Tło kulturowo-religijne procesu Jezusa



Pobieranie 150.24 Kb.
Strona1/4
Data04.05.2016
Rozmiar150.24 Kb.
  1   2   3   4




Ks. Jan Klinkowski
Tło kulturowo-religijne procesu Jezusa

Medytując nad męką i śmiercią Jezusa ciągle odkrywamy nowe przestrzenie przesłania teologicznego. Jezus powiedział do swoich uczniów: „Jeśli kto chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje” (Mk 8,34). Wierni zaproszeniu Jezusa pragniemy zgłębić znaczenie Jego ofiary na krzyżu przedzierając się przez gąszcz układów politycznych ówczesnej epoki, zagadnień prawnych i kulturowych, by ostatecznie wydobyć orędzie zbawienia. Niniejsza refleksja jest streszczeniem szerszego opracowania prezentującego drogę Jezusa na krzyż. Jest zachętą do podjęcia trudu medytacji nad ofiarą Jezusa na krzyżu, aby jej owoce były pełniejsze w naszym życiu.





  1. Sytuacja społeczno-polityczna w Izraelu od III w. przed Chr. do I w. po Chr.

Po bitwie pod Issos 333 r. Aleksander Wielki wyruszył na podbój całego Imperium Perskiego. Prawdopodobnie wiele prowincji, wśród nich Judea i Samaria poddawały się bez walki, nie widząc żadnej różnicy między nowym a dawnym panem. W Samarii jednak później wybuchło powstanie krwawo stłumione i zakończone zburzeniem stolicy Samarii oraz wysiedleniem Samarytan, a na ich miejsce sprowadzono ludność pochodzenia greckiego. W 331 r. w bitwie pod Gaugamelą, Aleksander ostatecznie pokonał Dariusza, władcę perskiego i zajął Babilon, podporządkowując sobie całe Imperium Perskie.1 Rozpoczął się rozwój kultury hellenistycznej w życiu starożytnego Wschodu. W 323 r. Aleksander Wielki zachorował i zmarł w Babilonie. Po jego śmierci imperium rozpadło się na wiele części. Z czasem powstały trzy główne dynastie królewskie: Antygonitów w Macedonii, Seleucydów w Syrii, Azji Mniejszej, Mezopotamii i dalej na Wschód oraz Ptolemeuszów w Egipcie wraz z częścią wybrzeża Morza Śródziemnego, w którego skład wchodziła Judea. Od tego czasu prawie przez stulecie Palestyną rządzili Ptolemeusze. Prawdopodobnie dokonali oni możliwie jak najmniej zmian w odziedziczonym po Persach systemie administracyjnym. Arcykapłan, który był odpowiedzialny za dostarczenie danin, był zarówno duchową głową wspólnoty, jak i stopniowo coraz bardziej świeckim księciem. Dopóki regularnie płacono podatki i zachowywano porządek, Ptolemeusze, jak można sądzić, nie wtrącali się w ogóle w sprawy wewnętrzne Judy. W tym okresie prężnie rozwija się diaspora żydowska w Egipcie, która coraz częściej posługuje się językiem greckim. Dla jej potrzeb przetłumaczono teksty święte na język grecki na początku III wieku przed Chr., znane jako Septuaginta (LXX). W samej Palestynie język hebrajski był wypierany coraz bardziej przez język aramejski, którym mówiło większość społeczeństwa. Na początku II w. doszło do ostrej konfrontacji między Ptolemeuszami, a Seleucydami o wpływy w Palestynie. Ostatecznie jednak król Selucydów, Antioch III Wielki zadał wojskom egipskim druzgocącą klęskę w 198 r. przed Chr. pod Paneas w okolicy źródeł Jordanu. W wyniku tej bitwy Judea przeszła pod panowanie Seleucydów. Żydzi przyjęli zmianę pozytywnie, zagwarantowano im życie według swego Prawa, zmniejszono podatki, autonomiczna władza pozostała w rękach arcykapłana i Rady Starszych. Na ten okres należy datować powstanie synagog, które wcześniej rozwijały się tylko w diasporze. Były one ośrodkami życia religijnego i kulturalnego narodu żydowskiego. Zaczął się również rozwijać drugi nurt życia kulturalnego, który ulegał wpływom hellenizmu. Obydwa nurty będą koegzystowały ze sobą przez długi okres czasu.



W roku 238 przed Chr. doszło do rewolty irańskiego plemienia Partów, którzy odzyskali tereny, nad którymi wcześniej panowali Achmenidzi.2 W ten sposób Seleucydzi zostali poważnie osłabieni, a Partowie będą przez najbliższe stulecia poważnym zagrożeniem od strony Wschodu.

Na arenie międzynarodowej powoli wyrasta nowa potęga, Rzym. Pokonał on ostatecznie Kartaginę pod Zamą (202 r. przed Chr.),3 a jej wódz Hanibal, schronił się na dworze Seleucydów. Być może częściowo pod zachętą Hanibala, Antioch wyprawił się do Grecji. W odpowiedzi na tę inwazję Rzymianie wyparli Seleucydów z Europy i podążyli za nimi do Azji, gdzie w 190 r. w bitwie pod Magnezją zadali im druzgocącą klęskę. Dotkliwą konsekwencją przegranej bitwy, była konieczność wypłacenia dużego odszkodowania Rzymianom. Zmusiło to do nałożenia nowych podatków na ludność, między innymi także na Żydów. Antioch III w 187 r. przed Chr. został zamordowany, podobny los spotkał jego następcę Seleukosa IV. Po nich tron objął jego brat Antioch IV Epifanes (175-163), który próbował wzmocnić królestwo Seleucydów. Próba ta opierała się na osobistym kulcie władcy („Epifanes” znaczy „bóg objawiony”) oraz na rozwoju kultury hellenistycznej. W tym czasie dwaj kolejni arcykapłani żydowscy kupili ten urząd za pieniądze u Antiocha Epifanesa i rozwijali kulturę hellenistyczną. W Jerozolimie założono gimnazjon, do którego werbowano młodzieńców. Popierano wszelkiego rodzaju sporty greckie, jak również sposoby greckiego ubierania się. Narastająca opozycja otrzymała nowy powód do niezadowolenia, kiedy Antioch powracający ze zwycięskiej wyprawy do Egiptu w 169 r. przed Chr. splądrował świątynię w zmowie z arcykapłanem Menelaosem, który zawdzięczał mu ten urząd. Wywołało to opór i wybuchły zamieszki. Skierowany do stłumienia rozruchów seleucki dowódca Apoloniusz, zburzył mury miasta, a ludność potraktował z całą surowością, częściowo mordując. Seleucydzi następnie wybudowali twierdzę Akra, która stała się symbolem upadku Żydów i tryumfu zhellenizowanych środowisk. Ponieważ opór Żydów przeciw hellenizacji nadal trwał, Antioch IV Epifanes wydał edykt zabraniający praktykowania judaizmu. Zawieszono składanie regularnych ofiar, jak również przestrzegania szabatu i obchodzenia tradycyjnych świąt. Nakazano zniszczenie egzemplarzy Prawa i zabroniono obrzezania dzieci. Żydów pod karą śmierci zmuszano do brania udziału w pogańskim kulcie i jedzenia wieprzowiny. Ukoronowaniem tego wszystkiego było wprowadzenie w grudniu 167 r. do świątyni kultu Zeusa Olimpijskiego (Baal Szamam). Postawiono Zeusowi ołtarz i na nim składano ofiary z wieprzowiny. Ponieważ Żydzi odmawiali wykonywania poleceń, wobec tego rozpoczął się okres prześladowań. Jądro oporu przeciwko polityce królewskiej tworzyła grupa znana jako chasydzi (pobożni, wierni), od których prawdopodobnie pochodzili późniejsi faryzeusze i esseńczycy. Na ten okres należy datować ostateczną redakcję Księgi Daniela, która ukazywała zwycięstwo sprawiedliwych nad niewiernymi. Hasło do rozpoczęcia powstania dał Matatiasz, potomek z rodu kapłańskiego, wraz ze swoimi synami Janem, Szymonem, Judą, Eleazarem i Jonatanem, którzy odmówili w Modin złożenia ofiary pogańskiemu bóstwu, uciekli w góry i rozpoczęli wojnę partyzancką. W kilka miesięcy po wybuchu powstania w 166 r. przed Chr. zmarł Matatiasz. Przywództwo powstania objął jego syn Juda Machabeusz. Był on uzdolnionym wodzem, odniósł kilka zwycięstw i rozszerzył powstanie na cały kraj. Szczęściem dla Żydów, Antioch w tym czasie (165 r.) zajęty był wyprawą na Partów i nie mógł wysłać do Palestyny swojej armii. Wykorzystał to Juda i w grudniu 164 r. przed Chr., w trzy lata co do miesiąca od zbezczeszczenia świątyni, nastąpiło powtórne jej poświęcenie wśród ucztowania i wielkiej radości. Wydarzenie to, jest od tego czasu czczone w dniu Święta Poświęcenia, czyli Święta Świateł (Chanuka). Światła palono w ośmioramiennym kandelabrze w odróżnieniu od siedmioramiennego, zwanym menorą.4 Dalszą drogę do niepodległości Juda Machabeusz dostrzegał w rozwijaniu przyjaznych stosunków z Republiką Rzymską. W 160 r. przed Chr. zginął na polu bitwy, a władzę powstańczą przejął jego brat, Jonatan, który również zginął wkrótce na polu walki. Ostatni z żyjących braci Machabeuszów, Szymon, uzyskał od Seleucydów formalne uznanie niepodległości Judei. Przyjął tytuł arcykapłana i ogłosił się etnarchą. W tym okresie kształtują się różnorodne ugrupowania religijno-polityczne. Jednym z nich byli saduceusze, którzy swą nazwę wywodzili od Sadoka, kapłana w czasach Dawida. Było to stosunkowo niewielkie ugrupowanie obejmujące ludzi zamożnych, głównie warstwy właścicieli ziemskich, ale także kapłanów sprawujących swe funkcje dziedzicznie. Przywiązywali oni duże znaczenie do przepisów rytualnych, Torę uznawali w dosłownym brzmieniu, odrzucając wszelkie dodatkowe komentarze. Nie wierzyli w życie pozagrobowe, zaprzeczali istnienia aniołów, a w kulturze sprzyjali hellenizmowi. Drugim dużym ugrupowaniem byli faryzeusze. Pochodzili przeważnie z warstwy średniej. Nazwę ich ugrupowania można wywieść od słowa „peruszim”, które znaczy „oddzieleni”, a w zniekształconej formie w języku greckim brzmiało, faryzeusze. Uważali się za lepszych od zwykłych ludzi, bo nie tylko przestrzegali przepisy prawa, ale przyjmowali tradycję ustną. Stworzyli 613 nakazów i zakazów gwarantujących życie w pobożności. Starali się skrupulatnie przestrzegać szabatu, postów i dziesięciny. Wierzyli w istnienie aniołów, zmartwychwstanie ciał i oczekiwali przyjścia Mesjasza. W przeciwieństwie do saduceuszy, życie religijne nie koncentrowali tylko na świątyni, ale cenili także spotkania w synagogach. Pomocnikami faryzeuszy byli skrybowie, czyli „uczeni w Piśmie”. Istnieli oni prawdopodobnie od czasów Salomona, kiedy zaczęła się kształtować tradycja mądrościowa, później do znaczenia doszli w czasach Jeremiasza i Ezechiela, a zwłaszcza pod kierownictwem Ezdrasza.5 Wchodzili oni wraz faryzeuszami i saduceuszami w skład Sanhedrynu, który w owych czasach doszedł do ogromnego znaczenia. Sanhedryn składał się z 71 członków. Podejmował decyzje dotyczące interpretacji Biblii, wydawał rozporządzenia w kwestii szkolnictwa powszechnego, zajmował się sprawami społecznymi oraz kształtował zasady postępowania sądowego. Następnym ważnym ugrupowaniem religijno-społecznym byli esseńczycy. Byli spadkobiercami „chasidim”, czyli pobożnych. Negatywnie odnosili się do kultury hellenistycznej. Od saduceuszy i faryzeuszy esseńczycy różnili się głównie sposobem życia. Prowadzili często życie we wspólnotach, poświęcając cały swój czas na jak najskrupulatniejsze przestrzeganie Tory. Praktykowali ubóstwo i starali się żyć w czystości. Do tego ugrupowania należała prawdopodobnie wspólnota z Qumran. Ich przywódcą był tajemniczy Nauczyciel Sprawiedliwości. We wspólnocie obowiązywała „Reguła zrzeszenia” oraz „Reguła wojny”, która ukazywała walkę między światłością i ciemnością, dobrem i złem. Ich obraz świata był dualistyczny. Spodziewali się zwycięstwa światłości, a na końcu świata zmartwychwstania ciał.

Po zabójstwie ostatniego z braci Machabeuszów w 134 r. przed Chr. monarchia seleucka uzyskała na krótko kontrolę nad państwem żydowskim. Odnowicielem niepodległości stał się syn Szymona, Jan Hirkan (134-104 przed Chr.), który swój przydomek wziął od nazwy osady żydowskiej w Hyrkanii nad Morzem Kaspijskim. Udało mu się to, dzięki traktatowi, który zawarł z Rzymem oraz słabości Seleucydów.6 Skorzystał z pomocy najemnych oddziałów wojskowych i dokonał aneksji Samarii, Galilei i Idumei. Z wyraźną niechęcią odnosił się do Samarytan. Zburzył ich świątynię na górze Garizim i miasto Samarię. Mieszkańcy Idumei zostali siłą zmuszeni do przyjęcia religii jahwistycznej i poddaniu się obrzezaniu. Doprowadził do końca proces judaizacji Galilei. Faryzeusze owe przymusowe nawrócenia uważali za nieważne. Jego następcą został syn, Arystobul I (104-103 przed Chr.), który sprzyjał kulturze hellenistycznej, używał nawet tytuł: „Przyjaciel Greków”. Jego brat, następca, Aleksander Janneusz (103-76 przed Chr.) zasłynął ze zbytkownego, świeckiego trybu życia. Prawdopodobnie jako pierwszy z dynastii hasmonejskiej przyjął tytuł królewski. Z powodzeniem walczył z Nabatejczykami z Arabii, którzy mieli swoją stolicę w Petrze. Nawiązał też stosunki dyplomatyczne z Partami, społecznością mówiącą językiem irańskim, która oderwawszy się od państwa Seleucydów, założyła niepodległe państwo na terytorium Persji. Hellenizacja dworu Aleksandra doprowadziła go do ostrego konfliktu z faryzeuszami zakończonego prześladowaniem tej wspólnoty. Osłabiło to wewnętrzną spójność państwa. Wdowa po Aleksandrze i jego następczyni, Aleksandra Salome (76-67 przed Chr.) zajęła w sprawach religijnych krańcowo odmienne od swego męża stanowisko, darząc niedobitków faryzeuszy wielkimi względami. Zdominowali oni życie publiczne. Godność arcykapłańską otrzymał Jan Hirkan II, najstarszy syn Aleksandry Salome. Umierając w roku 67, Aleksandra przekazała tron Hirkanowi. Jednakże jego brat, ambitny Arystobul II, jeszcze za życia matki zebrał zastępy zbrojnych i opanował ważniejsze twierdze. Doszło do bratobójczej wojny. W trzecim miesiącu swego panowania Hirkan został pokonany w bitwie pod Jerychem. Zawarta ugoda gwarantowała tron Arystobulowi, a Hirkanowi pozostawiła olbrzymi majątek. W konflikt między braci wmieszał się zamożny Idumejczyk, Antypater, który poparł Hirkana. Antypater ożenił się z Kypros (Kufra), z pochodzenia Nabatejka-Arabka, z którą miał pięcioro dzieci: Fazaela, Heroda, Józefa, Ferorasa i córkę Salome. Dzięki korzystnym związkom z Nabatejczykami nakłonił Hirkana do sojuszu z nimi. W 65 r. przed Chr. Hirkan wraz z sojusznikami oblegał Arystobula w Jerozolimie. Nieoczekiwanie pojawiła się nowa siła, Rzymianie, którzy pod wodzą Pompejusza w 64 r. przed Chr. podporządkowali sobie Seleucydów i utworzyli prowincję Syrię.7 Obydwaj bracia zwrócili się do Rzymian po akceptację swoich roszczeń o tron. Początkowo Pompejusz poparł Arystobula, jednak jego niezależna polityka doprowadziła do sytuacji konfliktowej. Pertraktującego Arystobula aresztował i zatrzymał w obozie, a Jerozolimę zaczął oblegać. Zwolennicy Hirkana II otworzyli bramy miasta, a zwolennicy Arystobula, głównie saduceusze, zamknęli się w świątyni. Po bohaterskiej, trzymiesięcznej obronie w 63 r. przed Chr. skapitulowali i Pompejusz wkroczył w szabat do Jerozolimy, a nawet wszedł do Miejsca Najświętszego, co w oczach Żydów, było czynem świętokradzkim.8 Jan Hirkan II otrzymał tytuł etnarchy i władał Judeą, Galileą i Pereą, lecz bez Samarii oraz otrzymał funkcję arcykapłana. Arystobula deportowano do Rzymu. Rozpoczęła się nowa epoka wpływów rzymskich.

Po zdobyciu w 63 r. przed Chr. świątyni Pompejusz wyjechał do Rzymu, tam też był deportowany Arystobul ze swoimi synami Aleksandrem i Antygonem. Alekasnder zdołał jednak uciec z niewoli i w 58 r. zorganizował zbrojne powstanie na terenie Palestyny. W 57 r. Gabiniusz, ówczesny namiestnik Syrii, wyruszył przeciwko powstańcom. W walkach odznaczył się młody oficer Marek Antoniusz. Okrążeni powstańcy w twierdzy Aleksandrejon skapitulowali, ale udało się im zachować wolność osobistą. Gabiniusz pozbawił Hirkana tytułu etnarchy, a Palestynę włączono pod bezpośredni zarząd Rzymu. W rok później uciekł z więzienia Arystobul wraz ze swoim młodszym synem Antygonem i ponownie zorganizował powstanie w Palestynie, które tak jak poprzednie zakończyło się klęską. W 55 r. przed Chr. Gabiniusz wyprawił się do Egiptu. W tej wyprawie pomagał mu Antypater. Chwilę tę wykorzystał ponownie Aleksander dla zorganizowania kolejnego powstania, zakończonego niestety także klęską. W między czasie doszło do małżeństwa między córką Hirkana II, Aleksandrą, a synem Arystobula Aleksandrem, a więc Aleksander wziął za żonę swoją siostrę stryjeczną. W ten sposób próbowano pogodzić ród Hasmoneuszy. Z tego związku przyszło na świat dwoje dzieci: Mariamme i Arystobul. W 54 r. przed Chr. Gabiniusz zostaje odwołany, a zarząd prowincji Syrii, w której skład wchodziła Palestyna, obejmuje ambitny Marek Krassus. Uchodził za najbogatszego człowieka w Rzymie, brakowało mu jednak sławy wielkiego wodza, dlatego dążył do wojny z Partami. Należał on do grupy trzech, którzy w 60 r. przed Chr. zawarli triumwirat: Krassus, Pompejusz i Cezar. W ślad za wielką ambicją Krassusa niestety nie podążały zdolności dowódcze. W 53 r. ponosi klęskę w wojnie z Partami pod Karrami i zostaje podstępnie zamordowany. Jest to kolejna okazja dla Żydów do powstania i tym razem nieudanego. W czasie kolejnych powstań zginęło dziesiątki tysięcy ludzi, tysiące sprzedano do niewoli. Kraj był wyludniony i ubogi. Na scenie politycznej Rzymu pozostały dwie rywalizujące ze sobą postacie Cezar i Pompejusz. W 49 r. Cezar wkroczył na czele swych wojsk do Italii, a Pompejusz wraz z senatem uciekł do Macedonii. Po zajęciu Rzymu, Cezar natychmiast zwolnił Arystobula, liczył na wzniecenie kolejnego powstania w Palestynie i osłabienie Pompejusza. Wierni Pompejuszowi ludzie natychmiast otruli Arystobula. Na wieść o uwolnieniu Arystobula, Pompejusz wydał wyrok śmierci na jego syna Aleksandra, który był więziony w Antiochii, a młodszego syna Antygona kazał przekazać pod nadzór Ptolemeusza, władcy księstwa Chalkis w górach Libanu. W 48 r. przed Chr. Cezar pokonał pod Farsalos Pompejusza, który uciekł z pola bitwy do Egiptu. Tam, na wybrzeżu zamordowali go ludzie Ptolemeusza XIII9, wysłani niby to na powitanie. W Egipcie toczyła się zacięta walka o tron między Ptolemeuszem, a jego siostrą Kleopatrą. Jeszcze w październiku 48 r. Cezar przybył do Egiptu i zdarzył się nieszczęśliwy wypadek. Cezar pokochał Kleopatrę. Ptolemeusz ocenił szybko, że Cezar jest gotowy zrobić dla Kleopatry wszystko. Postanowił pozbyć się siłą i siostry i Cezara. Rozpoczął oblegać pałac, w którym znajdował się Cezar i jego żołnierze. Sytuacja stała się dramatyczna dla Cezara, tym bardziej, że nadchodząca pomoc została zatrzymana na granicy Egiptu. Sytuację tę znakomicie wykorzystał Idumejczyk Antypater udzielając wsparcia wojskowego siłom rzymskim zmierzającym do Egiptu. Dzięki jego pomocy militarnej i dyplomatycznej wojskom rzymskim udało się wedrzeć do Egiptu. W okolicach Memfis Egipcjanie ponieśli całkowitą klęskę. W czasie ucieczki utonął Ptolemeusz. Kleopatra została władczynią Egiptu, a Antypater otrzymał obywatelstwo rzymskie. Przywrócono tytuł etnarchy Hirkanowi i potwierdzono jego godność arcykapłańską. Faktyczną jednak władzę posiadał Antypater, swojego najstarszego syna Fazaela mianował zarządcą Jerozolimy, a młodszego Heroda, Galilei. W północnej Galilei znajdowały się dwie grupy żarliwych – kennaim, w języku greckim nazwanych „zelotai”, czyli zeloci. Dążyli oni do pełnej niezależności kraju i wierności Prawu. Często posługiwali się jako metodą walki morderstwami skrytobójczymi. Pierwszym sukcesem młodego Heroda było rozbicie grup „żarliwych” w górzystej części Galilei. Wydarzeniem, które wstrząsnęło ówczesnym światem stało się zabójstwo Cezara 15 marca 44 r. przed Chr. Jeden ze spiskowców Kasjusz w 43 r. przed Chr. przybywa na Wschód i organizuje armię przeciwko pozostającym jeszcze zwolennikom Cezara. Ponownie ściąga się z Żydów olbrzymie podatki na rzecz armii rzymskiej. Ogólne zamieszanie wykorzystują przeciwnicy Antypatra i w 43 r. przed Chr. zostaje otruty na uczcie u Hirkana przez wpływowego Malicha. Fazael i Herod nie mogą od razu pomścić śmierci ojca ze względu na olbrzymie wpływy Malicha w Jerozolimie. Sposobna sytuacja nadarzyła się wówczas kiedy Hirkan, Herod i Malich udawali się do Kasjusza do Syrii. Po drodze zatrzymali się w Tyrze, gdzie został zamordowany Malich. Sytuacja międzynarodowa jeszcze bardziej się skomplikowała się jesienią 43 r. przed Chr., kiedy to Antoniusz, Lepidus i Oktawian zawarli II triumwirat i przejęli kontrolę nad Italią i zachodnimi prowincjami. W 42 r. przed Chr. Kasjusz połączył swe siły z Markiem Brutusem przeciwko triumwiratowi. W tymże jednak roku ponieśli klęskę pod Filippi i popełnili samobójstwo.10 Chwilę zamieszania próbował wykorzystać Antygon, do tej pory więziony przez Ptolemeusza z Chalkis. W przejęciu władzy w Jerozolimie przeszkodził mu Herod. Hirkan bojąc się utraty władzy na rzecz Antygona związał się jeszcze bardziej z Herodem, przekazując mu za żonę młodziutką Mariamme. W ten sposób Herod, z pochodzenia Idumejczyk, a po matce nawet z pochodzenia Arab, związał się z rodem hasmonejskim. W dowód szczególnego szacunku oddalił nawet swoją pierwszą żonę, Doris wraz z synem Antypatrem, aby pokazać jak zależy mu na Mariamme. Herod wykorzystał tę zmianę na scenie politycznej Rzymu i zdobył przychylność Antoniusza. Potwierdził on godność arcykapłańską Hirkana i jego zarząd nad Judeą, a Herod i Fazael zostali tetrarchami. Antoniusz w 41 r. przed Chr. udał się do Egiptu, gdzie zatrzymał się u Kleopatry. Lepidusa zesłano do północnej Afryki, za rzekomą współpracę z Brutusem i Kasjuszem, a Oktawian borykał się z trudnościami w samej Italii, spowodowanymi koniecznością zapewnienia ziemi żołnierzom odchodzącym z armii. Zamęt w Imperium Rzymskim wykorzystali Partowie, którzy w 40 r. przed Chr. zaatakowali Imperium od wschodu. Po stronie Partów opowiedział się Antygon. Hirkan i Fazael próbujący pertraktować z Partami zostali aresztowani. Fazael popełnił samobójstwo w więzieniu. Hirkanowi, Antygon kazał obciąć uszy, by nigdy nie mógł już być arcykapłanem. W tej sytuacji Herod uciekł na zachód do Egiptu, a stamtąd wyprawił się statkiem do Italii. Tu szczęśliwym trafem dwaj konkurujący wodzowie Antoniusz i Oktawian zawarli porozumienie w Brundyzjum. Antoniusz otrzymał prowincje wschodnie, Oktawian zaś zachodnie. Obydwaj poparli Heroda i w 40 r. przed Chr. dostał on nominację na króla, a więc Judea miała dwóch królów, Heroda z łaski Rzymian i Antygona z łaski Partów. Od 39 r. przed Chr. do 37 r. Herod przy pomocy skromnych rzymskich i własnych sił zdobywał Palestynę. W 37 r. przed Chr. zdobył Jerozolimę, w tym też roku poślubił oficjalnie Mariamme. Antygon został aresztowany i ścięty w Antiochii.11

Ledwo co odzyskane królestwo przez Heroda zostało zagrożone przez Kleopatrę, która drogą stopniowych ustępstw ze strony Antoniusza uzyskała wpływy we wszystkich ościennych ziemiach wokół Palestyny. Antoniusz podarował jej nawet Jerycho, jako enklawę egipską na terytorium Izraela. Sytuacja wewnętrzna Izraela była również skomplikowana. Herod pozbył się większości sprzymierzeńców Antygona, a na ich miejsce wprowadził zaufanych ludzi, którzy powoli tworzyli nową grupę społeczną herodian, związanych z dworem królewskim, niestety nie zawsze byli lubiani przez inne ugrupowania. Pozostał także otwarty problem mianowania arcykapłana, wszakże Hirkan był oszpecony. Dzięki intrygom Aleksandry i jej córki Mariamme, a żony Heroda, arcykapłanem został młodziutki Arystobul, brat Mariamme. Herod dokonał tej nominacji, chociaż nie był zadowolony. Niby przypadkiem w 35 r. przed Chr., w czasie kąpieli w Jerycho, utonął młodziutki Arystobul. Z rozkazu Antoniusza w 32 r. przed Chr. Herod rozpoczął wojnę przeciw Nabatejczykom, a Antoniusz z Kleopatrą wyprawił się przeciwko Oktawianowi. 3 września 31 r. w bitwie morskiej pod Akcjum, Antoniusz, dotychczasowy protektor Heroda, poniósł klęskę.12 Próbowała to wykorzystać ponownie Aleksandra mając nadzieję, że uda się jej otrzymać władzę dzięki Hirkanowi. Herod wykrył spisek i skazał już starca, Hirkana na śmierć. W 30 r. przed Chr. udało mu się potwierdzić swój tytuł królewski także u Oktawiana. W tym czasie Antoniusz i Kleopatra popełnili samobójstwo w Egipcie. W tymże samym roku, Herod podejrzewając swoją żonę Mariamme o spisek skazał ją na śmierć. Po śmierci żony Herod przeżył chwile załamania, zaczął ciężko chorować, próbowała to jeszcze raz wykorzystać Aleksandra. Kiedy Herod nieco wyzdrowiał skazał ją również na śmierć. Wykrył także spisek męża swojej siostry, Kostabara, którego wraz ze zwolennikami skazał na śmierć. Kiedy władza Heroda uległa pewnej stabilizacji zajął się unowocześnianiem miast, budową całkiem nowych miast, chociażby Sebaste na miejscu dawnej Samarii. Rozbudował Jerozolimę, upiększył świątynię, budował twierdze, wybudował od podstaw wspaniały port w Cezarei Nadmorskiej. W czasie suszy wyprzedał niemalże wszystkie kosztowności, aby zakupić zboża dla kraju. Obniżył też dwukrotnie podatki, aby ludność mogła się zagospodarować. Ludność wielu okolic zaczęła się bogacić i żyć coraz bardziej dostatnio. Herod wspomagał często uboższe gminy żydowskie poza Palestyną, troszczył się też o zapewnienie miejsc pracy na terytorium jemu podległym. Cień na dokonania Heroda położyła sytuacja rodzinna. Herod w sumie miał dziesięć żon. Pierwszą była Doris, z którą miał syna Antypatra, drugą Mariamme, z którą miał dwóch synów Arystobula i Aleksandra, z trzecią Mariamme II, miał Heroda Filipa, Samarytanka Maltake urodziła mu Heroda Antypasa i Heroda Archelaosa, z Kleopatrą miał Heroda Filipa, a z Pallas Fazaela, dwie następne żony miały tylko córki, a dwie inne były bezdzietne. Ponieważ synowie Mariamme szybko się ożenili, to na dwór przybyły jeszcze dwie kobiety: Berenike i Grafia. Rozpoczęły się wzajemne oskarżenia. Herod, żeby ostudzić zapały swych dwóch synów Arystobula i Aleksandra, sprowadził najstarszego syna Antypatra. Ten dzięki intrygom uzyskał w testamencie tron po Herodzie. Kolejne intrygi doprowadziły do śmierci Arystobula i Aleksandra, synów Mariamme.

Antypater wymógł na Herodzie małżeństwo z córką Arystobula, Mariamme. Herod wysłał Antypatra do Rzymu, aby tam uzyskał potwierdzenie sukcesji po ojcu. W przypadku, gdyby nie mógł objąć tronu władzę miał przejąć syn Heroda z żony Mariamme II, również o imieniu Herod. W 5 r. przed Chr. zmarł brat Heroda Feroras, którego również Herod podejrzewał o współudział w spisku. Herod sprowadził jego zwłoki z posiadłości w Perei i urządził mu wspaniały pogrzeb w Jerozolimie.13 Szybko pojawiły się pogłoski, że Feroras został otruty. Podejrzenie padło na Antypatra, mimo że przebywał w Rzymie. Poszlaki jednak wskazywały, że inspiracja do zabójstwa Ferorasa pochodziła od Antypatra. Herod wezwał go z Rzymu i postawił przed sądem w Jerozolimie i tym razem członkowie trybunału byli dobrani przez Heroda. Antypater został oskarżony o spowodowanie śmierci Ferorasa i przygotowywanie zamachu na Heroda. Wyrok zatem, tak jak na synów Mariamme, był skazujący. Herod przezornie zwrócił się do Augusta o zatwierdzenie wyroku śmierci. W między czasie Herod rozwiódł się z Mariamme II, a jej ojciec utracił stanowisko arcykapłana, syn natomiast został pozbawiony przewidzianej w testamencie możliwości dziedziczenia władzy. Schorowany i zmęczony wieloma intrygami dworskimi, Herod coraz częściej przebywał w Jerycho. Zdawał sobie sprawę, że musi przygotować teraz nowy testament, w którym określi sukcesję na tronie w Jerozolimie. Wśród faworytów wymieniano Herod Antypasa, młodszego syn żony samarytanki, Maltake.14 W 4 r. przed Chr. doszło do zamieszek w świątyni z powodu umieszczenia złotego orła nad wejściem do świątyni. Głównych prowodyrów zajść skazano na śmierć. W tymże roku również wykonano wyrok na synu Antypatrze. Herod polecił zgromadzić się na hipodromie w Jerycho przedstawicielom arystokracji. Krążyły różne wieści o celu tego zgromadzenia, aż do najbardziej przerażających, że oszalały król pragnie ich wytracić. Tutaj w Jerycho w 4 r. przed Chr., na krótko przed świętem Paschy, zmarł Herod,15 zgromadzonym zaś ostatecznie odczytano wolę zmarłego. August przychylił się do koncepcji testamentu Heroda i podzielił jego królestwo między synów na trzy części. Judeę, Samarię i Idumę otrzymał Herod Archelaos (4 przed Chr. – 6 po Chr.) wraz z tytułem etnarchy. Herod Antypas (4 przed Chr. –39 po Chr.) otrzymał Galilę i Pereę i tytuł tetrarchy. Herod Filip (4 przed Chr. – 34 po Chr.) otrzymał Itureę, Trachonitis, Gaulanitis i tytuł tetrarchy.16 W 6 r. po Chr. Herod Archelaos został zesłany na banicję do Vienne, a Judea uzyskała status prowincji cesarskiej podległej bezpośrednio Augustowi i jego następcom. Prowincja posiadała niezależną administrację, choć podlegała ogólnemu nadzorowi legata Syrii,17 do którego mogli się odwoływać Żydzi. Rzym mianował od tej pory prokuratorów, którzy bezpośrednio sprawowali władzę w imieniu Rzymu. Kolejno prokuratorami18 byli: Coponius (6-9); Ambivius (9-12); Rufus (12-15); Valerius Gratus (15-26); Pontius Pilatus (26-36); Marcellus (36-37); Marullus (37-41); Cuspius Fadus (44- 46); Tiberius Alexander (46-48) Cumanus (48-52); Felix (52-60); Porcius Festus (60-62); Albinus (62-64); Florus (64-66 „70”).19

Stolicą nowej prowincji została Cezarea Nadmorska, gdzie namiestnik rezydował w pałacu zbudowanym przez Heroda Wielkiego. Namiestnicy mieli obowiązek osobistego rezydowania w Jerozolimie w czasie wielkich świąt żydowskich, mieszkali wtedy w pałacu Heroda Wielkiego, znajdującym się w północno-zachodniej części miasta. W Syrii stacjonowały cztery legiony, a prefekt Judei dysponował tylko jednostkami auxiliarnymi, do których rekrutowano pogańską ludność Judei, przede wszystkim z terenu Samarii.20 Na stosunkowo niewielką liczebność sił wojskowych Judei miała wpływ obecność legionów stacjonujących w prowincji Syrii, które mogły szybko interweniować na terenie Judei. Większość garnizonu stacjonowała w Cezarei Nadmorskiej, ale przynajmniej jedna kohorta stacjonowała w twierdzy Antonia w Jerozolimie.21

Z pośród rządów prefektów i prokuratorów najbardziej znany jest Poncjusz Piłat. Mianowany został na prefekta prowincji Judea w 26 r. Tacyt używając sformułowania prokurator popełnia anachronizm. Tytuł ten został dopiero wprowadzony w czasie rządów Klaudiusza.22 Nominację zawdzięczał prawdopodobnie Sejanowi, prefektowi gwardii pretoriańskiej, który w tym okresie miał olbrzymi wpływ na cesarza Tyberiusza. Wydaje się że, Sejan wykorzystał lęk cesarza przed ewentualnym spiskiem i wmówił mu, że bezpieczniej będzie zarządzać z wyspy Capri. Odizolowany cesarz był zdany na opinie Sejana, który w dużej mierze wówczas kreował politykę rzymską. W ten nurt lęku o władzę cesarza należy wpisać specyfikę zarządzania prowincjami poprzez legatów rezydujących w Rzymie. Nominowany na legata Syrii L. Aelius Lamia, nie przebywał na terenie swojej prowincji, lecz rezydował nad Tybrem. W tej sytuacji większą swobodę działania posiadał Piłat, ponieważ zawsze mógł się tłumaczyć koniecznością podjęcia szybkich działań w celu zapewnienia porządku w powierzonej mu prowincji. Warto jednak zauważyć, że ów stan utrzymał się do końca pełnienia funkcji legata przez Lamię, czyli do 32 r. po Chr. Kolejny legat L. Pomponiusz Flaccus, który rządził od 32 r. do 35 r. rezydował już w Antiochii i posiadał większy wpływ na sytuację w regionie. Piłat utracił również wsparcie znad Tybru, ponieważ w 17 października 31 r. po Chr. został stracony jego przyjaciel Sejan. Zatem w 33 r. w czasie prowadzenia procesu Jezusa Piłat znalazł się w zupełnie nowej sytuacji politycznej. Do tej pory realizował politykę Sejana stopniowej asymilacji kulturowej w środowisku hellenistyczno-rzymskim Żydów. Zaraz po objęciu rządów w 26 r. wprowadził znaki legionowe do Jerozolimy i to w okresie wyjątkowej rytualnej czystości, a więc około święta Jom Kippur. Budując akwedukt skorzystał ze skarbca świątyni, co wywołało protest radykalnych środowisk żydowskich. Piłat spodziewając się protestu przygotował grupę żołnierzy, którzy w przebraniu w mieszali się w tłum i pałkami rozpędzili protestujących. Piłat umieścił w pałacu Heroda, w którym rezydował tarcze wotywne, które posiadały napis obrażający uczucia religijne Żydów.23


  1   2   3   4


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna