Streszczenia referatów dr Adam Bednarczyk



Pobieranie 80.75 Kb.
Data04.05.2016
Rozmiar80.75 Kb.
Glossae, scholia et commentarii.

Praktyka komentowania tekstu od antyku do średniowiecza - perspektywa wielokulturowa
Streszczenia referatów

dr Adam Bednarczyk

Pracownia Języka i Kultury Japońskiej

Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń

Mumyōzōshi jako najstarszy literacki komentarz krytyczny do Genji monogatari
Genji monogatari – największe arcydzieło japońskiej literatury dworskiej z początku XI wieku – doczekało się pierwszych interpretacji i omówień już niespełna wiek po swoim powstaniu. Dwa najstarsze z nich – Genjishaku autorstwa Fujiwara-no Koreyukiego i Okuiri Fujiwara-no Sadaie – są pierwszymi z kilkudziesięciu filologicznych komentarzy do powieści Murasaki Shikibu, które powstały na przestrzeni kolejnych stuleci. Oprócz tego rodzaju tekstów istnieją jednak zabytki o charakterze przeglądowym lub krytycznym. Przykładem dzieła, które stanowi krytyczny komentarz do Genji monogatari, ale również innych wcześnejszych dzieł literatury okresu Heian, jest Mumyōzōshi. Celem niniejszego wystąpienia jest próba ukazania sposóbu interpretowania i komentowania treści Genji monogatari w tym najstarszym literackim dziele krytycznym.
Mumyōzōshi as the earliest literary critical commentary on Genji monogatari
Genji monogatari (The Tale of Genji) – the greatest masterpiece of Japanese literature by Murasaki Shikibu from the beginning of the XIth century – has already been interpreted since a hundred years after its completion. Two earliest texts – Genjishaku by Fujiwara-no Koreyukiego and Okuiri by Fujiwara-no Sadaie – belong to several dozen of philological commentaries on Murasaki’s work that appeared within the space of following centuries. Apart from this kind of texts there are also works of a digest or critical character. An example of work, which is a critical commentary on Genji monogatari as well as many other earlier literary works from Heian period, is Mumyōzōshi. The aim of the paper is to present method of interpretation and commenting Genji monogatari in this famous work on literary criticism.

Dr hab. Krzysztof Bracha, prof. IH PAN
Wykłady i komentarze do Dekalogu. Między metodą a katechezą.

Referat dotyczyć będzie konfrontacji metody komentowania tekstu Dekalogu z dydaktyką religijną (przekazem katechetycznym i moralizatorskim) w związku z wykładnią poszczególnych Przykazań w świetle Komentarzy do Dekalogu (m.in.: De decem praeceptis, Speculum aureum decem praceptorium Dei, Gewissenspiegel, Spiegel des Sünders), autorstwa m.in.: Mikołaja z Dinkelsbühl, Tomasza Ebendorfera de Haselbach, Martina z Ambergu, Jana Geilera z Keisersbergu, Gottschalka Hollena, Henryka z Friemaru, Mikołaja Wiganda oraz w świetle kazania z XV w. De praeceptis z wykładem Dekalogu z rkpsu BN 3022.



dr Dominika Budzanowska

Instytut Filologii Klasycznej i Kulturoznawstwa UKSW
Hieronim recenzuje Wiktoryna, Augustyn streszcza Tykoniusza

Hieronim ze Strydonu sam napisał wiele komentarzy do ksiąg biblijnych, jednak do Apokalipsy napisał ok. recenzję wcześniejszego (z ok. 260 roku) komentarza Wiktoryna z Petowium, chiliasty. Z kolei Augustyn z Hippony streścił i poniekąd skomentował Liber regularum Tykoniusza Afrykańczyka, donatysty chcącego dać „klucze” do rozumienia Biblii. Na tych dwóch przykładach widać, jak z szacunkiem wielcy doktorzy Kościoła podeszli do dzieł napisanych przez swych poprzedników, którzy reprezentowali nieco inny nurt wiary chrześcijańskiej.

Na wybranych fragmentach chcę pokazać, jak Hieronim i Augustyn docenili to, co za dobre uznali w dziełach innych pisarzy, a jak przestrzegali przed tym, co uznali za błędy czy niedociągnięciami z ich strony (na przykładzie fragmentów: Komentarza do Apokalipsy i Recenzji Komentarza do Apokalipsy oraz Liber regularum i De doctrina christiana).
Victorinus’ commentary, which is the earliest extant Latin commentary on the Apocalypse, was written around year 260. Jerome issued a revised edition of Victorinus text, with chiliastic elements removed, in 398. Ticonius Afer (330-390) was a great Donatist exegete. His Book of Rules is a text praised by Augustine in De doctrina christiana.

Dr Dorota Gacka

Pracownia Literatury Średniowiecznej

IBL PAN
CECHY EXPLANATIO W TRZECH KOMENTARZACH Z XV I POCZ. XVI W. Spostrzeżenia dotyczące Commentum Jana z Dąbrówki oraz komentarzy do Teodula i Facetusa z druku Lyon 1505.

W swoim referacie zamierzam się przyjrzeć, jak została zbudowana ta część komentarza literackiego, która zwykle następuje po accessus ad auctores, a w której komentator zamieszcza najróżnorodniejsze refleksje dotyczące materii dzieła: mogą to być objaśnienia treści realizowane czworako: dosłownie, według sensu, alegorycznie i moralnie; objaśnienia realiów historycznych, mitologicznych i biblijnych; objaśnienia słów, w tym często etymologie, wskazówki dotyczące przynależności gramatycznej oraz odmiany, przykłady synonimów; objaśnienia składniowe i dotyczące sposobu translacji, np. w jakiej kolejności tłumaczyć poszczególne słowa, jak łączyć je w tworzące sens grupy.

Materiał, który zamierzam przebadać to trzy różne komentarze, powstałe u schyłku średniowiecza, z którymi zetknęłam się w trakcie pracy translatorskiej. Commentum Jana z Dąbrówki, napisane między 1430 a 1436 r., jest komentarzem do dzieła historycznego, a mianowicie Kroniki polskiej biskupa Wincentego zwanego Kadłubkiem, powstałej na przełomie XII / XIII w., a obejmującej wydarzenia od prehistorycznych początków państwa polskiego do roku 1202. Komentarz do Teodula z druku Lyon 1505 to z kolei komentarz do dzieła literackiego. Teodulus jest bowiem eklogą powstałą w IX w. pod piórem anonimowego autora. Opisany w niej agon na pieśni jest pretekstem do zestawienia wątków mitologicznych i biblijnych oraz wykazania wyższości tych drugich. Komentarz do Facetusa ze wspomnianego już druku, Facetusa, który jest podręcznikiem dobrych manier, powstałym w końcu XII w. pod piórem prawdopodobnie cysterskiego mnicha Jana, a pomyślanym jako dopełnienie Dystychów Katona., jest objaśnieniem krótkich poetyckich sentencji. W swojej pracy zamierzam zidentyfikować i pogrupować uwagi, którymi komentatorzy opatrzyli wspomniane utwory, a także przytoczyć ich przykłady. Zamierzam także przyjrzeć się, które cechy explanatio są wspólne dla każdego z tych komentarzy, a które pojawiają się tylko w niektórych z nich. Praca moja zapewne nie wyczerpie problematyki związanej z tym zagadnieniem, jako że mój przekład wspomnianych komentarzy miał charakter fragmentaryczny, jednakże przetłumaczony materiał jest na tyle duży, że można się pokusić o generalizację pewnych zagadnień i przedstawienie ich na konferencji w celu konfrontacji z innymi obserwacjami.
THE FEATURES OF EXPLANATIO IN THE THREE COMMENTARIES

FROM THE DECLINE OF THE MIDDLE AGES. The observations on the Commentum of John of Dąbrówka and on commentaries from the print of Lyon 1505 to Theodulus and to Facetus.

In my paper I am going to observe, how this part of the commentary is built, which usually follows the accessus ad auctores and in which a commetator puts various reflections on materia operis. In this place we can enumerate explanations of contents of a composition – explanations realized in four ways: literally, according to the sense, allegorically and morally; explanations of historical, mithological and biblical realities; expalanations of words: etymologies, directions on the declension and on the grammar belonging, examples of synonyms; and in the end explanations on the syntax and on the way of a translation, for instance: in which order we should translate an each word and how to connect words into groups, which create a sense.

I am going to search three various commentaries, which came into existence in the decline of the Middle Ages and which I became acquainted with as a translator. Commentum of John of Dąbrówka, written between the 1430 and the 1436 year, is the commentary to a historical work – Chronica Polonorum of the bishop Vincentius named Kadłubek; this Chronica was written in the XII / XIII century and includes events since prehistorical origines of Polish state to the 1202 year. The commentary from the print: Lyon 1505 to Theodulus is a note to literary work, because the Theodulus is the ecloga, written in the IX century by anonymous carolingan author. The songs rivalization, described in it, is a pretext to presenting and comparing mithological and biblical motifs and to demonstrating the superiority of the biblical matter. The commentary from the mentioned print to Facetus, which is a book of good manners, written probably by the cistercian monk John in the end of the XII century as the continuation of Disticha Catonis, is a note to the short poetical sentences.

In my work I want to identify and to group notes, which commetators have wrote on margines of the mentioned compositions, and also to give examples of them. I am going to observe, which features of an explanatio are common for each of those commentaries and which appeare only in one or in two commentaries. I am afraid, that I will not describe all problems connected with that question, because I have translated only fragments of mentioned commentaries, however the translated material is so big, that we can find some general rules in making those notes.

Mgr Anna Izdebska

Katedra Arabistyki i Islamistyki

Wydział Orientalistyczny UW

Komentarz jako wstęp do filozofii: Jamblich i Hierokles

Źródła takie jak Żywot Plotyna Porfiriusza i Żywot Proklosa Marinosa poświadczają, że późnoantyczne filozoficzne komentarze powstawały przede wszystkim w kontekście szkolnym. Podczas lekcji w szkole filozoficznej czytano fragment klasycznego dzieła i późniejsze komentarze wybrane przez nauczyciela, a następnie wykładał on swoją własną interpretację. Stąd też wybór komentowanych tekstów ściśle zależał od obowiązującego w szkołach filozoficznych curriculum. Ponad podziałami doktrynalnymi i religijnymi jako podstawa były zawsze dzieła Arystotelesa, następnie dla bardziej zaawansowanych wybrane dialogi Platona i tajemne teksty takie jak Wyrocznie Chaldejskie i hymny orfickie. Poza tym komentowano i wykładano w szkołach inne uznane za klasyczne, a jednocześnie użyteczne pedagogicznie teksty.

Całe neoplatońskie curriculum było propedeutyczne, Arystoteles był wstępem do Platona („małe i wielkie misteria”), Platon do tekstów „natchnionych”. Jeszcze przed lekturą Arystotelesa czytano przygotowawcze teksty etyczne takie jak Encheiridion Epikteta i pitagorejski Złoty poemat, a także przygotowującą do lektury Organonu Arystotelesa Izagogę Porfiriusza. Zwłaszcza te dwa pierwsze teksty opatrzone odpowiednimi komentarzami odgrywały rolę wstępu do filozofii. Miały umocnić adeptów filozofii w pierwotnym postanowieniu i przygotować ich do podjęcia trudu mozolnej nauki.

W swoim wystąpieniu chciałabym przyjrzeć się dwóm przykładom późnoantycznych wstępów do filozofii, które jednocześnie są komentarzami. Jest to Protreptyk (Zachęta do filozofii) Jamblicha i Komentarz do Złotego poematu Hieroklesa. Pierwszy tekst nie jest komentarzem sensu stricto, ale składa się na niego kilka części komentujących wybrane lemmata z pism pitagorejskich: Złotego poematu, O mądrości Archytasa i pitagorejskich sentencji (symbola). Należy czytać go w kontekście opus magnum Jamblicha Zbiór dogmatów pitagorejskich, prezentującym w zamierzeniu całość filozofii pitagorejskiej. Jamblich postrzegał pitagoreizm jako najdoskonalszą szkołę filozoficzną, wręcz filozofię per se. Układ ksiąg odpowiada więc w pewien sposób cursum filozoficznemu. Sam Jamblich pisze w Zachęcie, że jest to wprowadzenie w filozofię w ogóle na „materiale” tekstów pitagorejskich, jako najlepiej tę filozofię ukazujących.

Z kolei Komentarz do Złotego poematu Hieroklesa jest klasycznym komentarzem szkolnym składającym się z cytowanych kolejno lemmata tekstu klasycznego, opatrzonych filozoficznymi interpretacjami komentatora. Jednocześnie jest to również wstęp do filozofii jako takiej, gdzie tekst pitagorejski stanowi jedynie punkt wyjścia. Hierokles wybrał go ponieważ, jak pisze we wstępie, obejmuje on całość filozofii, zarówno praktycznej jak i kontemplatywnej, poprzez którą człowiek może osiągnąć prawdę, cnotę, oczyszczenie i podobieństwo do boga. Jego zdaniem głównym celem Złotego poematu jest wycisnąć na uczniach swego rodzaju filozoficzne piętno, zanim przystąpią do innych lektur. Sam wstęp rozpoczyna Hierokles ogólną definicją filozofii, a w dalszym komentarzu stara się przedstawić w prosty i skrótowy sposób całość filozofii, tak jak sam ją postrzegał.

Na kilku przykładach pokażę jak Jamblich i Hierokles używają komentarza w celach propedeutycznych i jak podporządkowują ten rodzaj literatury filozoficznej specyficznym wymaganiom innego rodzaju tejże literatury, czyli wstępu do filozofii. Dla kontrastu porównam także te dwa „pitagorejskie” komentarze z także „pitagorejskim” komentarzem arabskim przypisywanym Jamblichowi. Ów późniejszy komentarz znacznie bardziej stara się objaśnić klasyczny tekst filozoficzny (Złoty poemat) w nowym kontekście kulturowym, niż za jego pomocą przedstawiać własną wizję filozofii.


Commentary as introduction to philosophy: Iamblichus and Hierocles

There is no doubt that in Late Antiquity commentaries were composed for pedagogical purposes, in order to be used in philosophical education – we can see this phenomenon in sources such as the Life of Plotinus by Porphyry or the Life of Proclus by Marinos. A classical ‘lesson’ in a philosophical school started with reading from a classic text, followed by commentaries of philosophical authorities respected by the teacher, finally commented by the teacher himself. Consequently, the choice of the commented texts was defined by the curriculum of a particular school and philosophical tradition. Regardless of doctrinal or religious divisions, everyone began with Aristotle, more advanced students read Plato and esoteric texts such as the Chaldean Oracles or orphic hymns. In addition to that, many teachers and schools used texts considered both classic and useful for pedagogical purposes.

Thus, the whole Neoplatonic curriculum was propaedeutic: Aristotle served as introduction to Plato (“small versus great misteries”), while Plato led to ‘divinely inspired’ texts. Before commencing Aristotle, however, quite often teachers chose to read ethical writings, such as Epictetus’ Enchiridion or the Pythagorean Golden Verses, as well as Porphyry’s Isogoge, conceived as preparation to reading Aristotle’s Organon. In particular the first two texts – accompanied by commentaries – functioned as introduction to philosophy. They were meant to increase the steadfastness of beginners, making them ready to engage in laborious philosophical education.

My presentation will analyse two late antique introductions to philosophy which at the same time are commentaries to classic texts: Iamblichus’s Protrepticus (Exhortation to philosophy) and Hierocles’s Commentary to the Golden Verses. The former is not a commentary in a strict sense, but it consists of a few parts commenting selected lemmata from Pythagorean writings: the Golden Verses, Archytas’ On wisdom, and Pythagorean sentences (symbola). It should be read in the context of Iamblichus’ opus magnum, the Collection of Pythagorean doctrines, that were meant to present the entirety of Pythagorean philosophy. In Iamblichus’ view, Pythagoreanism was the most perfect philosophical tradition, it was philosophy per se. The order of the books of his Collection follow the general philosophical curriculum, and – as Iamblich himself writes – he introduces philosophy on the basis of Pythagorean texts because their way of presenting philosophy is the purest.

On the contrary, Hierocles’ text is a typical school commentary, it consists of lemmata of the classic text followed by philosophical interpretations of the commentator. At the same time, it is also introduction to philosophy in general, and the commented text is just a starting point for the commentator’s presentation of his own vision: the commentary deals with entire philosophy, both practical and contemplative, that can help the human to achieve truth, virtue, purification and similarity to god. In his opinion, the main purpose of the Golden Verses is to bring about a deep change in students’ attitudes and way of thinking, to turn them into philosophers-in-the-making before they start engaging with other philosophical readings. Unsurprisingly, Hierolces begins his commentary with a general definition of philosophy, and continues by presenting in a cursory and simple way the entirety of philosophy, just as he himself conceived this discipline.

My presentation will deal with selected passages from both texts, with the aim of demonstrating how both Iamblichus and Hierocles made use of commentary for the purpose of achieving their own propaedeutic goals; in other words – how they subordinated the genre of commentary to another genre of philosophical literature, that is introduction to philosophy. In order to make this even clearer, I will compare these two ‘Pythagorean’ commentaries with one more ‘Pythagorean’ yet Arabic commentary, by chance attributed to Iamblichus. This later text aims much more at explaining a respected, popular philosophical text (the Golden Verses) in a new cultural context, than at presenting the author’s own vision of philosophy with the help of a classic.



dr Gabriela Kurylewicz

(Fundacja Forma – Instytut Sztuki i Badań Filozoficznych)


Commentaries of Thomas Aquinas on the texts of the Neoplatonists: their style and influence on Aquinas’s own philosophical work

Plato proposed a metaphysical theory of creativity which aimed towards the reality (idea) of transcendent being which he had found aequal with transcendent truth, unity, good and beauty. Plato's work was continued by Aristotle and, many centuries later, by Thomas Aquinas. Thomas the Aristotelian and Platonist, who was an outstanding commentator on Aristotle’s philosophical works and a keen expositor of the thought of Plato (but mostly indirectly via the texts of the great Neoplatonists: Boethius, Proclus and Pseudo-Dionysius) is the intriguing subject of my paper.

I will consider especially Thomas’s comments on the texts of Boethius, Proclus and Pseudo-Dionysius, that is Super Boetium De Trinitate expositio, Super Librum de causis expositio and In De divinis nominibus commentarium, seeking to discover the method or style in which he approached both their words and their thoughts. Above all, and most challengingly, I will endeavour to show how their inspiration benefitted his own philosophy, and more precisely his metaphysics and aesthetics.
dr Gabriela Kurylewicz

(Fundacja Forma – Instytut Sztuki i Badań Filozoficznych)


Komentarze Tomasza z Akwinu do tekstów neoplatoników – ich charakter i wpływ na własną pracę filozoficzną Tomasza
Platon zaproponował metafizyczną teorię twórczości, której celem jest rzeczywistość (idea) transcendentnego istnienia, które uważał za równe transcendentej prawdzie, jedności, dobru i pięknu. Dzieło Platona kontynuował Arystoteles i wiele wieków później Tomasz z Akwinu. Tomasz z Akwinu arystotelik i platonik, wybitny komentator filozofii Arystotelesa i również wytrawny interpretator Platona (choć przeważnie nie bezpośrednio, lecz poprzez teksty wielkich neoplatoników: Boecjusza, Proklosa i Pseudo-Dionizego) jest tematem głównym mojego wystąpienia.

Wezmę pod uwagę zwłaszcza komentarze Tomasza do pism Boecjusza, Proklosa i Pseudo-Dionizego, a więc Super Boetium De Trinitate expositio, Super Librum de causis expositio i In De divinis nominibus commentarium. Będę się starała odkryć metodę lub sposób, w jaki Tomasz podchodzi do ich słów i myśli. Nade wszystko, a zarazem najbardziej zobowiązująco, spróbuję ocenić korzyści z ich inspiracji dla jego własnej filozofii, w szczególności metafizyki i estetyki.



Dr Maria Marcinkowska-Rosół

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu



Instytut Filologii Klasycznej

Ancient commentators on Aristotle:

exegetical strategies and their methodological basis
In his physical and metaphysical treatises Aristotle – a philosopher who successfully established the conception of the four elements of the sublunary world (earth, water, air and fire) – mentions ten times a puzzling stuff between the regular elements, τὸ μεταξύ. Because of the shortness and vagueness of these references even such fundamental issues as the nature of the intermediate element, its relation to the four elements and the authorship of this concept remain highly controversial in modern research on ancient philosophy. The problem of the intermediate was already encountered by the ancient commentators of Aristotle: Alexander of Aphrodisias, Themistius, Porphyry, Philoponus, Simplicius and Asclepius. In my paper I will first present and compare the solutions offered by these authors; my main aim, however, is to show how their solutions depend on their methodological decisions and commenting strategies: an exegetical difficulty generates a situation that most efficiently reveals the implicite suppositions of the author about the aim, sense and the right method of commenting a text as well as his assumptions concerning his own status and the possible limits of his knowledge.

Antyczni komentatorzy Arystotelesa:

strategie egzegezy i ich uwarunkowania metodologiczne
W dziesięciu miejscach pism fizycznych i metafizycznych Arystotelesa – filozofa, który skutecznie ugruntował naukę o czterech elementach świata podksiężycowego (ziemia, woda, powietrze i ogień) – pojawiają się zagadkowe wzmianki o „elemencie pośrednim”, τὸ μεταξύ. Zdawkowość i niejasność zawartych w nich informacji nie pozwalają współczesnym badaczom osiągnąć consensusu na temat nawet tak podstawowych kwestii jak natura elementu pośredniego, jego stosunek do czterech elementów, czy autorstwo tej koncepcji. Na problem ten natrafili już antyczni komentatorzy Arystotelesa: Aleksander z Afrodyzji, Temistios, Porfiriusz, Filoponos, Simplikios i Asklepios. W proponowanym referacie postaram się zarysować i porównać proponowane przez tych autorów rozwiązania problemu elementy pośredniego oraz przede wszystkim ukazać, w jaki sposób ich interpretacje są uwarunkowane przez powzięte przez nich decyzje metodologiczne oraz przez charakterystyczne dla nich strategie egzegetyczne: właśnie w sytuacji interpretacyjnej aporii rzadko tematyzowane założenia na temat celu, sensu i właściwej metody komentowania tekstu, a także na temat statusu i możliwych ograniczeń wiedzy samego komentatora stają się najlepiej obserwowalne.


Mgr Monika Miazga

De Seraphim et De Cherubim – komentarz jako forma kontemplacji w syryjskich wersjach tekstów egzegetycznych Ewagriusza z Pontu
Ewagriusz z Pontu znany jest – zarówno w przekazie Ojców, jak i w dzisiejszej wykładni – głównie ze swych pism ascetycznych (Practicus, Sententiae ad monachos, Ad virginem, De oratione, De octo spiritibus, De spiritibus malitiae, Antirrheticus), z drugiej zaś strony z katalogu enigmatycznych sentencji spekulatywnych (Kephalaia gnostica, Gnosticus, Capita cognoscitiva). Tymczasem znaczną część, może nawet większość jego dzieł stanowią obszerne komentarze do wybranych ksiąg Pisma Świętego: Scholia in Psalmos, in Proverbia, in Genesim, in Iob, in Canticum Canticorum, in Ecclesiasten, in Lucam. Co więcej, myśli zawarte w tekstach egzegetycznych pozwalają nierzadko na rozszyfrowanie wielu jego twierdzeń gnomicznych.

Z kolei Ewagriusz, jako uznany mistrz życia duchowego i ojciec literatury ascetycznej, którego nauka wymagała nie tylko wiernego przekazu, lecz także zachęcała do objaśnień i interpretacji, sam doczekał się licznych komentarzy swoich uczniów i spadkobierców. Do niektórych z jego pism, zachowanych jedynie w wersjach orientalnych, najczęściej w przekładzie syryjskim bądź armeńskim, mamy dostęp często wskutek wyłuskania ich właśnie z towarzyszących tłumaczeniu komentarzy (przykładem o ważkim znaczeniu są Kephalaia gnostica, odzyskane z komentarza Babaja Wielkiego), które znakomicie obrazują dzieje recepcji myśli Ewagriańskiej oraz jej szczególną formę w syryjskiej mistyce i doktrynie V/VI wieku .

Dwa krótkie scholia De Seraphim oraz De Cherubim, przekazane właśnie w syryjskich rękopisach (VI-IX w.), stanowią doskonałe exemplum tego zjawiska, a zarazem sposobność do zarysowania fundamentalnych tez Ewagriusza na temat kontemplacji. Dzięki bowiem skondensowanej kompozycji owe teksty, określane mianem „dzieł najbardziej filozoficznych”, zbierają jego zasadnicze kategorie pojęciowe oraz metafizyczne, stanowiące bazę koncepcji oglądu (theōría) Stwórcy i stworzenia. Egzegeza perykopy z Księgi Izajasza o Serafinach (Iz 6,2-3) oraz z Księgi Ezechiela o Cherubinach (Ez 1,18; 10,12) staje się zapisem modlitewnej wizji, odczytującej odwieczne racje z Księgi Pisma i z Księgi Natury. Oddany zaś czytelnikowi do osobistej kontemplacji komentarz, prowadzony lekturą dosłowną i alegoryczną, odnoszoną do praktyki, fizyki oraz najwyższej teologii, stopniowo urzeczywistnia Ewagriański model duchowego wzrastania poprzez ascezę (praktik) oraz poznanie (gnōstik) ku Bogu: od zmysłowego oglądu świata przez kontemplację duchową stworzenia i odkrycie zasad istnienia rzeczy aż do apofatycznego uniesienia i chwały Trójcy Świętej.
De Seraphim et De Cherubim – commentary as a form of contemplation in the Syriac versions of Evagrius Ponticus’ exegetical texts

Evagrius Ponticus is known – both in the transmission of the Fathers, and in today's interpretation – mainly for his ascetic writings (Practicus, Sententiae ad monachos, Ad virginem, De oratione, De octo spiritibus, De spiritibus malitiae, Antirrheticus) and, on the other hand, for his enigmatic and speculative sentences (Kephalaia gnostica, Gnosticus, Capita cognoscitiva). In fact, biblical scholia represent a very large part, perhaps the majority, of his literary output: Scholia in Psalmos, in Proverbia, in Genesim, in Iob, in Canticum Canticorum, in Ecclesiasten, in Lucam. What is more, the ideas contained in exegetical texts allow us in many cases to decipher a lot of his gnomic statements. In turn, Evagrius, as a renowned master of spiritual life and father of monastic literature - whose teaching not only needed to be faithfully transmitted, but also encouraged his disciples and successors to explain and interpret it - himself was crowned with many commentaries. Some of his writings were preserved only in Oriental versions, mostly in Syriac or Armenian translations, and sometimes they are indeed exactly these commentaries accompanying the translations that provide us access to them (a good example are Kephalaia gnostica recovered from the commentary of Babai the Great). We can track here the history of the Evagrian thought's reception and its unique form in Syrian mysticism and doctrine of the 5th and 6th centuries. These two short scholia: De Seraphim and De Cherubim, which survived only in Syriac and Armenian manuscripts (6th-9th century), can be used as a great exemplum of this phenomenon, and also as an opportunity to depict Evagrius' fundamental theses on contemplation. Due to condensed compositions, these texts, which are called his "the most philosophical works", amass the basic conceptual and metaphysical categories underlying the concept of the contemplation (theōría) of creature and its Creator. An exegesis of the pericope of the Seraphim (Isaiah 6: 2-3) and of the Cherubim (Ezekiel 1: 18; 10: 12) becomes a report of the commentator’s contemplative prayer recognizing the hidden lógoi, the divine intentions and meanings, by reading the "Books" of Scripture and Nature. The commentary, that is given to a reader to intimate contemplation, is following both the literal and allegorical meaning regarding the ascetical practice, physics and highest theology. This exegetical method is to explicate biblical text wholly in terms of the scheme of spiritual life, but it also allows - gradually within the commentary - to realize this growth: from sense-perception of the world and contemplative knowledge of corporeal and incorporeal beings to vision of God in apophatic rapture and glory of the Holy Trinity.




Dr Krzysztof Morta

Instytut Studiów Klasycznych,

Śródziemnomorskichi Orientalnych UWr
Starożytna literatura komentująca a Etymologie Izydora z Sewilli
Treścią wystąpienia będzie ukazanie kwestii wykorzystywania komentarzy gramatycznych i pism egzegetycznych ( komentarzy historycznych) przy pisaniu dzieł należących do innych gatunków literackich, zwłaszcza prac encyklopedycznych. Na przykładzie „Etymologii” Izydora z Sewilli chcemy przedstawić w jakim stopniu w pośredni sposób wpłynęła literatura tego rodzaju na umysłowość i kulturę (w tym symbolikę ) Europy doby średniowiecza, a często i później. Dokonywanie wyciągów i skrótów z materiałów źródłowych przez autorów komentarzy (Serwiusz) pociągało nieraz za sobą zmiany w treści pierwotnej informacji lub otwierało drzwi do różnej interpretacji przez autorów korzystających z tych komentarzy. Wybrane przykłady pozwolą w części przedstawić i zilustrować ten problem.
The topic of the speech will be the question of taking advantage of grammar commentaries and exegetic writings (literal commentaries) while creating works that belong to other genres, especially encyclopedic writings. Based on the example of Saint Isidore of Seville’s Etymologiae, we would like to present to what extent this sort of literature influenced the mentality and culture (including symbolism) of the mediaeval Europe, and quite often even of subsequent ages. Extracts and abridgements drawn from the source materials by the commentaries’ authors (Servius) many a time resulted in changing the original contents of information or in enabling the authors profiting from these commentaries to interpret them in different ways. The examples selected will allow us to depict and illustrate this problem.   


dr Dorota Muszytowska

Zakład Literatury Biblijnej przy Katedrze Literatury Staropolskiej, Retoryki i Badań nad Biblią UKSW


Qumrańskie peszery jako przykład komentarza akomodacyjnego
Peszer (pēšer) zarówno w jego postaci ustnej, jak i literackiej jest zjawiskiem działalności wspólnoty z Qumran. W zachowanej literaturze qumrańskiej występuje w dwóch podstawowych formach: continuus oraz thematicus. Odzwierciedlają one dwa sposoby komentowania świętych tekstów judaizmu – komentarz ciągły do tekstu oraz komentarz o charakterze monograficznym, ze sprecyzowanym praktycznym celem. Peszery komentowały biblijne teksty w celu budowania etosu wspólnoty, posługując się takimi technikami, jak przywołanie, reinterpretacja, identyfikacja i dostosowanie.
Pesher (pēšer) is a phenomenon of the Qumran community as an oral and literary form of activity. Qumran literature has two basic forms of pesher: continuus and thematicus. It reflects two ways of commenting on the sacred texts of Judaism – continuous commentary on the text, and thematic commentary aiming at a practical purpose. Peshers commented on biblical texts in order to build community ethos using references, reinterpretations, identifications, and adaptations.


dr Monika Nowakowska,

Katedra Azji Południowej, Wydział Orientalistyczny UW


Komentując komendy - indyjska tradycja mimansy

Indyjska literatura, zwłaszcza naukowa i filozoficzna jest ze zrozumiałych względów w dużej mierze również literaturą komentatorską. Szacunek dla komentowanych dzieł poprzedników, choć wpływał na formalne ramy procesu interpretacyjnego, niekoniecznie ograniczał intelektualną aktywność własną komentujących i nie musiał nadawać kolejnym warstwom komentarzy tylko wtórne czy podrzędne znaczenie, wręcz czasem przeciwnie. Jedna z najwcześniejszych bramińskich tradycji interpretacyjnych, mimansa, wedyjska hermeneutyka, rozwijała się, jak i inne nurty indyjskiej myśli filozoficznej, właśnie jako tradycja komentatorska. Wypracowane przez nią metody i techniki analizy tekstu źródłowego okazywały się przydatne przez wieki w rozmaitych dziedzinach, na przykład w zakresie rozstrzygnięć prawnych. W niniejszym wystąpieniu przedstawimy podstawowe zasady analizy i interpretacji wedle mimansy na tle szerszego kontekstu bramińskiej literatury komentatorskiej.


Commenting on commands – the Indian tradition of mimamsa

Indian literature, especially in science and philosophy, is for understandable reasons for the most its part of a commentarial character. Regard for the commented works of predecessors , although I would influence the formal structure of interpretation processes, did not necessarily curb the intellectual activities of the commentators and would not condemn successive layers of commentaries only to a secondary and subordinate role, quite the opposite. One of the earliest brahmanical interpretational traditions, mimamsa, Vedic hermeneutics, sprouted and evolved, like other currents of Indian philosophical thought, just as a commentarial tradition. The methods and techniques of source text analysis it had developed proved useful for ages in various fields, for example in legal reasoning. In this presentation we shall look at the fundamental rules of analysis and interpretation according to the mimamsa against the broader context of brahmanical commentarial literature.



dr Agnieszka Maciąg

Pracownia Łaciny Średniowiecznej

Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków
Spiritu ambulate”, id est racione ductu. Piętnastowieczne łacińskie glosy do Listów apostolskich.

Tematem referatu będą łacińskie glosy do Listów apostolskich znajdujące się w kodeksie łacińsko-polskim z połowy XV w., wydanym w 1880 roku w Sprawozdaniach Komisji Językowej Akademii Umiejętności (rękopis oo. Dominikanów we Lwowie znajduje się obecnie we Wrocławiu pod sygn. 413). Glosy, od jednowyrazowych: „caro” – id est sensualitas, po jednozdaniowe opisy lub komentarze stanowią interesujący materiał zarówno z punktu widzenia językowego jak i kulturowego.

Listy apostolskie wraz z glosami i tłumaczeniem polskim stanowią część realizowanego obecnie projektu: Piętnastowieczne przekłady Nowego Testamentu – elektroniczna konkordancja staropolska. Internetowa baza danych, który również chciałabym krótko przedstawić.

Spiritu ambulate”, id est racione ductu. 15th century Latin glosses to the Apostolic Letters.

The article presents Latin glosses to the Apostolic Letters in the code of Latin-Polish from the mid-15th century, published in 1880, in Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, (the manuscript of the Dominicans in Lwów is currently in Wrocław, ref. 413). Glosses, from those of one word, e.g. „caro” – id est sensualitas, to the descriptions or comments are interesting material both from the point of view of linguistic and cultural.

The Apostolic Letters with Latin glosses and Polish translation are the part of the project: The 15th century translations of the New Testament – the Old Polish electronical concordance. Online database. I would like to present shortly this project as well.


mgr Tomasz Sójka

doktorant, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej

Zakład Komparatystyki Literackiej i Kulturowej


Expositio hermetica. Interpretacyjny porządek w średniowiecznym komentarzu do Asclepiusa (Glosae super Trismegistum)

Jedna z głównych inspiracji wśród rozległego dziedzictwa antycznego w średniowiecznej kulturze pochodziła od tradycji hermetycznej. Łączyła się ona ze studiami interdyscyplinarnymi (filozofia, teologia, poezja, medycyna, alchemia, astrologia) i multikulturowymi (pisma arabskie, greckie, łacińskie). W średniowieczu najważniejszym pismem hermetycznym był Asclepius.

Do początkowych partii tego tekstu powstał w XII/XIII wieku anonimowy komentarz (Glosae super Trismegistum). Egzegezę przeprowadzono zgodnie z określonym porządkiem. Począwszy od wyjaśnienia literalnego, poprzez liczne aluzje intertekstualne, aż po prezentację różnych możliwości interpretacyjnych, autor komentarza stwarzał spójny hermetyczny wykład (expositio hermetica).

W proponowanym referacie omówię ten interpretacyjny porządek zarówno od strony teoretycznej, jak i praktycznej.



Expositio hermetica. The interpretative arrangement in the medieval commentary to Asclepius (Glosae super Trismegistum)

One of the mainly inspiration among the widely ancient inheritance in the medieval culture was emanating from the hermetic tradition. It related to the interdisciplinary (philosophy, theology, poetry, medicine, alchemy, astrology) and multicultural study (Arabic, Greek, Latin writings). The primary hermetic writing in the medieval was Asclepius.

To the initial parts of this text in XII/XIII century was made the anonymous commentary (Glosae super Trismegistum). The exegesis was conducted in accordance with definite arrangement. Beginning from the literal explanation, through the numerous allusions, up to the presentation of different possibilities of interpretation, an author of the commentary was making the coherent hermetic exposition (expositio hermetica).

In the proposed paper I will discuss this interpretative arrangement in the theoretical point as well as the practical.



dr hab. Joanna Komorowska, prof. UKSW

Katedra Literatury Greckiej i Bizantyjskiej

Instytut Filologii Klasycznej i Kulturoznawstwa
Sofoniasz i wczesniejsza tradycja komentarzy do de anima

Powstały między XIII a XIV wiekiem komentarz Sofoniasza rozpoczyna refleksja na temat wcześniejszej tradycji egzegetycznej. Wymienia zatem komentator imiona swoich poprzedników, klasyfikując ich jednak wedle typu pozostawionego komentarza. W konsekwencji, w dziele Sofoniasza rozróżnione zostają dwa typy egzegezy, reprezentowane odpowiednio przez Aleksandra, Symplicjusza i Filopona, z drugiej zaś strony przez Psellosa i Temistiusza. Zasadne wydaje się w konsekwencji przeanalizowanie tak przyczyn takiego podziału, jak i jego faktycznego funkcjonowania w dalszych partiach Sofoniaszowego komentarza, ze szczególnym uwzględnieniem sposobu wykorzystania spuścizny Aleksandra z Afrodyzji, autora tak autonomicznego traktatu de anima, jak i interlinearnych commentaria in Aristotelis de anima.




prof. dr hab. Katarzyna Pachniak

Katedra Arabistyki i Islamistyki

Wydział Orientalistyczny UW
Komentarze Ibn Ruszda (Awerroesa) do dzieł Arystotelesa na tle muzułmańskiej tradycji komentarzowej
Muzułmanie przejęli tradycję komentowania dzieł filozoficznych z kultury greckiej, za pośrednictwem ruchu tłumaczeniowego. Ruch komentarzowy okazał się bardzo ważny dla rozwoju falsafy, czyli filozofii odwołującej się do greckiej, oraz filozofii ruchów ezoterycznych, gdyż z czasem komentarze stawały się coraz bardziej samodzielne i doprowadziły do rozwoju niezależnych dzieł filozoficznych.

Szczególny przypadkiem są komentarze Ibn Ruszda, łacińskiego Awerroesa (zm. 1198) do dzieł Arystotelesa. Dały one impuls rozwojowi całego nurtu tłumaczeń na hebrajski i łacinę, samodzielnych prac, komentarzy do komentarzy itp. Omówione zostaną trzy typy komentarzy Ibn Ruszda, ze wskazaniem na ich najistotniejsze cechy oraz próby pogodzenia filozofii Stagiryty z wymogami islamu.


Ibn Rushd’s commentaries to the Aristotelian corpus on the background of the Muslim commentary tradition.
The Muslim commentary tradition of philosophical texts has its origins in the Greek culture, and had been commenced in the framework of the translation movement. The latter in turn had contributed both to falsafa, the Greek-style thread of the Islamic thought, and to esoteric philosophy. In the course of time the Muslim commentaries to the Greek philosophical works became more original which finally led to the emergence of completely independent corpus of the Muslim philosophy.

I will focus on Ibn Rushd’s (Averroes; d. 1198) commentaries to Aristotle. They were translated to Hebrew and Latin, giving rise to subsequent original works, and even supracommentaries. Three types of Ibn Rushd’s commentaries will be discussed, and their most important features, including attempts to harmonize religion and philosophy will be emphasized.




Rafał Tichy

Zakład Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej IF UW


Komentarz Bonawentury do Heksaemeronu jako wykład teologii historii”
Zazwyczaj kiedy myślimy o samym Heksaemeronie oraz o patrystycznych i średniowiecznych komentarzach do niego, to przed naszymi oczyma staje problematyka kosmologiczna, zwłaszcza zaś metafizyka stworzenia. Ambroży z Mediolanu, Grzegorz z Nyssy, dwunastowieczni mistrzowie z Chartres, analizując pierwsze rozdziały biblijnego objawienia, zastanawiają się dlaczego tak a nie inaczej Stwórca urządził świat, rekonstruują całą hierarchie bytów wznoszących się od ziemi do nieba, głoszą wspaniałość człowieka stworzonego na obraz i podobieństwo Boga. Jednak nie wszystkie komentarze zatrzymywały się na tego typu problematyce. Poświecone Heksaemeronowi konferencje Bonawentury stanowią jeden z najwspanialszych przykładów tradycji – mającą początek w „De Civitate Dei” Augustyna – kiedy refleksja heksaemeralna jest przede wszystkim punktem wyjścia do rozważań historiozoficznych. W swoim referacie pragnę ukazać na podstawie analizy owego ostatniego dzieła Bonawentury, dlaczego i w jakim sensie biblijne objawienie o powstaniu świata mogło stanowić dla niektórych teologów starożytnych i średniowiecznych punkt wyjścia dla wyjaśniania sensu historii od jej początku do samego końca.

Istnieją jeszcze co najmniej dwa powody zwrócenia uwagi na ów komentarz (a ścisle rzecz biorąc „Konferencje o sześciu dniach stworzenia”). Jak podkreśla Alois Dempf autor monumentalnej „Sacrum imperium”, konferencje Bonawentury należy uznać za „najważniejszą filozofię historii i społeczeństwa w średniowieczu”. A jednak - jak dodaje z kolei Josef Ratzineger – „pozostało one dotąd w znacznej mierze księgą zamkniętą”. Jest to więc wciąż dzieło domagające się większego zainteresowania ze strony mediewistów i teologów. Ponadto – i to jest ów drugi powód – Konferencje zostały cztery lata temu wydane w przekładzie na język polski. W tym samym czasie ukazał się też w języku polskim najwnikliwszy współczesny komentarza do nich autorstwa Josefa Ratzingera (praca ta stanowi jego habilitację). Można jednak odnieść wrażanie, że owe dwie wyjątkowe publikacje przeszły bez należnego im echa w polskim środowisku naukowym. Dlatego też warto o nich przypomnieć.


dr Michał Zembrzuski

Katedra Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej

Wydział Filozofii Chrześcijańskiej UKSW
Paraphrasis, ad litteram i quaestiones – Alberta Wielkiego, Tomasza z Akwinu i Piotra z Owernii komentarze do De memoria et reminiscentia Arystotelesa

Albert Wielki, Tomasz z Akwinu i Piotr z Owernii na różne sposoby komentują Arystotelesowski traktat O pamięci i przypominaniu. Ich komentarze są różne nie tylko w formie wyjaśniania twierdzeń Filozofa, ale również w przywoływanej erudycji, która spełnia odpowiednie funkcje, podejmowanych problemach i ich rozwiązaniach, które bardziej lub mniej odbiegają od tekstu komentowanego. „Parafraza” Alberta Wielkiego nastawiona jest na skonfrontowanie słów Arystotelesa z innymi perypatetykami (szczególnie filozofami arabskimi – Awicenną i Awerroesem), by lepiej uchwycić wypowiedzi Arystotelesa nazwanego „księciem perypatetyków”. Tomaszowy „komentarz literalny” stanowi ekspozycję „nowego” tłumaczenia Wilhelma z Moerbeke oraz wypracowanie na jego podstawie koncepcji zmysłów wewnętrznych, którą Akwinata będzie pełniej rozwijał w innych swoich dziełach. „Kwestie” Piotra z Owernii są już zupełnym sproblematyzowaniem O pamięci i przypominaniu do postaci 16 zagadnień, opatrzonych argumentami przeciwnymi, posiadających rozwiązania poszczególnych kwestii i wyjaśnienia przedstawionych wątpliwości. We wszystkich tych trzynastowiecznych komentarzach przebija jednak jedna wspólna cecha – jest nią chęć dotarcia do właściwego ujęcia intencji autora i intencji dzieła O pamięci i przypominaniu.






©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna