Stanley fish



Pobieranie 76.31 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar76.31 Kb.
STANLEY FISH

Czy na tych ćwiczeniach jest tekst?

[w: Fish S., INTERPRETACJA, RETORYKA, POLITYKA, Kraków 2002, s. 59-80]



Esej ten ma podwójne źródło: w zdarzeniu, które dało mu ty­tuł, oraz w ostatnio opublikowanym tekście Meyera Abramsa pt. Jak czynić rzeczy tekstami, otwartym ataku na prace Jacąues'a Derridy, Harolda Blooma i moje.
Byłem obecny przy tym, gdy Abrams wygłaszał go w trakcie Seminarium im. Lionela Trillinga w 1978 roku i pamiętam, że bardzo się śmiałem wtedy, gdy mo­wa była o Derridzie i Bloomie, próbowałem się też śmiać, gdy mowa była o mnie. Argumenty Abramsa są znane. Są to w isto­cie rzeczy te same argumenty, które wytoczył on swego czasu przeciwko J. Hillis Millerowi w „dyskusji o pluralizmie". W szcze­gólności oskarża on każdego „Czytającego Od Nowa" („Newre-ader") o granie podwójnej gry, o „wprowadzanie swojej własnej strategii interpretacyjnej w momencie czytania kogoś innego, przy jednoczesnym milczącym poleganiu na wspólnych (commu-nal) normach w momencie komunikowania metod i rezultatów swojej interpretacji własnemu czytelnikowi" („Partisan Review" 1979, nr 4, s. 587). Miller, Derrida i inni piszą książki i eseje oraz biorą udział w sympozjach i dyskusjach, używając stan­dardowego języka po to, aby go zdekonstruować. Sam fakt, że są oni rozumiani, jest argumentem przeciwko stanowisku, do które­go nakłaniają.
Jako kontrargument byłoby to prima facie wiarygodne, wtedy gdyby w grę wchodziła jakaś taka teoria, która czyni rozumienie niemożliwym. Jednakże w teorii Czytającego Od Nowa rozumie­nie jest zawsze możliwe, lecz nie z zewnątrz. To znaczy, że przy­czyna, dla której mogę mówić i zakładać rozumienie tego, co mówię, przez kogoś takiego jak Abrams, polega na tym, że mó- wię do niego z wnętrza pewnego zbioru interesów i względów, i to właśnie przez odniesienie do niego zakładam, że będzie on słyszał moje słowa. Jeśli to, co nastąpi, będzie komunikacją czy zrozumieniem, to nie dlatego, że on i ja podzielamy jakiś język w sensie znajomości znaczenia poszczególnych słów i reguł ich łączenia, lecz ponieważ wspólny jest nam pewien sposób myśle­nia, pewna forma życia, co umieszcza nas w świecie przedmio-tów-które-znajdują-się-już-na-swoim-miejscu, celów, dążeń, pro­cedur, wartości itd. Słowa, jakie wypowiadamy, będą odbierane jako słowa, które z konieczności odnoszą się do cech tegoż właś­nie świata. Tak więc Abrams i ja mogliśmy mówić o tym, czy wiersz jest sielanką czy też nie, argumentować i kontrargumento-wać, dyskutować dowody, przyznawać rację itd. tylko dlatego, że „wiersz" i „sielanka" są dopuszczalnymi etykietkami identyfi­kującymi w obrębie jakiegoś uniwersum dyskursu, w skład które­go wchodzą także warunki określające to, co może liczyć się jako znak identyfikacyjny oraz sposoby dowodzenia, że znajduje się on raczej tu niż tam. To właśnie w obrębie założenia istnienia ta­kich sposobów, warunków i klasyfikacji Abrams i ja mogliśmy się poruszać; nie moglibyśmy tego w ogóle czynić, jeśli dla któ­regoś z nas rzeczy te nie byłyby już założone. Podobnie nie wy­starczyłoby, aby przekazać „komuś z zewnątrz" zbiór definicji (typu „wierszem jest...", „gatunkiem [literackim] jest..."), ponie­waż po to, aby uchwycić znaczenie jakiegoś indywidualnego ter­minu, musi się już rozumieć ogólną działalność (w tym przypad­ku akademicką krytykę literacką), w odniesieniu do której można myśleć o tych rzeczach jako znaczących. System pojęciowy (in-telligibility) nie może zostać zredukowany do jakiejś listy rzeczy, które czyni on zrozumiałymi. Abrams i ci, którzy się z nim zga­dzają, nie uprzytamniają sobie, że komunikacja ma miejsce tylko w obrębie jakiegoś takiego systemu (czy też kontekstu, sytuacji lub wspólnoty interpretacyjnej) i że porozumienie osiągnięte przez dwie lub więcej osób jest właściwe dla tego systemu i obo­wiązuje jedynie w ramach jego ograniczeń. Tak jak nie uprzyta­mniają oni sobie, że porozumienie takie wystarczy i że bardziej doskonałe porozumienie, którego pożądają - porozumienie, które uskutecznia się powyżej i w poprzek sytuacji - nie mogłoby mieć miejsca, nawet jeśli byłoby dostępne, ponieważ to tylko w [okre­ślonych] sytuacjach, z ich interesownymi określeniami tego, co liczy się jako fakt, co można powiedzieć, co będzie uznane za ar­gument, można [w ogóle] rozumieć.
Szkic niniejszy był pierwotnie tekstem jednego z wykładów wygłoszonych przeze mnie jako Wykłady Ku Pamięci Johna Cro-we Ransoma w Kanyon College w okresie od 8 do 13 kwietnia 1979 roku. W efekcie zostałem wciągnięty w trwające tydzień se­minarium, w którym wzięło udział ok. 300 osób. Było to do­świadczenie tyle podniecające, co wyczerpujące. Wygląda na to, że niektóre z tych uczuć podzielała także publiczność, ponieważ w recenzji napisanej dla gazety koledżowej (zatytułowanej Fish wabi publiczność) wspaniałomyślny fragment o mojej „zręczno­ści intelektualnej" został od razu skontrowany przez obserwację, że nie trzeba dodawać, iż „nie zawsze była to zręczność dżen­telmena".

* * *


Pierwszego dnia nowego semestru do kolegi pracującego na John Hopkins University podeszła studentka, która - jak się oka­zało - właśnie zakończyła cykl zajęć ze mną. Postawiła mu pyta­nie, które - sądzę, że zgodzicie się w tej kwestii ze mną - zostało doskonale w swej prostocie sformułowane: „Czy na tych ćwicze­niach jest tekst?" („Is There a Text in This Class?"). Odpowiada­jąc z pewnością tak doskonałą, że wprost nieuświadamianą (cho­ciaż opowiadając mi tę historię, mówił on o tym momencie jako „wpadaniu w pułapkę"), mój kolega rzekł: „Tak, jest to Norton Antology of Literaturę", po czym pułapka (zastawiona nie przez studentkę, lecz przez nieograniczoną zdolność przystosowywania się języka [do okoliczności]) zamknęła się. „Nie, nie - powie­działa studentka. - Chodzi mi o to, czy na tych zajęciach wierzy się w wiersze i takie rzeczy, czy może tylko w nas?"
Można (dla wielu jest to pokusa) czytać tę anegdotę jako ilu­strację niebezpieczeństw, które wynikają ze słuchania takich ludzi jak ja, którzy głoszą niestabilność tekstu i niedostępność ostatecz­nych znaczeń. Ja jednak będę próbował ją odczytywać jako ilu- strację tego, jak w ostateczności bezpodstawne są lęki wynikające z tych obaw.
Ze wszystkich oskarżeń wytoczonych przeciwko tym, których Meyer Abrams nazwał ostatnio Czytającymi Od Nowa (New Re-aders) (Derrida, Bloom, Fish), najbardziej uporczywe odnoszą się do tego, że ci apostołowie nieokreśloności i niedecydowalności ignorują, nawet jeśli sami się na nich wspierają, „normy i możli­wości" osadzone w języku, „językowe znaczenia", które słowa niewątpliwie mają, a w ten sposób zachęcają nas do rezygnacji z „naszej zwykłej dziedziny doświadczenia w mówieniu, słucha­niu, czytaniu i rozumieniu" - dla świata, w którym „żaden tekst nie znaczy niczego szczególnego" i „gdzie nigdy nie możemy po­wiedzieć, co ktoś miał na myśli pisząc coś"1. Oskarżenie mówi, że literalne czy też normatywne znaczenia są ignorowane przez działania kapryśnych interpretatorów. Przypuśćmy teraz, że chce­my sprawdzić to twierdzenie w kontekście naszego przykładu. Ja­kie jest dokładnie normatywne, literalne lub językowe znaczenie [pytania] „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"
W ramach współczesnej debaty krytycznej (tak jak znajduje ona swoje odbicie na łamach, powiedzmy, „Critical Inąuiry") zdają się istnieć jedynie dwa sposoby odpowiedzi na to pytanie: albo istnieje jakieś znaczenie literalne naszego wyrażenia i po­winniśmy móc powiedzieć, jakie ono jest, lub też istnieje tak wie­le znaczeń, jak wielu jest czytelników, i żadne z nich nie jest lite­ralne.
A jednak odpowiedź sugerowana przez moją małą historię mówi, że wyrażenie nasze ma dwa literalne znaczenia: w obrębie okoliczności przyjmowanych przez mojego kolegę (nie twierdzę, że coś zrobił, aby je przyjąć, lecz że one już tam z nim były), wyrażenie to jest w sposób oczywisty pytaniem o to, czy istnieje jakiś zalecany podręcznik dla tego cyklu zajęć, lecz w okoliczno­ściach, które uległy dla niego zmianie pod wpływem zmieniającej sytuację odpowiedzi studentki, jest ono w sposób równie oczywi­sty pytaniem o stanowisko zajmowane przez wykładowcę co do statusu tekstu (stanowisko w obrębie zakresu stanowisk dostęp- nych we współczesnej teorii badań literackich).
Zauważcie pro­szę, że nie mamy tutaj do czynienia z przypadkiem niezdetermi-nowania czy niedecydowalności [znaczenia], lecz zdeterminowania i decydowalności, które zawsze mają ten sam kształt i które mo­gą się zmieniać, jak to ma miejsce w analizowanym przez nas przypadku. Mój kolega nie wahał się pomiędzy dwoma (czy wię­cej) możliwymi znaczeniami naszego wyrażenia; było raczej tak, że od razu uchwycił on to, co wydawało się znaczeniem pewnym w świetle jego, przyjętego z góry, rozumienia sytuacji, a wtedy natychmiast uchwycił inne narzucające się znaczenie, gdy jego rozumienie uległo zmianie. Żadne z tych znaczeń nie zostało na­rzucone (ulubione wyrażenie w polemikach skierowanych prze­ciwko nowoczytaczom) na znaczenia bardziej standardowe przez jakiś prywatny, idiosynkratyczny akt interpretacji; obie interpreta­cje były funkcją publicznych i konstytutywnych norm (języka i rozumienia) przywoływanych przez Abramsa. Idzie jedynie o to, że normy te nie są osadzone w języku (gdzie mogłyby one być odczytywane przez każdego, kto patrzy wystarczająco jas­nym, tzn. nieuprzedzonym okiem), lecz w strukturze instytucjo­nalnej, w obrębie której słyszy się wyrażenia jako już zorganizo­wane ze względu na pewne przyjmowane cele i zamiary. Ponie­waż zarówno mój kolega, jak i jego studentka są usytuowani w tej instytucji, ich działania interpretacyjne nie są wolne, lecz ograniczone przez zrozumiałe praktyki i założenia owej instytu­cji, a nie reguły i ustalone znaczenia jakiegoś systemu języko­wego.
1 M.H. Abrams, The Deconstructive Angel, „Critical Inąuiry", nr 3 (wiosna 1977), s. 431 i 434.
Innym sposobem postawienia tej kwestii byłoby powiedzenie, że żadne odczytanie tego pytania, które moglibyśmy dla wygody oznaczyć jako „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" 1 i „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"2, nie byłoby natychmiast dane ja­kiemukolwiek rodzimemu użytkownikowi języka. „Czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" 1 jest możliwe do zinterpretowania lub odczytania jedynie przez kogoś, kto już wie, co podpada pod ogólną rubrykę „pierwszy dzień zajęć" (wie, co interesuje nowych studentów, jakie biurokratyczne sprawy muszą zostać rozstrzyg­nięte, zanim zajęcia się rozpoczną) i kto dlatego też odczytuje da­ne wyrażenie w świetle tej wiedzy, która nie jest używana po fakcie, lecz jest odpowiedzialna za kształt, jaki fakt od razu ma. Dla kogoś, kogo świadomość nie jest już wypełniona ową wie­dzą, „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" 1 byłoby tak samo nie­zrozumiałe, jak „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"2 byłoby niezrozumiałe dla kogoś, kto nie byłby już świadom kwestii dys­kutowanych we współczesnym literaturoznawstwie. Nie twierdzę, że dla niektórych czytelników czy słuchaczy pytanie to byłoby całkowicie niezrozumiałe (w istocie rzeczy, w dalszej części tego eseju będę dowodził, że niezrozumiałość w dosłownym, czy czy­stym tego słowa znaczeniu jest niemożliwością), lecz jedynie, że istnieją tacy czytelnicy i słuchacze, dla których zrozumiałość na­szego pytania nie przybrałaby postaci, które przybrała dla mojego kolegi. I tak np. możliwym jest wyobrażenie sobie kogoś, kto słyszałby owo pytanie jako dotyczące umiejscowienia jakiegoś obiektu, tj. jako wyrażenie o postaci: „Sądzę, że zostawiłem mój tekst w tej sali [Fish wykorzystuje tu wieloznaczność słowa „class", które oznacza także salę lekcyjną - przyp. tłum.]; czy wi­dział go Pan?" Mielibyśmy wtedy „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"3 i możliwość, której obawiają się obrońcy tego, co nor­matywne i określone - możliwość nieskończonego mnożenia nu­merów [pytania], tj., możliwość istnienia świata, w którym każde wyrażenie posiada nieskończoną wielość znaczeń. Ale to wcale nie jest to, co sugerowałby nasz przykład, jakkolwiek nie byłby uogólniony. W każdej z sytuacji, które przedstawiłem (i w każ­dej, którą mógłbym jeszcze sobie wyobrazić), znaczenie wyraże­nia byłoby istotnie ograniczone, i to nie tyle w efekcie tego, co usłyszano, lecz przede wszystkim przez same sposoby, na jakie mogłoby ono być usłyszane. Nieskończona mnogość znaczeń na­pawałaby lękiem tylko wtedy, gdyby zdania istniały w stanie, w którym nie byłyby już osadzone i nie pojawiałyby się jako fun­kcja tej czy innej sytuacji. Stan ten, jeśli mógłby zostać zlokali­zowany, byłby stanem normatywnym, i byłoby czymś zaiste kło­potliwym, gdyby norma [sama] była płynna \free-floating] i nie­określona. Taki stan jednak nie istnieje. Zdania pojawiają się tylko w sytuacjach, a w obrębie tych sytuacji normatywne zna­czenie jakiegoś wyrażenia będzie zawsze oczywiste czy przynaj­mniej dostępne, chociaż w obrębie innej sytuacji to samo wyrażenie, choć już nie takie samo, będzie miało inne normatywne zna­czenie, nie mniej oczywiste i dostępne. (Doświadczenie mojego kolegi jest dokładną tego ilustracją). Nie znaczy to, że nie ma sposobu, aby rozróżnić pomiędzy znaczeniami jakiegoś wyraże­nia, które będą się pojawiać się w odmiennych sytuacjach, lecz jedynie, że rozróżnienie to będzie zawsze czynione na mocy na­szego pozostawania w jakiejś sytuacji (nigdy nie jest tak, abyśmy się w jakiejś nie znajdowali) i w innej sytuacji rozróżnienie to zostanie również, choć inaczej uczynione. Innymi słowy, podczas gdy zawsze jest możliwe, aby uporządkować i uszeregować „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" 1 i „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"2 (dlatego że są one już zawsze uszeregowane), nigdy nie będzie możliwe nadanie im jakiegokolwiek porządku raz-na-za-wsze, porządku, który byłby niezależny od ich pojawiania się lub niepojawiania się w sytuacjach (ponieważ to tylko w sytuacjach one się pojawiają lub też nie pojawiają).
Istnieje jednakże możliwość dokonania takiego rozróżnienia pomiędzy nimi, które pozwoli nam powiedzieć, że - w ograni­czonym sensie - jedno jest bardziej normalne niż drugie, albo­wiem podczas gdy każde jest doskonale normalne w kontekście, w którym jego literalność jest bezpośrednio oczywista (następują­ce po sobie konteksty przyjmowane przez mojego kolegę), jeden z tych kontekstów jest z pewnością bardziej dostępny i dlatego też jest bardziej prawdopodobne, że stanie się perspektywą, w obrębie której wyrażenie nasze zostanie odczytane.
Wydaje się, w rzeczy samej, że mamy tutaj do czynienia z tym, co na­zwałbym „instytucjonalnym zagnieżdżeniem" („institutional nesting"). Jeśli „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" 1 jest słyszalne tylko przez tych, którzy wiedzą, co podpada pod rubrykę „pier­wszy dzień zajęć" i jeśli „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"2 jest słyszalne tylko przez tych, których kategorie rozumienia obejmują kwestie współczesnego literaturoznawstwa, to wtedy oczywistym jest, że w przypadkowej populacji mającej do czy­nienia z naszym wyrażeniem więcej osób będzie „słyszeć" „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" 1 niż „czy na tych zajęciach jest tekst?"2, i - co więcej - że chociaż „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" 1 mogłoby być natychmiast słyszalne przez kogoś, dla ko- go „czy na tych zajęciach jest tekst?"2 musiałoby być pracowicie wyjaśniane, to trudno wyobrazić sobie kogoś zdolnego do słysze­nia „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"2, kto nie byłby już zdolny do zrozumienia „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" 1 (Jeśli pierwsze wyrażenie jest zrozumiałe dla każdego, kto jest w branży, dla większości studentów oraz wielu księgarzy, to dru­gie tylko dla tych w branży, którym nie wydaje się niczym szcze­gólnym, tak jak nie wydało się i mnie, gdy mi się to ostatnio zda­rzyło, napotkać krytyka używającego zwrotu „spopularyzowane przez Lacana"). Ponowne wprowadzenie kategorii tego, co nor­malne, nie osłabia mojej argumentacji, ponieważ kategoria ta, w tej formie, w jakiej się pojawia, nie jest transcendentalna, lecz instytucjonalna. Chociaż żadna instytucja nie jest tak powszechna w swej mocy i tak trwała, że znaczenia, które umożliwia, stają się normalne na zawsze, pewne instytucje czy też formy życia są tak szeroko rozpowszechnione, że dla bardzo wielu ludzi znaczenia przez nie ustanawiane wydają się „naturalne" i trzeba specjalnego wysiłku, aby dostrzec, że są one wytworem okoliczności.
Kwestia ta jest ważna, ponieważ wyjaśnia ona powodzenie, z jakim Abrams czy E.D. Hirsch mogą odwoływać się do [po­wszechnie] podzielanego rozumienia języka potocznego i argu­mentować na tej podstawie o dostępności jakiegoś rdzenia ustalo­nych znaczeń. Gdy Hirsch proponuje [zdanie] „Powietrze jest rześkie" („The air is crisp") jako przykład znaczenia słownego {yerbal meaning), tzn. zrozumiałego dla wszystkich użytkowni­ków języka i odróżnia to, co jest podzielane i określone w odnie­sieniu do niego, od skojarzeń, które może ono w określonych okolicznościach budzić (np. „Powinienem jeść mniej na kolację", „Rześkie powietrze przypomina mi moje dzieciństwo w Ver-mont")2, liczy on tak bardzo na to, że czytelnicy zgodzą się cał­kowicie z jego sensem tego, czym jest owo podzielane i norma­tywne znaczenie słowne, że nie troszczy się nawet o to, aby je zi­dentyfikować. I chociaż nie robiłem żadnych badań w tej kwestii, zaryzykuję przypuszczenie, że jego optymizm w odniesieniu do tego szczególnego przykładu jest dobrze uzasadniony.
2 E.D. Hirsch, Validity in Interpretation, New Haven: Yale University Press 1967, s. 218-219.

Czy na tych ćwiczeniach jest tekst?


To znaczy: większość, jeśli nie wszyscy jego czytelnicy, bezpośrednio rozu­mieją powyższe wyrażenie jako skrótowy opis meteorologiczny określający pewną jakość lokalnej atmosfery. Jednakże „fortun-ność" tego przykładu zamiast potwierdzać stanowisko Hirscha (które zawsze, jak to ostatnio potwierdził, zakłada „stałą określo-ność znaczenia")3 potwierdza stanowisko moje. Oczywistość zna­czenia wyrażenia nie jest funkcją wartości, jakie mają słowa w jakimś systemie językowym, który jest niezależny od konte­kstu; jest raczej tak, że ponieważ słowa są słyszane jako już osa­dzone w jakimś kontekście, to mają one już jakieś znaczenie, któ­re Hirsch może wtedy uznawać za oczywiste. Rzecz tę można do­strzec, osadzając słowa w innym kontekście i obserwując, jak szybko wyłoni się inne „oczywiste" znaczenie. Przypuśćmy na przykład, że napotykamy „Powietrze jest rześkie" (które nawet teraz słyszymy tak, jak zakłada to Hirsch) w środku dyskusji o muzyce („Kiedy jakiś utwór muzyczny jest właściwie grany, powietrze staje się rześkie"). Słyszałoby się to od razu jako stwierdzenie, że jakiś instrument lub instrumenty nadały powie­trzu charakter muzyczny. Co więcej, byłoby to słyszane tylko w ten sposób, zaś słyszenie tego na sposób Hirscha wymagałoby nie lada wysiłku. Można by polemizować z tym, co mówię, twierdząc, że w tekście Hirscha „Powietrze jest rześkie" 1 nie ma w ogóle żadnego kontekstualnego osadzenia. Zdanie to jest jedy­nie przedkładane (presented) i dlatego też porozumienie co do je­go znaczenia musi mieć miejsce z powodu akontekstualnych cech owego wyrażenia. Istnieje jednakże jego kontekstualne tło, a zna­kiem jego obecności jest właśnie nieobecność jakiegokolwiek od­niesienia doń. Oznacza to, że nie jest możliwe nawet pomyślenie o jakimś zdaniu niezależnie od kontekstu i kiedy prosi się nas, aby rozważyć jakieś zdanie, dla którego żaden kontekst nie został ustalony, automatycznie słyszymy je w kontekście, w którym by­ło ono najczęściej [dotąd] napotykane. A zatem Hirsch przywołu­je pewien kontekst przez nieprzywoływanie go, poprzez pozbawienie wyrażenia okoliczności skłania nas do wyobrażenia go so­bie w okolicznościach, w których najprawdopodobniej zostało ono wytworzone, a wyobrażenie takie jest już nadaniem mu kształtu, który wydaje się w tej chwili jedynym możliwym.
3 E.D. Hirsch, The Aims of Interpretation, Chicago: Chicago University Press 1976, s. 1.

Jakie wnioski można wyciągnąć z tych dwóch przykładów? Przede wszystkim ani mój kolega, ani czytelnik zdania Hirscha nie jest ograniczony przez znaczenia, jakie słowa mają w jakimś normatywnym systemie lingwistycznym, a jednak ani jeden, ani drugi nie może dowolnie nadawać wyrażeniu takiego znaczenia, jakie mu się podoba.


W istocie rzeczy, „nadać" (confer) jest zde­cydowanie złym słowem, ponieważ implikuje ono dwuetapową procedurę, w której czytelnik czy słuchacz najpierw bada wyraże­nie, a następnie [potem] nadaje mu znaczenie. Argumentacja z poprzednich stron może zostać sprowadzona do stwierdzenia, że nie ma czegoś takiego jak pierwszy etap, że słyszy się wyraże­nie w obrębie jakiejś wiedzy co do jego celów i zamierzeń, a nie jako coś, co ma zostać dopiero określone, i że to, co jest słyszane, ma już przypisany kształt i nadane znaczenie. Innymi słowy, problem tego, jak określone jest znaczenie, jest jedynie proble­mem tego, czy istnieje jakiś taki punkt, w którym jego określenie jeszcze się nie dokonało. Twierdzę, że nie ma takiego punktu.

Nie mówię, że nigdy nie jest się w stanie świadomie ustalić, co znaczy jakieś wyrażenie. W istocie rzeczy mój kolega znalazł się właśnie w takiej sytuacji, kiedy został poinformowany przez swą studentkę, że nie zrozumiał jej pytania tak, jak ona tego chciała („Nie, nie, chodzi mi o to, czy na tych ćwiczeniach rze­czywiście wierzy się w wiersze i takie rzeczy, czy też to wszy­stko sprowadza się tylko do nas?") i dlatego też musiał je rozpa­trzyć jeszcze raz. Jednak owo „to" w tym (jak i w każdym in­nym) przypadku nie sprowadza się do zbioru słów oczekujących na przypisanie im znaczenia, lecz jest wyrażeniem, do którego już przypisane znaczenie uznano za niewłaściwe. Podczas gdy kolega mój musiał rozpocząć wszystko od nowa, nie musiał roz­poczynać od zera, ponieważ od momentu pierwszego usłyszenia pytania studentki kierował się założeniem co do tego, o co w nim mogłoby chodzić (Oto dlaczego nie jest on „wolny", nawet jeśli nie jest ograniczony przez określone znaczenia). To raczej właś- nie owo założenie jest kwestionowane przez poprawkę studentki, nie zaś jego realizacja. Mówi mu ona, że źle zrozumiał zamierzo­ne przez nią znaczenie, lecz nie znaczy to, że zrobił on błąd w po­łączeniu jej słów i uszeregowaniu ich w znaczącą całość, chodzi raczej o to, że owa znacząca całość, którą on od razu rozpoznał, była efektem błędnej identyfikacji jej intencji (poczynionej wcześniej, nim ona cokolwiek powiedziała). Kiedy studentka sta­nęła przed nim, był nastawiony na usłyszenie czegoś takiego, co studenci zwykle mówią pierwszego dnia zajęć, i stąd właśnie ta­kie było dokładnie to, co usłyszał. Nie odczytał on błędnie tekstu (nie pomylił się w rachunku), lecz źle przedczyfał go (mispre-read) i jeśli miałby się poprawić, musiałby dokonać innego (przed)określenia struktury interesów, z której wyniknęło jego pytanie. Było to oczywiście dokładnie to, co uczynił, a pytanie, jak to zrobił, ma kluczowe znaczenie, zaś najlepszej odpowiedzi na nie można udzielić przez rozważenie najpierw sposobów, w jakie tego nie zrobił.

Nie zrobił tego, skłaniając się do literalnego znaczenia jej od­powiedzi. A zatem nie był to przypadek, kiedy to ktoś, kto został źle zrozumiany, rozjaśnia znaczenie przez uczynienie go wyraź­niejszym, poprzez zmianę słów lub ich dodanie w taki sposób, aby uczynić ich sens nieodpartym. W okolicznościach [towarzy­szących] wyrażeniu, takich, jakie założył, słowa studentki były doskonale jasne - a to, co ona zrobiła, było prośbą o wyobraże­nie sobie innych okoliczności, w których te same słowa byłyby równie, choć inaczej jasne. Nie jest tak, że słowa, które ona do­dała („Nie, nie, chodzi mi o to, czy...") nakierowywały go na owe inne okoliczności przez wyodrębnienie ich z zasobu wszystkich możliwych. Aby tak się bowiem stało, musiałaby istnieć taka we­wnętrzna więź pomiędzy słowami, które studentka wypowiedzia­ła, i szczególnym zbiorem okoliczności (byłaby to dosłowność wyższego rzędu), że jakikolwiek kompetentny użytkownik języka słyszący te słowa natychmiast odwołałby się do owego zbioru.
Jednakże, kiedy opowiedziałem tę historię kilku kompetentnym użytkownikom języka, ci po prostu jej nie zrozumieli. Jeden z moich przyjaciół - profesor filozofii - powiedział mi, że w cza­sie dzielącym wysłuchanie historii od moich wyjaśnień (a to, jak byłem w stanie to uczynić, to inna kluczowa sprawa) łapał się na zadawaniu sobie pytania: „Co to za dowcip, którego nie łapię?" Na początku był w stanie słyszeć jedynie „czy na tych ćwicze­niach jest tekst?", tak jak mój kolega najpierw to słyszał.
Dodat­kowe słowa studentki, bynajmniej nie prowadząc go do usłysze­nia czegoś innego, pozwoliły mu jedynie świadomie zdystanso­wać się wobec tamtego ujęcia. I przeciwnie, byli tacy, którzy nie tylko zrozumieli tę historię, lecz zrozumieli ją przedtem, zanim ją zdążyłem opowiedzieć [do końca], tzn. wiedzieli oni z góry, o co chodzi, gdy tylko powiedziałem, że mój kolega zapytał mnie ostatnio „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"
Kim są ci ludzie i czym jest to coś, co ich zrozumienie tej historii uczyniło tak natychmiastowym i łatwym? Cóż, można by rzec, bez cienia kro-tochwilności, że są to ludzie, którzy już znają moje stanowisko co do pewnych rzeczy (czy też wiedzą, że zajmę jakieś określone stanowisko). To znaczy, że słyszą oni „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" w świetle ich wiedzy co do tego, co z tym najpra­wdopodobniej zrobię, nawet jeśli wydaje się to początkiem aneg­doty (czy w tym przypadku - tytułem eseju). Słyszą oni to ode mnie, w okolicznościach, które skłoniły mnie do wyrażenia swo­jego zdania co do całego zakresu kwestii, które są wyraźnie wy­znaczone.

Mój kolega był w końcu w stanie usłyszeć to, w taki właśnie sposób, jako pochodzące ode mnie, nie dlatego, że byłem tam w sali, ani też nie dlatego, że słowa pytania studentki wskazywa­ły na mnie w sposób, który byłby oczywisty dla jakiegokolwiek słuchacza, lecz ponieważ mógł pomyśleć o mnie siedzącym w swoim gabinecie trzy pokoje dalej i mówiącym studentom, że nie ma żadnych określonych {determinate) znaczeń i że stabil­ność tekstu jest iluzją. W rzeczy samej, jak powiedział, moment rozpoznania i zrozumienia polegał na powiedzeniu sobie: „Ach, to jedna z ofiar Fisha!" Nie powiedział tego dlatego, że słowa studentki wskazywały na to, że jest ona kimś takim, lecz ponie­waż jego zdolność postrzegania jej jako takiej wpłynęła na rozu­mienie jej słów. Odpowiedź na pytanie: „Jak przeszedł od jej słów do okoliczności, w których chciała ona, aby je uchwycił?" brzmi: musiał już myśleć w odniesieniu do tych okoliczności, aby móc słyszeć jej słowa jako odnoszące się do nich.


Pytanie zatem musi zostać oddalone, ponieważ zakłada się w nim, że konstruowanie sensu prowadzi raczej do identyfikacji kontekstu wyrażenia niż na odwrót. Nie znaczy to, że kontekst ów pojawia się jako pierwszy i że gdy tylko został zidentyfikowany, może rozpocząć się konstruowanie sensu. Byłoby to jedynie odwróce­nie porządku następstwa, tymczasem w ogóle nie chodzi o następ­stwo, bowiem oba działania, które miałoby ono porządkować (identyfikacja kontekstu oraz nadanie sensu), następują równo­cześnie. Nie mówi się: „Oto jestem w pewnej sytuacji, teraz roz­pocznę ustalać, co znaczą słowa". Być w sytuacji to postrzegać słowa, te czy jakieś inne, jako już posiadające znaczenie. Dla mo­jego kolegi uprzytomnienie sobie, że może oto stać w obliczu jednej z moich ofiar, było równocześnie usłyszeniem tego, co mówi, jako pytania o jego przekonania dotyczące teorii.

Jednakże pozbycie się jednego pytania „jak" prowadzi jedynie do postawienia innego: jeśli to nie jej słowa naprowadziły go na kontekst wypowiedzi, to jak do niego dotarł? Dlaczego myślał o mnie jako o kimś, kto mówi studentom, że nie ma stałych zna­czeń, a nie o kimś lub czymś innym? Przecież mógł myśleć o kimś czy o czymś innym. To znaczy, że mógł równie dobrze sądzić, iż pojawia się ona [studentka] z innym zamiarem (chcąc się dowiedzieć, powiedzmy, czy głównym przedmiotem zajęć mają być wiersze i eseje, czy też reakcje nań czytelników; pyta­nie w tym samym duchu co zadane przez nią, choć przecież zu­pełnie odeń różne), lub też mógł być po prostu zdezorientowany (stymied), tak jak mój przyjaciel filozof, ograniczony - z powodu braku stosownego wyjaśnienia - do swego pierwszego przypusz­czenia co do jej intencji i niezdolny do nadania jakiegokolwiek innego sensu jej słowom niż ten sens, który im od początku na­dał. Jak więc to zrobił? Zrobił to częściowo dlatego, że mógł to zrobić; był w stanie dotrzeć do owego kontekstu, ponieważ był on już częścią jego repertuaru organizowania świata i zdarzeń w nim zachodzących. Kategoria „jedna z ofiar Fisha" była kate­gorią, którą już dysponował i nie musiał jej wypracowywać. Oczywiście, ona nie zawsze posiadała jego; jego świat nie za­wsze był przez nią zorganizowany. A z pewnością nie władała nim ona na początku rozmowy, była jednakże w jego zasięgu, a on w jej i wszystko to, co musiał zrobić, to przywołać ją bądź też być przez nią przywołany - po to, aby pojawiły się znaczenia przez nią zakładane (Jeśli nie byłaby ona w jego zasięgu, to pro­ces pojmowania byłby inny i wkrótce [już] rozważalibyśmy tę różnicę).


Wszystko to jednakże prowadzi nasze dociekania jeszcze dalej wstecz. Jak i dlaczego został on przez nią przywołany? Odpo­wiedź na to pytanie musi być probabilistyczna i wychodzić od uznania, że gdy coś się zmienia, nie wszystko się zmienia. Cho­ciaż mojego kolegi rozumienie okoliczności, w jakich się znalazł, uległo przekształceniu w trakcie znanej nam rozmowy, okolicz­ności owe wciąż rozumiało się jako akademickie, a w ich obrębie owo zachowywanie ciągłości (choć modyfikowane) rozumienia, którego kierunki jego myśl mogła obrać, były już poważnie ogra­niczone. On wciąż zakładał, tak jak to czynił na początku, że py­tanie studentki ma coś wspólnego z branżą akademicką jako taką, a z literaturą angielską w szczególności i to właśnie te organizu­jące rubryki, kojarzone z tymi dziedzinami doświadczenia, były tym, co prawdopodobnie przyszło mu na myśl. Jedną z tych ru­bryk było „to-co-się-dzieje-na-innych-ćwiczeniach", a jednymi z tych ćwiczeń były moje. I tak oto drogą, która nie jest ani cał­kowicie niewyznaczona, ani też całkowicie określona, doszedł on do mnie i do pojęcia „jedna z ofiar Fisha" oraz do nowej kon­strukcji tego, co mówiła jego studentka.
Oczywiście droga ta byłaby znacznie bardziej okrężna, jeśli kategoria „jedna z ofiar Fisha" nie byłaby już w jego zasięgu, ja­ko narzędzie służące rozumieniu. Jeśli narzędzie to nie byłoby częścią jego repertuaru, jeśli nie mógłby on zostać przez ową ka­tegorię przywołany dlatego przede wszystkim, że nigdy by jej nie znał, to co mógłby zrobić? Odpowiedź brzmi: w ogóle nic nie mógłby zrobić, co nie znaczy, że jest się na zawsze uwięzionym w kategoriach rozumienia, którymi się dysponuje (czy też w dys­pozycji których się pozostaje), lecz że wprowadzenie nowych ka­tegorii czy też rozszerzenie starych, tak aby włączyć nowe (i dla­tego też na nowo widziane) dane, musi zawsze przychodzić z zewnątrz, czy też od tego, co jest przez jakiś czas postrzegane jako będące na zewnątrz. Gdyby zaś był on niezdolny do ziden­tyfikowania struktury zainteresowań studentki, ponieważ nigdy nie były one jego [zainteresowaniami], złożenie [odpowiednich] wyjaśnień byłoby jej obowiązkiem. I tutaj napotykamy inną część dotychczas rozważanego problemu. Nie mogła ona wyjaś­nić mu tego poprzez zmianę lub dodanie [czegoś] do swych słów, przez bycie bardziej dokładną, ponieważ jej słowa byłyby tylko wtedy zrozumiałe, gdyby już był on w posiadaniu wiedzy, którą miały one przynieść ze sobą, wiedzy co do założeń i interesów, z których one wynikły. Jest zatem jasne, że musiałaby ona rozpo­cząć od nowa, chociaż nie od zera (w istocie rzeczy rozpoczyna­nie od zera nigdy nie jest możliwe). Musiałaby jednak cofnąć się do pewnego punktu, w którym istniałaby wspólna zgoda co do tego, co można rozsądnie powiedzieć, tak aby stworzyć jakąś nową i szerszą podstawę porozumienia. W tym szczególnym przy­padku na przykład, mogłaby ona rozpocząć od faktu, że jej inter­lokutor już wie, czym jest tekst, tzn. dysponuje pewnym sposo­bem myślenia o nim, który jest odpowiedzialny za jego usłyszenie jej pierwszego pytania jako pytania o biurokratyczne procedury związane z zajęciami (Pamiętajmy, że ów „on" w tych zdaniach nie jest już moim kolegą, lecz kimś, kto nie posiada jego spe­cjalistycznej wiedzy). To jest właśnie ten sposób myślenia, które­go musiałaby ona użyć, aby rozszerzyć lub podważyć [jego wie­dzę], najpierw być może przez wykazanie, że istnieją tacy, którzy myślą o tekście na inne sposoby, a następnie przez spróbowanie znalezienia jakiejś kategorii jego własnego rozumienia, która mo­głaby służyć jako coś analogicznego wobec rozumienia, którego on jeszcze nie podziela. Mógłby on, na przykład, znać tych psy­chologów, którzy argumentują na rzecz konstytutywnej mocy percepcji, lub też Gombricha teorię podzielanego widzenia, czy wreszcie tę tradycję filozoficzną, w której stabilność przedmio­tów była zawsze sprawą dyskusyjną. Przykład musi pozostać hipotetyczny i zarysowy, ponieważ można go napełnić treścią je­dynie po zidentyfikowaniu poszczególnych przekonań i założeń, które przede wszystkim uczyniłyby wyjaśnienie koniecznym, al­bowiem czymkolwiek by one nie były, dyktowałyby strategię, wedle której pracowałaby ona nad tym, aby uzupełnić je lub zmienić. Dopiero wtedy, gdy strategia ta powiodłaby się, znacze­nie jej słów stałoby się jasne. Nie dlatego, że przeformułowałaby je lub zdefiniowała od nowa, lecz ponieważ byłyby one teraz czytane lub słyszane w obrębie tego samego systemu zrozumiało­ści, z którego wynikają.
Krótko mówiąc, ów hipotetyczny interlokutor zostanie z cza­sem przywiedziony do tego samego punktu rozumienia, którym cieszy się mój kolega, gdy może powiedzieć sobie: „Ach, to jed­na z ofiar Fisha", aczkolwiek przypuszczalnie powie on sobie coś zupełnie innego, jeśli w ogóle cokolwiek powie. Różnica ta nie powinna jednakże przysłaniać podstawowych podobieństw po­między tymi dwoma doświadczeniami: jednym - relacjonowa­nym, drugim - wyobrażonym. W obu przypadkach słowa, które są wypowiadane, słyszy się od razu w obrębie pewnego zbioru założeń co do kierunku, z którego mogą one nadchodzić, i w obu przypadkach to, czego się żąda, to usłyszenie ich w obrębie inne­go zbioru założeń, w odniesieniu do którego te same słowa („czy na tych ćwiczeniach jest tekst?") nie będą już tymi samymi sło­wami. Idzie po prostu o to, że podczas gdy mój kolega jest w sta­nie spełnić te wymagania przez przywołanie pewnego kontekstu wypowiedzi, który już jest częścią jego repertuaru, repertuar jego hipotetycznych stanowisk musi zostać tak rozszerzony, aby włą­czyć ów kontekst po to, by pewnego dnia, gdy znajdzie się w analogicznej sytuacji, mógł go przywołać. Istnieje zatem różni­ca pomiędzy posiadaniem już zdolności i nabywaniem jej, ostate­cznie jednak nie jest to różnica istotnościowa, albowiem sposoby, na jakie zdolność ta może być wykorzystywana z jednej strony i nabywana z drugiej, są bardzo podobne, przede wszystkim dla­tego, że są podobnie niezdeterminowane słowami. Tak jak słowa studentki nie nakierują mojego kolegi na kontekst, który już zna, tak samo nie zdołają one nakierować na jego odkrycie kogoś z nim nie zaznajomionego. A jednak w żadnym razie nieobec­ność takiej mechanicznej determinacji nie oznacza, że droga, któ­rą się podąża, jest odnajdywana przypadkiem. Zmiana jednej struktury rozumienia na inną nie jest zerwaniem, lecz modyfika­cją interesów i zainteresowań, które już istnieją; a ponieważ już istnieją - ograniczają kierunek swojej własnej modyfikacji. To znaczy, że w obu przypadkach ten, kto słucha, jest już w sytuacji określonej przez milcząco znane cele i dążenia, w obu przypad­kach znajduje się on w końcu w innej sytuacji, której cele i dąże­nia stoją w pewnej określonej relacji (kontrastu, opozycji, rozsze­rzenia, ekspansji) wobec tych, które wypierają (jedyna relacja, w której nie mogą się znaleźć, to brak w ogóle jakiejkolwiek re­lacji). Idzie po prostu o to, że w jednym przypadku sieć opraco­wania (elaboratioń) (od tekstu - jako w sposób oczywisty obie­ktu fizycznego - do pytania, czy tekst jest obiektem fizycznym, czy też nie) została już wyartykułowana (chociaż nie wszystkie z jej artykulacji znajdują się w centrum uwagi w tym samym czasie - zawsze występuje selekcja). W drugim zaś, artykulacja owej sieci jest sprawą nauczyciela (tutaj - studentki), który z ko­nieczności rozpoczyna od tego, co już dane.
Ostatnie podobieństwo pomiędzy tymi dwoma przypadkami polega na tym, że w żadnym z nich sukces nie jest zapewniony. Było nie bardziej nieuniknionym, że mój kolega wpadnie na kon­tekst wypowiedzi swej studentki, niż to, że mogłaby ona wpro­wadzić weń kogoś wcześniej nieświadomego. I - w rzeczy samej - jeśli kolega mój pozostałby w kropce (po prostu nie pomyślał­by o mnie), studentka musiałaby naprowadzić go na sposób, któ­ry był w efekcie nieodróżnialny od sposobu, w jaki doprowadzi­łaby ona kogoś do jakiejś nowej wiedzy, tj. rozpoczynając od kształtu jego obecnego rozumienia.
Krążyłem tak długo wokół wyjaśnienia powyższej anegdoty, że jej stosunek do problemu autorytetu w sali wykładowej i w krytyce literackiej może wydać się niejasny. Pozwólcie mi wyjaśnić go przez przywołanie twierdzenia Abramsa i innych, że autorytet zależy od istnienia określonego rdzenia znaczeń, ponie­waż w przypadku braku takiego rdzenia nie istnieje żaden norma­tywny czy też publiczny sposób interpretacji tego, co ktoś mówi czy pisze, co w rezultacie powoduje, że interpretacja staje się sprawą indywidualnych i prywatnych wykładni, z których żadna nie może zostać poddana w wątpliwość {challenge), czy skorygo­wana. W krytyce literackiej oznaczałoby to, że o żadnej interpre­tacji nie można powiedzieć, iż jest lepsza lub gorsza od jakiejkol­wiek innej, a w sali wykładowej, że nie dysponujemy żadną odpowiedzią na twierdzenie jakiegoś studenta, iż jego interpretacja jest tak samo dobra jak nasza. Tylko wtedy, gdy istnieje jakaś podzielana bazowa zgoda, zarazem kierująca interpretacją, jak i dostarczająca pewnego mechanizmu rozstrzygania pomiędzy in­terpretacjami, totalny i ogłupiający relatywizm jest do uniknięcia. Jednak w mojej analizie chodziło o to, aby pokazać, że choć „czy na tych ćwiczeniach jest tekst?" nie ma określonego znacze­nia - znaczenia, które może przetrwać radykalną zmianę sytuacji - to w każdej z nich możemy wyobrazić sobie, że znaczenie wy­obrażenia jest albo doskonale jasne, albo też z czasem możliwe do wyjaśnienia. Czym jest coś, co to umożliwia, jeśli nie są to „możliwości i normy" już zakodowane w języku? Jak możliwa jest w ogóle komunikacja, jeśli nie przez odniesienie do jakiejś publicznej i stabilnej normy?
Odpowiedź, która kryje się we wszystkim, co już powiedziałem, mówi, że komunikacja ma miejsce w obrębie sytuacji i że być w sytuacji oznacza posiadać (czy też być posiadanym przez) pewną strukturę założeń, praktyk uważanych za ważne w odniesieniu do celów i dążeń, które już są żywione. To właśnie w ramach założenia owych celów i dążeń jakiekolwiek wyrażenie natychmiast się słyszy.
Podkreślam owo „natychmiast", ponieważ wydaje mi się, że problem komunikacji, tak jak jest on stawiany przez Abramsa, jest problemem tylko dlatego, że zakłada on dystans pomiędzy czyimś odbiorem jakie­goś wyrażenia i określeniem jego znaczenia - pewien rodzaj mar­twej przestrzeni, gdzie ma się tylko słowa, które następnie trzeba zinterpretować. Jeśli istniałaby taka przestrzeń na chwilę, zanim interpretacja się zaczyna, wtedy byłoby czymś koniecznym od­wołanie się do jakiejś mechanicznej i algorytmicznej procedury, dzięki której znaczenia mogłyby być obliczane i w odniesieniu do której można by rozpoznawać błędy.
Twierdzę, że znaczenia pojawiają się już gotowe, nie z powodu norm osadzonych w ję­zyku, lecz ponieważ język jest zawsze, od samego początku, postrzegany w obrębie pewnej struktury norm. Struktura ta nie jest jednakże abstrakcyjna i niezależna, lecz społeczna. Dlatego też nie jest to pojedyncza struktura, pozostająca w jakiejś uprzy­wilejowanej relacji wobec procesu komunikacji, tak jak występu­je on w jakiejkolwiek sytuacji, lecz struktura, która zmienia się, gdy jedna sytuacja, z jej przyjętym tłem praktyk, celów i dążeń ustępuje miejsca innej. Innymi słowy, podzielana podstawa zgo­dy, poszukiwana przez Abramsa i innych, zawsze już jest, cho­ciaż nie jest to zawsze ta sama podstawa.

Wielu odnajdzie w tym ostatnim zdaniu i w argumentacji, której jest ono konkluzją, nic innego jak tylko wyrafinowaną wersję relatywizmu, którego się obawiają. Nic nie da, powiadają, mówienie o normach i standardach, które są zależne od konte­kstu, ponieważ oznacza to jedynie legitymizowanie nieskończo­nej wielości norm i standardów; pozostajemy wciąż bez jakiego­kolwiek sposobu rozsądzenia pomiędzy nimi i pomiędzy kon­kurującymi ze sobą systemami wartości, których są one funkcją. Krótko mówiąc, mieć wiele standardów, to nie mieć żadnego w ogóle.


Na jednym poziomie kontrargument ten jest nieodparty, lecz na innym jest w ostateczności nietrafny. Jest on nieodparty jako ogólny i teoretyczny wniosek: uzależnienie norm od kontekstu lub zaplecza instytucjonalnego z pewnością wyklucza istnienie normy, której ważność byłaby rozpoznawana przez każdego, bez względu na jego sytuację. Jest nietrafny, albowiem nie ma to jed­nak zastosowania do żadnej poszczególnej jednostki, ponieważ jeśli każdy jest gdzieś usytuowany, to znaczy, że nie ma nikogo, dla kogo nieobecność jakiejś asytuacyjnej normy miałaby jakie­kolwiek praktyczne konsekwencje - w tym sensie, że owego ko­goś postępowanie czy też wiara w zdolność działania zostałyby postawione pod znakiem zapytania. Tak więc, o ile generalnie jest prawdą, że posiadanie wielu standardów równa się nieposia-danu żadnego w ogóle, to nie jest to prawdą dla kogokolwiek w szczególności (albowiem nie ma nikogo, kto byłby w stanie mówić „generalnie") i dlatego jest to prawda, o której można po­wiedzieć „nic nie szkodzi" (it doesn't matter).

Innymi słowy, podczas gdy relatywizm jest stanowiskiem, którego istnienie może cieszyć, to nie jest stanowiskiem, które można zajmować. Nikt nie może być relatywistą, ponieważ nikt nie może zdobyć się na dystans wobec swoich własnych przeko­nań i założeń, który owocowałby ich byciem nie bardziej autory­tatywnym dla niego niż przekonania i założenia żywione przez innych, lub też te, które on sam kiedyś żywił. Obawa, że w świe­cie norm i wartości nie posiadających jednoznacznej autorytatyw-ności jednostka zostaje pozbawiona podstaw działania, jest bez­podstawna, ponieważ nikt nie może pozostawać obojętnym wo­bec norm i wartości, które czynią jego świadomość możliwą. To w imię osobiście wyznawanych norm i wartości (w istocie rzeczy to one powodują owo wyznawanie) jednostka działa i argumentu­je, czyniąc to z pełnym przekonaniem, że żywi [pewną] wiarę. Gdy jej przekonania zmienią się, normy i wartości, którym kie­dyś pozostawała bez namysłu wierna, zostaną sprowadzone do statusu opinii i staną się przedmiotem analitycznej i krytycznej uwagi. Uwaga owa sama będzie jednak możliwa dzięki jakiemuś nowemu zbiorowi norm i wartości, które będą na razie tak samo nie poddane krytycznemu sprawdzeniu i nie budzące wątpliwości jak ich poprzedniczki. Chodzi o to, że nigdy nie istnieje taki mo­ment, gdy w nic się nie wierzy, gdy świadomość jest wolna od jakiejkolwiek [z osobna] i wszystkich razem kategorii myśli. Jakiekolwiek kategorie myśli nie wchodziłyby w grę w danym momencie - będą one służyły jako pozbawiona wątpliwości podstawa.

Podejrzewam, że w tym miejscu obrońca określoności znacze­nia krzyknąłby: „solipsysta" i stwierdził, iż ważność (confidence), która ma swe źródło w jednostkowych kategoriach myślenia, nie ma żadnej publicznej wartości. Tzn., że niezwiązana z jakimkol­wiek podzielanym i stabilnym systemem znaczeń nie umożliwiła­by ona prowadzenia codziennej komunikacji werbalnej; jakaś wspólna zrozumiałość byłaby wszak niemożliwa w świecie, gdzie każdy jest uwięziony w kręgu swych własnych założeń i przeko­nań. Odpowiedź na to jest taka: założenia i przekonania jednostki nie są jej własnymi [założeniami i przekonaniami] w jakimkol­wiek sensie, który uzasadniałby obawę przed solipsyzmem. Oz­nacza to, że to nie ona jest ich źródłem (w istocie byłoby lepiej powiedzieć, że one są jej); to raczej ich wcześniejsza dostępność z góry wyznacza ścieżki, jakimi świadomość może pójść. Gdy mój kolega jest w trakcie interpretowania pytania swej studentki („czy na tych ćwiczeniach jest tekst?"), żadna ze strategii inter­pretacyjnych pozostających do jego dyspozycji nie jest wyłącznie jego, w tym sensie, że to on je wymyślił. Wynikają one z jego przedrozumienia interesów i celów, które mogłyby kierować mo­wą kogoś funkcjonującego w obrębie instytucji akademickiej Ameryki, interesów i celów, które nie są specyficzną własnością nikogo w szczególności, lecz które dotyczą każdego, dla kogo ich przyjmowanie jest tak nawykowe, że aż bezrefleksyjne. Z pewno­ścią łączą one mojego kolegę i jego studentkę, którzy są zdolni do komunikowania się, a nawet rozważania swych wzajemnych intencji, nie dlatego jednak, że ich wysiłki interpretacyjne są ograniczone przez kształt niezależnego języka, lecz dlatego że ich wspólne rozumienie tego, o co mogłoby chodzić w trakcie zajęć, owocuje językiem jawiącym się im w tym samym kształcie (lub sekwencji kształtów). Owo podzielane rozumienie jest podstawą pewności, z jaką mówią i myślą, lecz jego kategorie są ich własne tylko w tym sensie, że jako aktorzy w obrębie pewnej instytucji automatycznie stają się dziedzicami jej sposobu nadawania sensu, jej systemów pojmowalności. Dlatego też tak trudno jest komuś, kogo samo istnienie jest definiowane przez jego pozycję w obrę­bie jakiejś instytucji (a jeśli nie tej, to jakiejś innej), wyjaśnić ko­muś spoza niej praktykę czy znaczenie, które wydaje się nie do­magać żadnego wyjaśnienia, ponieważ postrzegane jest ono przez owego kogoś jako naturalne. Osoba taka, gdy naciskana powie prawdopodobnie: „to jest po prostu sposób w jaki się to robi", lub też: „czyż nie jest to oczywiste?" i w ten sposób poświadczy, że praktyka nadawania znaczenia, o którą idzie, jest własnością wspólnoty, jak jest nią w pewnym sensie także i ona sama.

Widzimy zatem, że 1) komunikacja ma miejsce bez względu na nieobecność niezależnego i wolnego od kontekstu systemu znaczeń, 2) ci, którzy partycypują w tej komunikacji, czynią to z ufnością, a nie pełni wątpliwości (nie są oni relatywistami), 3) jakkolwiek ich ufność ma swe źródło w zbiorze przekonań, to przekonania te nie są wyłącznie indywidualne czy też idiosyn-kralyczne, lecz wspólnotowe i konwencjonalne (nie są oni solipsystami).



Solipsyzm i relatywizm to właśnie to, czego obawiają się Ab-rams i Hirsch, i co prowadzi ich do argumentowania na rzecz ko­nieczności określoności znaczenia. Lecz jeśli zamiast działać na własną rękę interpretatorzy działają jako przedstawiciele jakiejś instytucjonalnej wspólnoty, lęk przed solipsyzmem i relatywi­zmem jest nieuzasadniony, ponieważ nie są to żadne możliwe sposoby istnienia. To znaczy, sytuacja, jaka jest potrzebna do te­go, aby być solipsystą czy relatywistą, sytuacja bycia niezależ­nym od instytucjonalnych założeń i wolnym w inicjowaniu swych własnych celów i dążeń nigdy nie mogłaby mieć miejsca i dlatego też nie ma sensu ostrzeganie przed nią. Abrams, Hirsch i inni poświęcają mnóstwo czasu na poszukiwanie sposobów ograniczenia i zawężenia interpretacji. Jeśli jednak przykład mojego kolegi i jego studentki może być uogólniony (a jak wi­dać uważam, że może), to, czego szukają, zawsze jest już odna­lezione. Krótko mówiąc, wiadomość, jaką mam dla nich, jest koniec końców nie [tyle] prowokująca, [co] pokrzepiająca - nie martwcie się.
Przekład ANDRZEJ SZAHAJ


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna