Wartości w języku młodych ludzi związanych z Ruchem Światło-Życie w diecezji zielonogórsko-gorzowskiej



Pobieranie 133.7 Kb.
Data09.05.2016
Rozmiar133.7 Kb.

Dariusz Dębecki

Studia Doktoranckie Instytutu Slawistyki PAN w Warszawie

Wartości w języku młodych ludzi związanych z Ruchem Światło-Życie w diecezji zielonogórsko-gorzowskiej

Artykuł powstał na podstawie badań, które przeprowadziłem, przygotowując pracę magisterską pt. Język wartości w polszczyźnie młodzieży związanej z Ruchem Światło-Życie, obronioną w 2010 roku w Państwowej Wyższej Szkole Zawodo­wej w Gorzowie Wielkopolskim, pisaną pod kierunkiem prof. Anny Zielińskiej. W referacie omówię dwie wartości zajmujące wysoką pozycję w hierarchii wartości badanych: miłość i szczęście.

Jako bazę materiałową wykorzystałem 85 ankiet (podzielonych na dwie części) i 5 pogłębionych wywiadów przeprowadzonych wśród uczestników

  1. animatorów Ruchu Światło-Życie obecnych na letnich rekolekcjach Oazy No­wego Życia II stopnia w dniach 26.06.-12.07.2010 w miejscowości Tylmanowa (woj. małopolskie). Rekolekcje w tym miejscu organizowane są przez diecezję zielonogórsko-gorzowską.

Jadwiga Puzynina dostrzega znaczenie przekazu werbalnego. W książce Język wartości1 zwraca uwagę na rozmaite sytuacje, w których człowiek do­konuje wartościowania rzeczywistości. Czyni to dla wyrażenia swoich myśli, uczuć, w celach perswazyjnych (wpływ na drugą osobę), także manipulując in­nymi i wykonując swoje codzienne obowiązki. Hierarchie oraz skale wartości zarówno dorosłych, jak i dzieci bardzo się od siebie różnią.

Słownik współczesnego języka polskiego, pod red. B. Dunaja wydany w 1996 r. wskazuje trzy znaczenia wartości.

Po pierwsze jako „ekwiwalent materialny, pieniężny czegoś” [SWJP 1996, s. 1207], synonim ceny. Po drugie nazywa wartość „cechą stanowiącą o nieprze­ciętnych walorach kogoś lub czegoś” [SWJP 1996, s. 1207]. Przypisuje jej sy­nonimy takie, jak: ważność i znaczenie. Trzecie, ścisłe pojęcie wartości to „liczba określająca, ile jednostek zawiera dana wielkość fizyczna” [SWJP 1996, s. 1207].

1 J. Puzynina, Język wartości, Warszawa 1992.


Wartości w języku młodych ludzi związanych z Ruchem Światło-Życie..

125

Warto wyróżnić dwie definicje leksemu wartość w Uniwersalnym słowniku języka polskiego redakcji S. Dubisza. W jednej z nich, dotykającej samego czło­wieka, wartością będzie „posiadanie zalet moralnych lub społecznych. Wartość moralna człowieka” [USJP 2006, s. 353]. Drugim objaśnieniem będzie natomiast „zestaw cech uznawanych za dobre, będących wzorem postępowania, godnych urzeczywistnienia” [USJP 2006, s. 353-354]. Otrzymujemy tutaj szereg rodzajów (przymiotów) wartości w tym rozumieniu, np.: duchowe2, moralne, etyczne, estetyczne, społeczne, chrześcijańskie, humanistyczne, uniwersalne, ludzkie, trwałe, wieczne, nieprzemijające. Możemy mówić o hierarchii, skali i systemie wartości [USJP 2006, s. 354].

Na podstawie powyższych przykładów słownikowych można wprowadzić za J. Puzyniną podstawowy podział wartości na dwa rodzaje: ilościowe (mate­rialne, np. wartość majątkowa) i jakościowe (niematerialne, np. miłość).

Autorka „Języka wartości” przyjmuje za uniwersalne istnienie dwóch klas wartości: instrumentalnych (służebnych) i ostatecznych (absolutnych)3. Zauwa­ża ona również, że te drugie, którymi nazywa wartości „same w sobie”, tylko mogą (a nie muszą dla wszystkich) być ostateczne.

Jadwiga Puzynina proponuje dla podziału na wartości instrumentalne i osta­teczne ustanowić nadrzędną klasyfikację, tj. rozróżnienie na wartości pozytywne

  1. negatywne4. Na określenie wartości negatywnych używam pojęcia antywartości. Antywartość jest derywatem prefiksalnym. Zostaje zachowane podstawowe znaczenie podstawy słowotwórczej, a prefiks anty- neguje niektóre cechy desy- gnatu, tworząc znaczenie ‘wartość mająca cechy przeciwstawne wartości’.

Wartości instrumentalne pozytywne wyrażają w języku polskim m.in. lekse- my: użyteczny, pożytek, doskonały (do), nadawać się (do)5.

Wartości instrumentalne negatywne (antywartości) charakteryzują wyrażenia

  1. zwroty antonimiczne względem poprzednich, np.: nieużyteczność, nieprzydat­ny, nie nadawać się (do), a także potocyzmy: diabła warty czy tandeta6.

Jadwiga Puzynina proponuje za Maxem Schelerem następujący podział war­tości pozytywnych ostatecznych:

  1. wartości transcendentne (inaczej metafizyczne),

  2. poznawcze,

  3. estetyczne,

  4. moralne,

  5. obyczajowe,

2 Rodzaje wartości nie będące elementem bezpośredniego cytatu oznaczam kursywą.

3 J. Puzinina, dz. cyt., s. 39.

4 Tamże.

5 Tamże, s. 39-40.

6 Tamże, s. 40.

126


Dariusz Dębecki

  1. witalne,

  2. odczuciowe (w tym hedonistyczne)”7.

Jerzy Bartmiński twierdzi, że niemożliwe jest konstruowanie języka pozba­wionego wartościowań. Jednakże w języku nie wszystko jest w jednakowy sposób aksjologicznie nacechowane. Wartościowanie może być w różnym stop­niu jawnie bądź skrycie przedstawione i wyrażone na różnych poziomach orga­nizacji języka. Jest ono elementem raczej zachowań codziennych (języka potocz­nego) niż zachowań oficjalnych (styl urzędowy i naukowy)8.

Warto wspomnieć również o teorii pól wartości J. Puzyniny, według której występują obszary wartości centralnych. Na przykład w centrum wartości trans­cendentnych będzie dobro transcendentne, którego uosobieniem dla chrześcija­nina jest oczywiście Bóg pojmowany osobowo. Wobec tego będzie On źródłem ostatecznej prawdy, nieskończonego piękna, niewyczerpanej miłości oraz wszechmocy9. Bóg jest dla chrześcijanina święty (‘godny wielkiej czci i miłości’), do Niego zatem będzie się modlił. Wokół Boga skupiony będzie cały obszar pojęć religijnych, związanych z życiem chrześcijańskim, np. kościół, święto, święty czas, Wielki Post, Wielkanoc, Najświętszy Sakrament, ksiądz, Msza świę­ta, Biblia (księga święta), Królestwo Boże, modlitwa, apostolstwo, dusza, życie duchowe, krzyż, sakramenty i in.

Jak zauważa autorka Języka wartości, słownictwo z zakresu wartości religij­nych „dla ludzi niewierzących nie wyraża [.] wartości transcendentnych, a jego wartościowanie zależy od stosunku człowieka niewierzącego do religii i jej wyznawców”10.

Ruch Światło-Życie rozwinął się z oaz-rekolekcji zamkniętych prowadzonych metodą przeżyciową11.

W programie wychowawczym pierwszych rekolekcji oazowych z 1954 roku streszczonym w symbolicznym plakacie ujęto „trzy przykazania oazy”. Obok

7 Tamże.

8 J. Bartmiński J., Miejsce wartości w językowym obrazie świata, [w:] Językowe pod­stawy obrazu świata, pod red. J. Bartmińskiego, Lublin2006, s. 131-148.

9 J. Puzynina, dz. cyt., s. 176.

10 Tamże, s. 178.

11 Znakiem Ruchu Światło-Życie jest symbol i słowa OAZ ZQH (czyt. fos-zoe) - greckie słowa „światło” i „życie”. Krzyżują się one na literze „omega”, która tutaj jest symbolem Ducha Świętego i ułożone w kształt krzyża. Popularna nazwa tego symbolu to „foska”.

Znakomitego opracowania zarysu historii Ruchu Światło-Życie w Polsce dokonał Ro­bert Derewenda (R. Derewenda, Dzieło wiary. Historia Ruchu Swiatło-Życie 1950-1985, Kraków2010), , zaś na obszarze diecezji zielonogórsko-gorzowskiej - ks. Adrian Put (A. Put, Ruch Swiatło-Życie w diecezji zielonogórsko-gorzowskiej w latach 1976-1999. Zarys historii, Gorzów Wlkp. 2004).


Wartości w języku młodych łudzi związanych z Ruchem Światło-Życie..

127

czystości” i „posłuszeństwa” wypisano też „miłość”. Moi respondenci - uczest­nicy II stopnia Oazy Nowego Życia z 2010 roku - młodzi ludzie w wieku 16-19 lat w zdecydowanej większości wskazali właśnie „miłość” jako wartość najczę­ściej umieszczaną na szczycie ich systemu aksjologicznego (36 na 42 badanych).

Ankieta składała się z trzech części. Celem pierwszej było ukazanie znajo­mości samego socjolektu młodzieżowego. W drugiej części respondenci definio­wali poszczególne wartości (postaci czy abstrakty). W trzeciej zaś opisywali własne hierarchie wartości12.

Jedno z pytań brzmiało „Czym jest dla Ciebie miłość między mężczyzną i kobietą”. W odpowiedziach przeważają określenia: uczucie (13 osób), związek i szacunek (odpowiednio po 6 osób). Jedna osoba utożsamia nawet miłość z aga­pą (znaną nie tylko w języku „oazowiczów” jako „uczta miłości”). Słowo to pochodzi z greckiego słowa agapri (agape) i oznacza szczególny rodzaj bezwa­runkowej miłości Boga do człowieka, która jest zdolna do samopoświęcenia Boga dla człowieka i wyzwolenia go z grzechów. Chrześcijanie (nie tylko „oazowicze”) uważają, że wobec siebie także powinni okazywać ten rodzaj miłości, różnej jednak od miłości seksualnej.

Spośród najbardziej reprezentatywnych wypowiedzi warto przywołać nastę­pujące:

  1. łączone z ofiarowaniem: Ofiarowanie się sobie nawzajem, okazywanie szacunku, seks./ Związek oparty na wzajemnym uczuciu, polegającym na bezinteresownym dawaniu siebie i wymagający wiele wyrzeczeń / Życie i poświęcenie dla drugiej osoby;

  2. łączone z dobrem: Chęć dobra i szczęścia dla siebie nawzajem;

  3. łączone z przyjaźnią i małżeństwem: Bliska przyjaźń pomiędzy mężczy­zną i kobietą która, zazwyczaj kończy się zawarciem związku małżeńskie- go./ Głęboka przyjaźń, gotowość pomagania sobie, zaufanie, chęć prze­bywania z tą osobą. Decyzja o zawarciu związku małżeństwa./ Coś na co czekam całe życie, dzięki temu jestem szczęśliwy z drugą „połówką”;

  4. łączone z pięknem: Jest to wartość piękna. Dzięki niej tych dwoje ludzi może wzajemnie się umacniać i przeżywać razem życie./ Jest to coś pięk­nego, relacja, w której dwoje ludzi cały czas się dopełnia./ Najwyższe uczucie, dojrzałość dwojga ludzi, coś pięknego, co na pewno chciałabym przeżyć;

  5. łączone z darem od Boga lub jednością: Coś danego odBoga./Tojedność, miłość ich jednoczy, daje większą siłę i moc, by zwalczać zło i niechęć./

12 Respondenci na szczycie swych hierarchii wymieniali w większości wartości transcendentne (miłość, wiara, Bóg), w dalszej kolejności natomiast wartości moralne i obyczajowe (rodzina, szczerość, szacunek, uczciwość, zaufanie, dobro), dopiero dalej i często na końcu - wartości witalne i odczuciowe (zdrowie, wykształcenie, muzykę, szkołę czy karierę zawodową).

128


Dariusz Dębecki

Scisły związek międzyludzki, najczęściej zaczynający się od bodźców ze­wnętrznych i reakcji chemicznych zwanych zauroczeniem.

Zdaniem Tomasza z Zielonej Góry (21 l.), obecnego na rekolekcjach anima­tora, miłość między mężczyzną i kobietą to uczucie wyzwalające pokłady emocji zdolnej do przezwyciężenia wszelkich trudności.

Widoczna jest tutaj jednoznaczność interpretowania miłości jako wartości wysoko cenionej i afirmowanej. Definiowana jest ona bardzo elokwentnie i w ka­tegoriach świętości (szeroko pojętego sacrum). Znamienne dla ankietowanych jest również traktowanie miłości jako bezinteresownego daru i utożsamianie jej z bezwarunkowym poświęceniem się drugiej osobie.

Warto nadmienić, że respondenci utożsamiali z miłością inne pojęcia aksjo­logiczne, takie jak: dobro (miłość, a więc wierność, oddanie, wspieranie się); szacunek dla innych (wynika [on] z miłości bliźniego, na wzór Chrystusa zapew­nia życie bez konfliktów i przyjemne dla obu stron, to także: nieprzekraczanie wolności drugiej osoby, nieupokarzanie innych, poczucie respektu, miłość bliź­niego, szacunek do Pana, drugie przykazanie miłości); małżeństwo {miłość, a więc służba, oddanie, okazywanie szacunku i tego, że dana osoba jest dla nas ważna, wartościowa; uwieńczenie miłości między mężczyzną a kobietą przez Boga).

Respondentka, opisując w trzeciej części ankiety swój system wartości, łączy miłość z opisywanym przeze mnie niżej szczęściem. Jej zdaniem bowiem miłość i szczęście można ze sobą powiązać, ponieważ gdy kobieta spotyka się z mężczy­zną, dostaje kwiaty od niego oraz drobne upominki, to się cieszy zarówno z tych upominków, jak i z obecności tej drugiej, bliskiej osoby.

Interesujące jest pojmowanie przez „oazowiczów” pojęcia seksu. W odpo­wiedziach na pytanie „Czym są dla Ciebie następujące pojęcia, wartości i abs­trakty?” dominowały cztery określenia: akt płciowy, akt miłości (odpowiednio dla 10 osób), stosunek płciowy (dla 9 osób) i współżycie (dla 8 osób). Dwie osoby przytoczyły tłumaczenie z języka angielskiego (ang. płeć). Postanowiłem także rozróżnić objaśnienia na odpowiedzi udzielane przez mężczyzn i kobiety.

Mężczyźni interpretują seks w kategoriach fizyczności (wartość hedonistycz­na) i prokreacji: Przyjemność, którą obdarzają się mężczyzna i kobieta./Kontakt płciowy prowadzący do poczęcia potomstwa.

Dwóch moich respondentów utożsamia jednak seks z miłością: Fizyczna forma miłości./ Wyrażanie miłości do kobiety, chęć posiadania potomstwa.

Mężczyźni w ogóle nie dokonywali jednak podziału na seks w małżeństwie i poza małżeństwem.

Kobiety z kolei odwołują się do kategorii małżeństwa i negatywnie warto­ściują seks pozamałżeński, używając słów: strach, ból, brak szacunku, zaszkodzić, wynaturzony, nierozumiany, poniżony, odarty z człowieczeństwa. Seks poza małżeństwem jest antywartością.


Wartości w języku młodych ludzi związanych z Ruchem Światło-Życie.

129

W małżeństwie jest dopełnieniem miłości i spełnia funkcje prokreacyjne, np. w wypowiedziach: Współżycie, dopełnienie miłości, możliwość poczęcia dziecka, któremu życie daje Bóg, niestety nieraz w naszych czasach jest wynaturzony./ Akt małżeński; w dzisiejszych czasach nierozumiany, poniżony, odarty z człowieczeń­stwa. W objaśnieniach pojęcia seksu wśród kobiet nie pojawiają się określenia z kręgu wartości hedonistycznych, jak np. przyjemność, fizyczna forma miłości, itp. Jest natomiast mowa o bólu i strachu, np.: Strach, ból. Przed ślubem [to] brak szacunku dla siebie i osoby z którą się to robi. Warto wyróżnić jeszcze wypowiedź respondentki reprezentującej stanowisko przeciwne stosunkowi płciowemu przedmałżeńskiemu. Jej zdaniem seks to Dopełnienie miłości. Zarezerwowany dla małżonków. Przed ślubem może zaszkodzić którejś ze stron.

Jednomyślnie afirmujące jest rozumienie szczęścia przez uczestników Ruchu Światło-Życie. W odpowiedzi na pytanie „Jakich wartości poszukujesz w życiu?” szczęście wymienia 11 respondentów. Czternaście osób definiuje je jako stan (np. emocjonalny czy ducha, np.: Stan, w którym nic nie jest potrzebne./ Stan ducha, który wprowadza umysł w błogość i spokój oraz radość. Uczucie bycia kochanym, wolność w świetle przykazań bożych./ Stan duszy, radość z życia, uzależnione od relacji z Bogiem. Trzynaście osób utożsamia szczęście z radością (np.: Radość, dobry humor, może się wiązać z miłością, dobrym powodzeniem w życiu./Radość, dawanie innym radości; szczęściem może być drugi człowiek13). Pojedyncze osoby łączą je wreszcie z Bogiem i błogosławieństwem: Jedna z podstawowych wartości, szczęście można osiągnąć tylko dzięki Bogu./ Błogo­sławieństwo, coś dzięki czemu chce się nam żyć. Gdy układa nam się w życiu, jesteśmy szczęśliwi.

Dwie respondentki uznało szczęście za pojęcie względne. Jedna z nich doda­je, że jest to wolność, świadoma i dobra. Druga natomiast wyjaśnia to spostrze­żeniem, że dla każdego człowieka jest ono inne, ale najczęściej jest to spełnienie jakichś planów, marzeń.

Moi respondenci przedstawili w ankiecie bogaty językowo opis szczęścia, nie występującego jednak, co ważne, w roli wartości hedonistycznej i definio­wanego jako uciecha, rozkosz. Dla „oazowiczów” jest to pojęcie głębsze, trwal­sze i z pewnością sięgające wymiaru eschatologicznego. Ma ono nawet dla niektórych charakter docelowy. Podobnie jak do miłości, tak i do szczęścia na­leży dążyć. Zdaniem dziewiętnastoletniej „oazowiczki” można to osiągnąć za pomocą innych wartości, takich jak: wiara, rodzina, przyjaciele, miłość: Po prostu wiem, że [.] pozwolą mi na dobre życie i zapewnią to czego potrzebuję, czyli szczęście w życiu na ziemi i mam nadzieję, że również w tym pozaziemskim.

Zdaniem jednego osiemnastolatka, szczęście to pomoc od Boga. Jedna z ani­matorek rozumie tę wartość jako stan w którym człowiek [.] jest spełniony.

13 Jest to kolejny przykład postawy „posiadania siebie w dawaniu siebie”.

130


Dariusz Dębecki

Jest ono także szczególnie istotną wartością dla jednej z respondentek. Mówi ona w wywiadzie o niezwykle istotnej także dla „oazowicza” postawie „posia­dania siebie w dawaniu siebie”: bardzo chciałabym potrafić też uszczęśliwiać innych ludzi, bo to jestjeszcze większe szczęście niż moje własne, kiedy po prostu można sprawić, że ktoś inny będzie szczęśliwy.

Nastawienie „posiadania siebie w dawaniu siebie” prezentuje również dzie­więtnastolatek w kontekście miłości. Uważa bowiem, że uczy [go ona] pokory, rezygnacji z siebie, wierności i czystości. Dodaje przy tym znamienny walor miłości: Sprawia, że wyzbywam się egoizmu dla dobra drugiego człowieka. Ponadto wyznaje: Wiara i Bóg determinują moje wybory oraz dążenia.

Zdaniem „oazowiczki”, także szczęście może się wiązać z miłością. Dla in­nego uczestnika oazy z kolei miłość między mężczyzną i kobietą będzie oznaczać chęć dobra i szczęścia dla siebie nawzajem.

Widać zatem oczywistość łączenia miłości ze szczęściem. Dla moich respon­dentów drugie wynika z pierwszego. Obie wartości są jak najbardziej odnoszone przez „oazowiczów” do Boga, który - jak można tu przypuszczać - jest także Stwórcą tych wartości i ich posiadanie jest od Niego uzależnione. Dla nich szczęściem jest także inna, istotna wartość - wiara. Dla jednej z ankietowanych będzie to nawet pełnia szczęścia: Wiara jest umocnieniem i zarazem wszystkim, całym szczęściem i życiem w Bogu. Kto w Niego wierzy ma wszystko. Analogicz­nie dla innej „oazowiczki” wiara to najważniejsza wartość, dzięki niej osiąga się wieczne szczęście. Pewna respondentka łączy z wiarą także pewien wymiar miłości, a konkretnie miłość z Bogiem.

Kazimierz Ożóg w artykule pt. Język współczesnej młodzieży - między kodem ograniczonym a kodem rozwiniętym14 zamieszczonym w książce Polszczyzna przełomu XX i XXI wieku przedstawia propozycję interpretacji młodzieżowego socjolektu w świetle klasycznej socjolingwistycznej teorii Basila Bernsteina (sformułowanej w latach 50. ubiegłego stulecia) i filozoficznej koncepcji Ericha Fromma wyrażonej w eseju Być czy mieć. Używanie kodu ograniczonego łączy z postawą „mieć”, a kodu rozwiniętego z postawą „być”.

Kazimierz Ożóg wymienia dwa podstawowe elementy składowe kodu roz­winiętego:

Nastawienie na głębokie przeżywanie swojego istnienia;

Wyjście do drugiego człowieka, radosne przeżywanie młodości, poszukiwa­nie sensu życia, zainteresowania przyrodą, sztuką, literaturą, filozofią, itd.”15.

14 K. Ożóg K., Język współczesnej młodzieży - między kodem ograniczonym a kodem rozwiniętym, [w:] Polszczyzna przełomu XX i XXI wieku. Wybrane zagadnienia, pod red. K. Ożoga, Rzeszów2007, s. 180-199.

15 Tamże, s. 186.


Wartości w języku młodych ludzi związanych z Ruchem Światło-Życie..

131

Badania, które wykonałem do pracy magisterskiej, wykazały, że język mło­dych ludzi należących do Ruchu bądź powiązanych z nim cechuje nowatorstwo wypowiedzi, skłonność do używania frazeologizmów, poprawność językowa, nierzadko wysoki styl, odwołanie do wyższych wartości, jak również staranne unikanie języka potocznego i wulgaryzmów. Analiza pojęć aksjologicznych szczęścia i miłości wskazuje na postawę „być” respondentów.

Powyższe przykłady świadczą o jednorodności hierarchii wartości „oazowi- czów”, w których naczelne miejsce zajmują pojęcia transcendentne lub moralne, a wśród nich miłość i szczęście. Respondenci łączą je ze sobą i objaśniają w kon­tekście „dawania siebie” drugiemu człowiekowi, a więc jako najdoskonalszą formę samorealizacji (spełnienia). Sama miłość jest przez nich traktowana za­równo jak uczucie, jak i postawa życiowa. Obie wartości są również dla niektó­rych rozumiane jako docelowe, w wymiarze eschatologicznym.

Skróty:



SWJP Słownik współczesnego języka polskiego, pod red. B. Dunaja, Warsza­

wa 1996.

USJP Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, pod red. S. Dubisza,

Warszawa 2006.

Summary

The values in the language of young people involved the Light-Life Movement in the diocese of Zielona Gora-Gorzow



This article is based on research, that I conducted, preparing a thesis Fri Language of young people in the Polish language related to Light-Life Movement.

In this paper I will discuss two of occupying a high position in the hierarchy of subjects: love and happiness.

I used as a base material 85 surveys (divided into two parts) and 5 in-depth interviews conducted among the participants and organizers of the Light-Life Movement present at the summer retreat of the New Life Oasis of the second degree, on 26.06. - 12.07.2010 in the town of Tylmanowa (southern Poland).

The research, I had done for a thesis showed that the language of young people belonging to the Movement or the related statements are characterized by inno­vation, tend to use idioms, correctness of language, often high style appeal to higher values, as well as the careful avoidance of everyday language and profa­nity. Analysis of axiological concepts of happiness and love reveals an attitude of “being” of the respondents.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna