Stare Przedmieście



Pobieranie 48.79 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar48.79 Kb.

Stare Przedmieście


Stare Przedmieście (niem. Vorstadt) - osiedle w Gdańsku, w dzielnicy Śródmieście.

Położenie


Mianem Starego Przedmieścia określano i określa się do dziś tereny położone między Podwalem Przedmiejskim (dawniej: murami miejskimi), Kanałem Raduni, zachodnim Opływem Motławy a starą Motławą.

Stare Przedmieście zostało przyłączone w granice administracyjne miasta w XIV w., kiedy to wybudowano system fortyfikacji nad Opływem Motławy. Należy do okręgu historycznego Gdańsk.



Wędrówka 1 - Fortyfikacje Starego Przedmieścia i Dolnego Miasta

W I połowie XV wieku powstały mury obronne Starego Przedmieścia z basztami: Białą i Pod Zrębem w południowo-wschodniej części śródmieścia Gdańska przez. Na przełomie XVI i XVII wieku wzmocniono szczególnie zagrożony wschodni odcinek fortyfikacji. Powstały murowano-ziemne bastiony: narożny św. Gertrudy, przez który przeprowadzono przejazd bramny, i sąsiedni nazwany później imieniem Wijbego. Kolejne inwestycje fortyfikacyjne, prowadzono w I połowie XVII w. Wybudowano Kamienną Śluzę, przesuwając przy okazji koryto Motławy (zresztą stosunkowo drobny element ogromnej budowy). Powstał ciąg ziemnych bastionów, m. in. Żubr i Wilk, przebudowano bastion św. Gertrudy, likwidując dawną bramę. Wjazd do miasta od strony południowej zapewniała odtąd Brama Nizinna. W XIX wieku zaistniała nowa potrzeba komunikacyjna. Do miasta doprowadzono kolej, co wymagało budowy ufortyfikowanej bramy kolejowej wiodącej do pierwszego gdańskiego dworca, usytuowanego za Bramą Nizinną.


Przy Placu Wałowym, ukształtowanym w XVII wieku w narożniku za linią wałów i bastionów, powstał cały zespół budynków związanych z obroną miasta. W latach 1643-45 Jerzy Strakowski wybudował Małą Zbrojownię. Po drugiej stronie placu mieściły się zabudowania Urzędu Wałowego, mającego pod opieką wszystkie miejskie fortyfikacje. W XIX wieku północną pierzeję placu zamknął monumentalny budynek koszar grenadierów, a przy zbrojowni w 1886 r. wybudowano Laboratorium Forteczne.
Ten wyjątkowy zespół ze znaczącymi w skali europejskiej zabytkami sztuki inżynierskiej i fortyfikacyjnej jest obecnie jednym z zapomnianych zakątków miasta. Czy możliwy jest powrót do sytuacji sprzed jeszcze kilkudziesięciu lat, kiedy to gdańszczanie z dumą prezentowali gościom urządzenia obronne Gdańska?

Stare Przedmieście Gdańska

Przed wojną Żabi Kruk wyglądał jak kopia Ogarnej. Z kolei Lastadia to pierwsze w Gdańsku tereny stoczniowe. Dochodzi do tego jeszcze kolejka linowa z Biskupiej Górki. Takie było kiedyś Stare Przedmieście Gdańska.


Stare Przedmieście ma już prawie 700 lat. Historia dzielnicy zaczęła się nad Motławą, tam, gdzie dziś przebiega ulica Lastadia. Lastadia to międzynarodowe, hanzeatyckie określenie terenów, na których ładowano, remontowano i budowano statki. Na pewno w Gdańsku odbywało się to już w 1361 r. - potwierdzają to dokumenty. Stocznie na Lastadii zniknęły w XVIII w. Szkutnicy ze Starego Przedmieścia zdążyli

jednak zwodować wiele jednostek. W XVI w. zrealizowali chyba najtrudniejsze zamówienie - zbudowali serię okrętów dla angielskiego króla Henryka VIII.

Gdy nad Motławą pojawili się szkutnicy, w Wilczym Gaju zagościli rzeźnicy. Dlatego ulica Wilczy Gaj 200 lat później zmieniła nazwę na Rzeźnicką. Tam powstały ławy mięsne, jatki i sklepy. Po Wilczym Gaju przyszła pora na Ropusze Bagno. To niemiecka wersja nazwy Żabi Kruk. Młodsza jest ulica Kocurki, którą wytyczono dopiero w 1427 r. Potem poszło szybko: Toruńska, św. Gertrudy i kolejne ulice pojawiały się jedna po drugiej.

Dzielnica rozwijała się w zawrotnym tempie. Księgi gruntowe z 1405 r. wymieniają 181 posesji. 25 lat później ich liczba wzrosła do 350, a zamieszkiwało je już 2 tys. ludzi. Swój najlepszy okres Stare

Przedmieście (zwane do XX w. Nowym Przedmieściem) przeżywało przed II wojną światową - było tam wtedy 517 budynków i 8 tys. mieszkańców. A w tym czasie padały kolejne rekordy.

W XVI w. okazało się, że gotyckie mury obronne miasta nie spełniają już swojej funkcji. W Gdańsku zapadła decyzja o budowie nowoczesnych fortyfikacji i bastionów. Inwestycja objęła także Stare Przedmieście. Przy ich budowie ogromy udział miał Wiebe Adams. To on wpadł na pomysł, jak uprościć transport piasku i ziemi z Biskupiej Górki. W 1644 r. skonstruował i zbudował pierwszą na świecie kolejkę linową na podporach, która dostarczała z odległości prawie 500 m materiał potrzebny do realizacji przedsięwzięcia.



Światowej sławy osiągnięciami może się pochwalić także kościół św. Trójcy. Sporo splendoru dostarczyli mu bracia zakonni. Przykościelny klasztor i sama świątynia należały do największych zespołów franciszkańskich w Europie. Gmach klasztoru jest zresztą szczęśliwym miejscem. Opuszczone przez franciszkanów miejsce zajęło wkrótce słynne Gimnazjum Akademickie. Uczęszczał do niego sam Jan Heweliusz. Absolwenci tej szkoły cieszyli się wyjątkowymi przywilejami. Zagraniczne uniwersytety przyjmowały ich od razu na trzeci rok studiów - bez żadnych egzaminów. Dziś Stare Przedmieście jest też w pewnym sensie dzielnicą studencką. Na miejscu starych kamienic przy ul. Kładki stanął kilkunastopiętrowy akademik. Niestety, zasłania widok z Biskupiej Górki na Główne Miasto. A znawcy twierdzą, że to najpiękniejsza gdańska panorama.


Zabytki i interesujące miejsca


Na Starym Przedmieściu zachowało się wiele umocnień i fortyfikacji dawnego Gdańska, jak np.:

  • Bastion Żubr

to jeden z czternastu podobnych bastionów, którymi obwarowano Gdańsk w latach 1622-1636, położony w okolicach Dolnego Miasta. Lity nasyp tego bastionu utworzony został m.in. z odpadów miejskich. Jest elementem fortyfikacji stałej wznoszonej na załamaniach obwarowania twierdzy na planie pięciokątnego masywu ziemnego wzmocnionego murem.

  • Baszta Biała zwana też Białą Wieżą - zabytkowa baszta w Gdańsku.

Wybudowana w latach 1460-1461 początkowo służyła jako część fortyfikacji Miasta Gdańska. W 1670 została zamieniona na magazyn prochowy. Baszta została zupełnie zniszczona podczas drugiej wojny światowej. Została wykupiona od miasta w roku 1981 i odrestaurowana przez klub wysokogórski, który obecnie mieści tam swoją siedzibę.

Powstała w roku 1487, jako ostateczne umocnienie fortyfikacji Starego Przedmieścia. Początkowo miała cylindryczny kształt, z jedną ścianą ściętą. Posiadała stożkowy dach z niewielką sterczyną i czterema lukarnami oraz ganek strzelecki. Po budowie nowej linii fortyfikacji, straciła znaczenie obronne i została zamieniona na magazyn wojskowy. Przetrwała II wojnę światową; w wyniku braku prac konserwatorskich, w 1975 r. runął północno-zachodni narożnik baszty, a 3 marca 1982 r. zawaliła sie cała północna część wieży. Obecnie ogrodzona i zabezpieczona przed dalszym zawaleniem. Trumpfturm - Baszta Atutowa


Wieża Atutowa (Trumpfturm) powstała w 1487 r., jako ostatni element fortyfikacji średniowiecznych Przedmieścia. Otrzymało ono w XV w. system fortyfikacyjny ciągnący się od stojącej tuż za fosą Głównego Miasta Bramy Karowej, poprzez Wieżę Kocią (Katzenturm) – zwaną również „Franciszkańską” – aż po Wieżę Nową, gdzie mury miejskie skręcały pod kątem prostym na wschód, by przez zespół Bramy Nowej dotrzeć do koryta Motławy, gdzie kończyły się właśnie Wieżą Atutową. Wyglądała wówczas nieco inaczej, niż znana nam ze starych pocztówek wieża, nakryta niedopasowanym do jej obrysu wieczyście prowizorycznych dachem.

Przyglądając się rycinom z przełomu XVI i XVII w. widzimy na Przedmieściu, w pobliżu Baszty Nowej, niską basteję bez dachu – to wieża Bramy Nowej – dzisiaj zwana Basztą Białą, a za nią stożkowy dach z czterema lukarnami i niewielką sterczyną. To właśnie Baszta Atutowa. Na słynnej rycinie z 1575 r. widać wyraźnie szachulcowe hurdycje, które znikają już na rycinie Möllera z 1592 r. Nie ma ich również na panoramie Piscatora z 1620 r. Według wszelkiego prawdopodobieństwa wieża musiała być zaopatrzona w nadwieszony ganek strzelecki, na co wskazuje zachowany do połowy XVII w. kształt bliźniaczej Baszty Nowej. Szachulcowy zapewne ganek Wieży Atutowej zniknąć musiały w bliżej nie znanych okolicznościach gdzieś pod koniec XVI w. Mur przylegający do wieży został rozebrany (przynajmniej częściowo – częściowo zaś mógł zostać wykorzystany przy wznoszeniu budynków w tym miejscu) z chwilą budowy nowej linii miejskich fortyfikacji, wysuniętych na południe o około 400 metrów. Przejściowo przylegał do niej również południowy wał pierwotnych ziemnych fortyfikacji Przedmieścia.

Po utracie znaczenia obronnego Wieża Atutowa, jak większość tego typu budowli w Mieście, stała się magazynem wojskowym. Ze względu na solidną konstrukcję i grubość murów, średniowieczne baszty używane były zazwyczaj jako składnice prochu. Kiedy i ta funkcja zaczęła zanikać (w Gdańsku miało to miejsce w związku z tragicznym w skutkach wybuchem prochu w pozostałościach pierwszej Bramy św. Jakuba w 1815 r.), bezużyteczne, a położone w atrakcyjnych miejscach elementy średniowiecznych fortyfikacji po prostu rozbierano. Tak zniknęły np. bramy Głównego Miasta od strony Przedmieścia (Żabia i na Zbytkach). Wówczas jedynie nieoczekiwanie uzyskane użyteczne przeznaczenie, bądź uznanie dla historycznej wartości budowli, mogły ją uratować.

Dlaczego uparcie nazywam ją Basztą lub Wieżą Atutową? Dlatego, że tak się nazywa. Do II wojny światowej nazywano ją po niemiecku „Trumpfturm”. „Trumpf” to znany wszystkim graczom w brydża atut. Tego widocznie nie wiedzieli ojcowie chrzestni polskich nazw w powojennym Gdańsku, skoro przezwali wieżę niczym nie uzasadnionym i właściwie nic w przypadku średniowiecznej wieży nie znaczącym imieniem.


Dzisiaj Baszta Atutowa stanowi przysłowiowy obraz nędzy i rozpaczy. Ogrodzona wprawdzie i zabezpieczona przed dalszym zawaleniem, jest pomnikiem zaniedbania w dziedzinie ochrony zabytków. Nic więc dziwnego, że jej imieniem nazwaliśmy medal, który przyznajemy winnym podobnych zaniedbań. Istnieje studencki projekt odbudowy, bardzo życzliwie skrytykowany w Galerii Niezrealizowanych Projektów Akademii.
Jak długo obiekt, który mógłby być, nomen omen, atutem turystycznym okolicy, będzie straszył i przypominał o nieudolności i zaniedbaniu – nie wiadomo. Może jeszcze kiedyś baszta powróci. Oby.

  • Brama Nizinna– jedna z zabytkowych bram Gdańska zbudowana w 1626 r. przez wybitnego architekta gdańskiego Jana Strakowskiego. Materiałem budowlanym były głazy granitowe. Nazwę bramy wywodzić należy od bliskiego sąsiedztwa terenów nizinnych, graniczących z miastem od strony południowej.

Brama Nizinna jest konstrukcją dwupiętrową, w której na wyższym poziomie mieściły się pomieszczenia dla załogi. Otoczona bastionami św. Gertrudy(1607-1638) oraz Żubr (1623). łączyła Gdańsk z Olszynką - kiedyś żuławską wioską, dziś natomiast zapomnianą i zaniedbaną dzielnicą miasta.

Za ciekawostkę należy uznać fakt, że opisywana brama, jako jedyna z podobnych sobie budowli, do dzisiejszego dnia zaspokaja potrzeby ruchu kołowego.

ul. Dolna Brama


  • Mała Zbrojownia- arsenał znajdujący się na Starym Przedmieściu w Gdańsku.

Mała Zbrojownia powstała w trakcie wielkiej przebudowy fortyfikacji Gdańska latach 1643 - 1645 jako magazyn ciężkich dział i moździerzy dla pobliskich fortów południowego Gdańska, miała odciążyć Wielką Zbrojownię. Autorem arsenału jest architekt Jerzy Strakowski.

Na parterze w przedzielonej słupami hali gromadzono żelazne i spiżowe działa oraz moździerze. W razie zagrożenia można je było poprzez cztery bramy przetransportować na zewnątrz. Na piętrze przechowywano pistolety, strzelby i siodła dla rajtarii, przez wielkie okna można je było przekazywać bezpośrednio na plac.

Obecnie budynki Małej Zbrojowni wykorzystuje Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku. Mieści się tu wydział Rzeźby.


  • Śluza Kamienna- element fortyfikacji miejskich oraz ochrony przed powodziami w Gdańsku na Dolnym Mieście.

Śluza powstała w XVII w. jako nowy element fortyfikacji miejskich w trakcie tworzenia umocnień wokół Gdańska. Śluzę Kamienną wybudowano w latach 1619 - 1624 wg projektu Holendrów: Wilhelma Jansena Benninga i Adriana Olbrantsa pod nadzorem Jana Strakowskiego. Renowację oraz rozbudowę przeprowadził w latach 1710 - 1711 Jan Charpentier.

Śluzę wyposażono w dwie lunety (Świńskie Głowy), pomiędzy którymi ciągną się dwie grodzie o długości 100 m naprowadzające wody Motławy na śluzę. Na końcach grodzi stoją cztery wieżyczki - Cztery Dziewice - które miały uniemożliwiać przejście wrogich żołnierzy po grodziach. Śluzę tworzyły dwie pary wrót (obecnie zachowały się jedne wrota po stronie miasta) odległe od siebie o 20 m, istniał również most zwodzony przy śluzie.

Celem budowli była regulacja stanu wody w fosach (Opływ Motławy), umożliwienie pracy młyna wybudowanego nieopodal śluzy. Możliwe było również skierowanie wody na przedmiejską okolicę w celu jej zalania w czasie obrony miasta. W 1656 armia szwedzka odstąpiła od oblężenia po zalaniu przedpola Gdańska. W czasie sztormów na morzu (cofka) śluza chroniła Żuławy przed powodzią.

W związku z projektowaniem nowożytnych fortyfikacji należało również rozważyć sposób wprowadzenia przez nie do miasta rzeki Motławy. Ostatecznie zdecydowano się wybudować w tym miejscu śluzę. Do budowy Rada Miejska zakontraktowała dwóch Holendrów: Wilhelma Jansena Benninga i Adriana Olbrantsa. Śluzę wyposażono w tzw. lunety /wysepki/ i nazwano je Świńskie Głowy. Pomiędzy lunetami a śluzą ciągną się dwie kamienne grodze zaopatrzone w cztery okrągłe wieżyczki. Wszystko licowane było płytami kamiennymi. Niegdyś śluzę zamykały obustronnie po dwie pary wrót, z których obecnie pozostała tylko jedna para, od strony miasta. Odległość między wrotami wewnętrznymi wynosiła 20 m, tak że ze śluzy mogły korzystać także większe jednostki pływające, zwłaszcza, że most nad śluzą był ruchomy. Znaczenie śluzy było ogromne - regulowała stan wody w fosach, umożliwiała pracę młyna, a w razie oblężenia można było przy jej pomocy spowodować zalanie całej przedmiejskiej okolicy. Śluza jest czynna do dzisiaj. Wraz z ruinami młyna, grodzą i lunetami stanowi unikatowy zabytek hydrotechniczny w skali europejskiej.


Dawny ciąg obwarowań zachodnich i południowych łączy zabytkowa Brama Nizinna, stanowiąca ówcześnie powiązanie miasta z tzw."traktem tczewskim". Brama Nizinna projektu gdańskiego budowniczego Jana Strakowskiego należy do tej samej serii co Bramy Św. Jakuba i Żuławska.

Oprócz elementów fortyfikacyjnych znajdują się tam także:



  • Kościół św. Piotra i Pawła

  • Kościół Świętej Trójcy - kościół wzniesiony został przez franciszkanów w latach 1420 - 1514 na Starym Przedmieściu w Gdańsku.

W 1480 do klasztoru dobudowana została kaplica św. Anny. W wyniku pojawienia się protestantyzmu w 1556 zgromadzenie franciszkanów podupadło i klasztor został przekazany miastu z przeznaczeniem na szkołę teologiczną. W klasztorze swoją siedzibę miało Gdańskie Gimnazjum Akademickie oraz pierwsza gdańska biblioteka. Po wieloletnich staraniach o odzyskanie świątyni, która w międzyczasie przeszła w ręce luteran, franciszkanie odzyskali kościół po 1945.

  • Klasztor pofranciszkański - obecnie Muzeum Narodowe, w którego zbiorach znajduje się Sąd Ostateczny Hansa Memlinga

Turystyka


Obszar Starego Przedmieścia jest współcześnie dość zaniedbany i - w porównaniu do Głównego Miasta nieatrakcyjny turystycznie. Ma się to jednak zmienić po planowanej rewitalizacji dzielnicy i renowacji zabytków oraz zwykłych budynków.

Jedną z przyczyn odcięcia Starego Przedmieścia od reszty dzielnicy jest stanowiąca północną jego granicę część drogi krajowej nr 7E77 - ul. Podwale Przedmiejskie.


Obiekty


Spośród obiektów codziennego użytku nie będących zabytkami wyróżnić należy:

  • Urząd Wojewódzki przy ul. Okopowej

  • wiadukt nad linią kolejową w ciągu Traktu św. Wojciecha - części głównej arterii komunikacyjnej Trójmiasta i drogi krajowej nr 1E75

  • Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Klub Wodny Żabi Kruk





©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna