Tom ten nosi nazwę „Komunikaty i argumenty



Pobieranie 35.22 Kb.
Data04.05.2016
Rozmiar35.22 Kb.
Tekst przedstawiony niżej zostanie opublikowany w roku 2001 w XI tomie serii „Dialogikon”; tom ten nosi nazwę „Komunikaty i argumenty”. Oto charakterystyka serii przesłana przez Panią dr Irenę Trzcieniecką-Schneider - współredaktora serii - obok Pani Profesor Ewy Żarneckiej-Biały.
Seria wydawnicza Dialogikon została uruchomiona w 1995 roku staraniem krakowskiego środowiska filozoficzno-logicznego. Ukazujące się w niej tytuły (polskie i angielskie) poświęcone są historycznym i ogólnopoznawczym zagadnieniom logiki i filozofii, zwłaszcza filozofii praktycznej. Twórcy serii starają się, aby prace w niej zamieszczane charakteryzował jednolity styl argumentacji uprawianej przez autorów: styl przyjazny logice i czytelnikowi. Dystrybucją zajmuje się Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, ul. Grodzka 26, 31-044 Kraków.

"Topiki" - rozległe dzieło Arystotelesa o wywodach luźniejszych, właściwych roztrząsaniom nie naukowym, lecz np. w sprawach publicznych, z powoływaniem się na pospolicie przyjmowane, wydające się prawdopodobnymi tezy, tzw. "miejsca" (miejsce - po grecku - topos)1.

Topiki prawnicze jako przedmiot logiki
Niniejszy artykuł omawia stosunek reguł wnioskowania prawniczego do logiki formalnej. Stawiamy w nim tezę, iż niektóre z reguł wnioskowania prawniczego można ująć w systemy sformalizowane. Przedstawiamy przykładowy system sformalizowany tego rodzaju. Argumentujemy, iż takie systemy zasługują na miano systemów logiki.
1. Stosowanie prawa polega na odczytywaniu norm zachowania zakodowanych w tekstach prawnych2 i na odnoszeniu tych norm do danych stanów faktycznych. Szczególnym przypadkiem stosowania prawa jest rozstrzyganie sporu sądowego. Strony sporu przedstawiają sądowi swój pogląd na stan faktyczny i stan prawny. Ustalając stan prawny, strony opierają się na tekstach prawnych lub precedensach i - korzystając z uznanych reguł rozumowania - wywodzą z nich normy prawne, które winny być zastosowane w danym stanie faktycznym. Sąd ocenia argumenty obu stron i wydaje orzeczenie: przyjmuje za ustalony pewien stan faktyczny, wskazuje normę prawną, która winna być zastosowana w tym stanie faktycznym oraz rozstrzyga o powinnościach stron na podstawie tej normy. W argumentacji obu stron, jak i w uzasadnieniu orzeczenia sądu istotną rolę odgrywają przyjmowane przez strony i sąd reguły rozumowania. Wśród reguł tych znajdziemy takie, które są stosowane we wszelkich dziedzinach, a które rozważa klasyczna logika formalna. Są też i takie, które właściwe są tylko rozumowaniom prawniczym. Te specjalne reguły rozumowania prawniczego nazywane są "topikami prawniczymi"3.
2. Topiki prawnicze mogą być określone w tekstach prawnych, jednak z reguły należą do kultury prawnej: nie wyprowadza się ich z prawa stanowionego. Tradycyjnie wiele z topik prawniczych formułuje się w języku łacińskim. Topiki prawnicze dzieli się na kilka grup, spośród których wskażemy pięć najważniejszych. Po pierwsze, mamy wśród topik reguły, za pomocą których ustala się znaczenia przepisów zawartych w tekstach prawnych (reguły interpretacji tekstu prawnego). Przykładem jest zasada clara non sunt interpretanda, zgodnie z którą nie stosuje się pozajęzykowych reguł interpretacji tekstu prawnego, gdy tekst jest jasny po zastosowaniu językowych reguł interpretacji4. Innym przykładem jest reguła nakazująca ścisłe interpretowanie wyjątków od reguł ogólnych (zgodnie z tą regułą nie wolno np. stosować ulg podatkowych w innych wypadkach niż te, które jasno określa ustawa podatkowa). Po drugie, mamy wśród topik prawniczych tzw. reguły inferencyjne, za pomocą których ustala się konsekwencje norm pierwotnych (bezpośrednio uzyskanych za pomocą reguł interpretacji), tj. ze zdań stwierdzających normy pierwotne wyprowadza się zdania stwierdzające normy wtórne (bezpośrednio nie zawarte w przepisach). Przykładami są reguły takie jak: per analogiam (a simili), a contrario, a fortiori (a maiori ad minus, a minori ad maius). Za pomocą reguły a contrario ustala się np., że nie jest pełnoletnim ten, kto nie ukończył lat 18, mając za przesłankę normę pierwotną: kto ma 18 lat ten jest pełnoletni. Po trzecie, wśród topik prawniczych mamy reguły rozstrzygające, którą z norm zastosować, gdy w pewnej sytuacji wydają się mieć zastosowanie dwie (trzy, cztery itd.) normy, a ich łączna realizacja jest z jakichś względów niemożliwa (reguły kolizyjne). Przykładem jest zasada lex posterior derogat legi priori, głosząca, iż prawo ustanowione później uchyla prawo ustanowione wcześniej. Po czwarte, mamy wśród topik prawniczych reguły oceny stanu faktycznego. Przykładem jest reguła in dubio pro reo (in dubio pro libertate), głosząca, iż wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego. Po piąte, mamy wśród topik prawniczych reguły proceduralne. Przykładami są: reguła, iż nie można zasądzać ponad żądanie, reguła nakazująca sędziemu wysłuchania obu stron, reguła zakazująca sędziemu rozstrzygania w sprawie, w której sam jest zainteresowany (te reguły prawodawca zawarł w tekstach prawnych).
3. Topiki prawnicze tworzą system, który nazywany jest "logiką prawniczą". Jaki jest stosunek logiki prawniczej do logiki formalnej? Chaim Perelman przeciwstawia logikę prawniczą logice formalnej na dwa sposoby. Po pierwsze, logika prawnicza jest logiką heurezy, podczas gdy logika formalna jest tylko logiką uzasadniania:
Rola logiki formalnej polega na uzgodnieniu konkluzji z przesłankami, zaś logiki prawniczej na wykazaniu, że przesłanki te są możliwe do przyjęcia5.
Po drugie, logika prawnicza nie jest sformalizowana. Więcej, nie może być sformalizowana, gdyż wiele spośród jej reguł jest regułami wartościującymi, a więc - z natury - nie poddającymi się formalizacji. W szczególności, wartościujący charakter reguł logiki prawniczej powoduje, iż z tych samych przesłanek i za pomocą tego samego zestawu reguł uzasadnić można sprzeczne wnioski, a
do sędziego będzie należało, po porównaniu przedstawionych rozwiązań i podniesionych przeciw nim zarzutów, podjęcie decyzji, jaka wyda mu się zarazem najsłuszniejsza i najbardziej zgodna z obowiązującym prawem (wytłuszczenie A.M.) 6.
4. Ad hoc można by się zgodzić, iż logika formalna nie jest logiką heurezy. Istotnie, nie oferuje ona reguł, które pozwalałyby w każdym przypadku stosowania prawa rozwiązywać zadania z zakresu wykładni prawa7. Przyjmując ad hoc, iż logika formalna w zasadzie nie pełni roli heurystycznej w dziedzinie prawa, nie przesądzamy o tym, czy może taką rolę pełnić w poszczególnych przypadkach stosowania prawa. Wiemy przecież np., iż metody "zero-jedynkowe" pełnią rolę heurystyczną w tym sensie, iż pozwalają rozstrzygać, czy zdanie jest tautologią ze względu na znaczenia spójników zdaniowych. Wydaje się, iż rolę heurystyczną w dziedzinie prawa mogą pełnić reguły rozumowań uprawdopodobniających.
5. Naturalne jest przyjęcie, iż logika prawnicza to logika heurezy. W tym ujęciu logikę prawniczą uważać będziemy za dyscyplinę z zakresu metodologii nauk prawnych, a mianowicie dyscyplinę mającą za przedmiot rozwiązywanie zagadnień badawczych typu: jaką normę i w jaki sposób należy zastosować? Ogólna metodologia nauk nie oferuje metod tworzenia hipotez rozwiązujących zagadnienia badawcze poszczególnych nauk. Reguły logiki prawniczej zadanie to wykonują w odniesieniu do prawa (we wskazanym zakresie). Logika prawnicza tworzy hipotezy, które logika formalna (obejmująca zarówno reguły dedukcyjne jak i uprawdopodobniające) pomaga uzasadniać.
6. O ile łatwo zgodzić się na utożsamienie logiki prawniczej z logiką heurezy, o tyle trudno przyjąć, iż logika prawnicza jest nieformalna z zasady. Istotnie, wiele reguł logiki prawniczej ma charakter wartościujący, co utrudnia, a niekiedy wręcz - jak się wydaje - przekreśla, możliwość formalizacji. Nie wiadomo np. jak sformalizować zasadę clara non sunt interpretanda. Z drugiej strony jednak, wiele topik poddaje się formalizacji. Przykładowo, regułę a contrario możemy sformalizować następująco:
(x){P(x) => Q(x)}

___________________________

(x){- P(x) => - Q(x)}


Co więcej, niekiedy formalizacja nie ogranicza się do wskazania schematu, a przybiera postać systemu sformalizowanego.
7. Przyjrzyjmy się zaliczanym do topik prawniczych regułom kolizyjnym:


  • lex posterior derogat legi priori (norma późniejsza uchyla normę wcześniejszą),

  • lex superior derogat legi inferiori (norma wyższego rzędu uchyla normę niższego rzędu),

  • lex specialis derogat legi generali (norma szczególna uchyla normę ogólną),

  • lex superior prior derogat legi inferiori posteriori (norma wcześniejsza wyższego rzędu uchyla normę późniejszą niższego rzędu),

  • lex superior generalis derogat legi inferiori speciali (norma ogólna wyższego rzędu uchyla normę szczególną niższego rzędu),

  • lex prior specialis derogat legi posteriori generali (wcześniejsza norma szczególna uchyla późniejszą normę ogólną).

Pierwsze trzy topiki są tzw. regułami pierwszego rzędu. Ostatnie trzy - regułami drugiego rzędu. W wypadku, gdy zastosowanie reguł pierwszego rzędu prowadzi do niezgodnych wyników, stosuje się reguły drugiego rzędu. Odpowiednio utworzylibyśmy reguły trzeciego rzędu, gdyby okazało się, iż zastosowanie reguł drugiego rzędu nie rozstrzygnęło, którą normę należy zastosować. Zależności określane przez powyższe topiki dają się ująć w postaci systemu sformalizowanego.


8. Do słownika klasycznego rachunku predykatów dodajemy litery predykatowe: ESup(...,...), ESpec(...,...), EPost(...,...), Sup(...,...), Spec(...,...), Post(...,...), Der(...,...). Definicje termu, formuły atomowej, formuły, zdania są standardowe. Aksjomatami systemu są wszystkie zdania przyjętego języka o schematach tautologii klasycznego rachunku predykatów oraz dodatkowe aksjomaty charakteryzujące ESup(...,...), ESpec(...,...), EPost(...,...), Sup(...,...), Spec(...,...), Post(...,...):


  1. (x)ESup(x,x)

  2. (x)(y){ESup(x,y) => ESup(y,x)}

  3. (x)(y)(z){ESup(x,y) & ESup(y,z) => ESup(x,z)}

  4. (x)Sup(x,x)

  5. (x)(y){Sup(x,y) & - ESup(x,y) => - Sup(y,x)}

  6. (x)(y)(z){Sup(x,y) & Sup(y,z) => Sup(x,z)}

  7. (x)(y){- Sup(x,y) => Sup(y,x)}

  8. (x)ESpec(x,x)

  9. (x)(y){ESpec(x,y) => ESpec(y,x)}

  10. (x)(y)(z){ESpec(x,y) & ESpec(y,z) => ESpec(x,z)}

  11. (x)Spec(x,x)

  12. (x)(y){Spec(x,y) & - ESpec(x,y) => - Spec(y,x)}

  13. (x)(y)(z){Spec(x,y) & Spec(y,z) => Spec(x,z)}

  14. (x)(y){- Spec(x,y) => Spec(y,x)}

  15. (x)EPost(x,x)

  16. (x)(y){EPost(x,y) => EPost(y,x)}

  17. (x)(y)(z){EPost(x,y) & EPost(y,z) => EPost(x,z)}

  18. (x)Post(x,x)

  19. (x)(y){Post(x,y) & - EPost(x,y) => - Post(y,x)}

  20. (x)(y)(z){Post(x,y) & Post(y,z) => Post(x,z)}

  21. (x)(y){- Post(x,y) => Post(y,x)}

Jedyne reguły wnioskowania to reguły klasycznego rachunku predykatów oraz następujące reguły charakteryzujące Der(...,...):

Sup(x,y)

- ESup(x,y)

REG1 -----------

Der(x,y)
ESup(x,y)

Spec(x,y)

- ESpec(x,y)

REG2 ------------

Der(x,y)
ESup(x,y)

ESpec(x,y)

Post(x,y)

- EPost(x,y)

REG3 -------------



Der(x,y)
9. Zgodnie z aksjomatami AKS1-AKS21 denotacje predykatów: ESup(...,...), ESpec(...,...), EPost(...,...) są relacjami równościowymi, a predykatów: Sup(...,...), Spec(...,...), Post(...,...) - relacjami liniowo porządkującymi. Intuicyjnie, relacje te porządkują zbiór norm prawnych. Czytamy zatem: ESup(...,...) - "norma ... jest tego samego rzędu, co norma ...", ESpec(...,...) - "norma ... jest tej samej ogólności, co norma ...", EPost(...,...) - "norma ... jest równoczesna z normą ...", Sup(...,...) - "norma ... jest nie niższego rzędu niż norma ...", Spec(...,...) - "norma ... jest nie ogólniejsza niż norma ...", Post(...,...) - "norma ... jest nie wcześniejsza niż norma ...".
10. Reguły określające własności Der(...,...) nazwiemy odpowiednio: REG1 - regułą uchylania normy niższego rzędu, REG2 - regułą uchylania normy ogólnej, REG3 - regułą uchylania normy wcześniejszej. Reguły te oddają porządek uchylania norm określany przez topiki prawnicze. Sformułowanie reguł REG1 - REG3 przesądza o ich hierarchii: REG1 jest regułą najsilniejszą w tym sensie, iż do jej zastosowania wystarczą dwie przesłanki; odpowiednio najsłabszą regułą jest REG3. Nie potrzeba więc tej ilości reguł kolizyjnych, jaką posługuje się logika prawnicza. Odpada też kwestia podziału reguł na reguły pierwszego i drugiego rzędu.
11. Zarysowany w pkt. 8 system nazwiemy "logiką derogacji". Jest on zarówno systemem logiki formalnej (na pewno wymagającym opracowania: określenia semantyki, określenia i udowodnienia metawłasności itp.), jak i systemem logiki prawniczej. Tym samym, logika prawnicza - przynajmniej w wypadku topik podobnych do reguł kolizyjnych - może być uprawiana jako logika formalna. Jakie jednak własności reguł kolizyjnych przesądziły, iż ich sformalizowanie było możliwe? Przede wszystkim, reguły te odwołują się do relacji porządkujących, a te poddają się opisowi formalnemu. Zauważmy też, iż wartościowania występujące w regułach kolizyjnych są obiektywne: istnieją intersubiektywne kryteria pozwalające w każdym w zasadzie przypadku określić, czy dana norma w stosunku do innej normy jest normą wyższego, czy też niższego rzędu, czy jest normą ogólniejszą, czy też bardziej szczegółową, czy została ustanowiona wcześniej, czy też później.
12. System topik prawniczych jest teorią rozumowania. W części - poddającą się formalizacji. Czy jednak nazywając tę teorię "logiką prawniczą" nie nadużywamy słowa "logika"? Przekonani jesteśmy, że nie. Wprawdzie stałe logiki derogacji nie stosują się - w odróżnieniu od stałych logiki klasycznej - we wszystkich dziedzinach. Jednakże, podobnie rzecz się ma ze stałymi logik filozoficznych (modalnych, deontycznych itp.). Alfred Tarski rozważając pojęcie wynikania zauważa:
U podstaw naszej konstrukcji leży podział wszystkich wyrazów języka na logiczne i pozalogiczne. Podział ten nie jest z pewnością całkiem dowolny: gdybyśmy do terminów logicznych nie zaliczali np. znaku implikacji lub kwantyfikatorów, podana definicja wynikania mogłaby doprowadzić do konsekwencji jawnie sprzecznych z potocznymi intuicjami. Z drugiej strony, nie znam żadnych obiektywnych względów, które by pozwalały przeprowadzić dokładną granicę między obiema kategoriami terminów. Przeciwnie, mam wrażenie, że - nie naruszając wyraźnie intuicji potocznych - można zaliczyć do terminów logicznych i takie terminy, których logicy do tej kategorii zazwyczaj nie zaliczają. Skrajny byłby ten przypadek, gdybyśmy wszystkie wyrazy języka potraktowali jako logiczne: pojęcie wynikania formalnego pokryłoby się wówczas z pojęciem wynikania materialnego (...)8.
Pokusimy się o analogię: tak, jak kiedyś z filozofii wyodrębniły się nauki szczegółowe, tak obecnie z logiki formalnej wyodrębniają się dyscypliny, mające za przedmiot badań inne stałe niż spójniki prawdziwościowe i kwantyfikatory. Dyscypliny te łączy jednak z logiką formalną zarówno metoda, jak i przedmiot badań w szerszym sensie - rozumowanie. Dlatego też nazwy "logika prawnicza" możemy używać do teorii rozumowania, jaką jest system topik prawniczych, a w każdym razie - do sformalizowanej części tej teorii.
Andrzej Malec

Katedra Logiki, Informatyki i Filozofii Nauki

Uniwersytet w Białymstoku

e-mail: malec@hum.uwb.edu.pl


1 Tadeusz Kotarbiński, "Wykłady z dziejów logiki", PWN, Warszawa 1985, s.8.

2 Tekst prawny jest to zbiór przepisów przyjęty we właściwym trybie przez upoważniony organ państwa. Tekstami prawnymi są w szczególności ustawy, rozporządzenia itp.

3 Chaim Perelman, "Logika prawnicza. Nowa retoryka", PWN, Warszawa 1984, s. 128 i n.

4 Reguły interpretacji dzieli się na językowe i pozajęzykowe. Reguły językowe oparte są na założeniu, iż prawodawca posługuje się językiem w sposób poprawny, jednolity i konsekwentny (założenie racjonalności semiotycznej prawodawcy). Reguły pozajęzykowe odwołują się do innych założeń, w tym do ocen przypisywanych prawodawcy.

5 Chaim Perelman, "Logika prawnicza. Nowa retoryka", PWN, Warszawa 1984, s. 231.

6 Tamże, s. 229.

7 Wykładnia prawa obejmuje stosowanie reguł: interpretacji tekstu prawnego, inferencyjnych i kolizyjnych.

8 Alfred Tarski, "O pojęciu wynikania logicznego", w: Alfred Tarski, "Pisma logiczno-filozoficzne", t.1 "Prawda", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 200.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna