawy przekazane przez Rząd miały miejsce później niż jej skarga do Trybunału zgodnie z artykułem 34 Konwencji. W sposób istotny były one bez znaczenia dla jej sprawy, ponieważ dotyczyły one sytuacji fundamentalnie różnych niż jej sprawa, zarówno co do faktów jak i prawa. Jedna odnosiła się do roszczenia odszkodowawczego za bezprawną odmowę aborcji w sytuacji, gdy ciąża była spowodowana gwałtem a druga dotyczyła powództwa o odszkodowanie za odmowę testów prenatalnych.

60.  W końcu skarżąca wskazała, iż w świetle orzecznictwa Trybunału to do skarżącego należy wybór środka prawnego, który byłby najbardziej właściwy w okolicznościach jego sprawy (Airey p. Irlandii, wyrok z 9 października 1979 r., Seria A nor 32, § 23). Skuteczne odstraszanie od poważnych ataków na integralność cielesną (tak jak gwałt w sprawie M.C.), w sprawach, w których fundamentalne wolności i podstawowe aspekty życia prywatnego wchodziły w grę, wymagało skutecznego zastosowania przepisów karnych (M.C. p. Bułgrii, nr 39272/98, §§ 124, 148 53, i X i Y p. Holandii, wyrok z 26 marca 1985 r., Seria A nr 91, §§ 23 i 24). W tych okolicznościach środek karny wybrany przez skarżącą był najwłaściwszy.

61.  Trybunał przypomina, że w swej decyzji o dopuszczalności niniejszej sprawy połączył kwestię badania wyczerpania środków krajowych z rozpatrywaniem meritum sprawy (zobacz paragraf 4 powyżej). Trybunał potwierdza swoje podejście do zagadnienia wyczerpania środków.

II. MERITUM SPRAWY

  1   2   3   4


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna