WŁodzimierz juszczyk mały słownik zoologiczny gady I płazy



Pobieranie 5.51 Mb.
Strona1/36
Data02.05.2016
Rozmiar5.51 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36
WŁODZIMIERZ JUSZCZYK

MAŁY SŁOWNIK ZOOLOGICZNY

GADY I PŁAZY
WIEDZA POWSZECHNA Warszawa .1986
Z PRZEDMOWY DO I WYDANIA

Z inicjatywy PW “Wiedza Powszechna" ukazuje się kolej­ny z zaplanowanych słowników zoologicznych — Mały słownik zoologiczny — Gady i płazy. Wypełnia on lukę w zbiorze pol­skiej literatury zoologicznej, dotyczy bowiem kręgowców znacz­nie mniej znanych od ryb, ptaków i ssaków, kręgowców mało dotychczas spopularyzowanych i w znacznie mniejszym stop­niu eksponowanych w ogrodach zoologicznych. Jest to rezulta­tem określonych przyczyn, z których jako główne wymienić można niewielkie — poza nielicznymi wyjątkami — gospodar­cze znaczenie gadów i płazów, na ogół małe ich wymiary, jak również — ogólnie biorąc — uprzedzenie ludzi do tych zwie­rząt powszechnie uważanych za niemiłe lub wręcz odrażające. Do dziś jeszcze panują najrozmaitsze przesądy, a nawet zabo­bony związane z tą grupą zwierząt. Ogarnia ludzi lęk np. na widok ropuchy lub paniczny strach przy spotkaniu nie tyl­ko żmii, ale każdego, nawet niejadowitego węża. Z drugiej strony, jeszcze w obecnych czasach w wierzeniach i legendach wielu różnych ludów, zamieszkujących wszystkie kontynenty stref umiarkowanych i ciepłych, nie spotykamy tylu zwierząt bałwochwalczo czczonych, uznawanych za święte lub owianych tajemniczymi mitami, co właśnie wśród płazów i gadów. W Słowniku tym starano się między innymi możliwie szeroko uwzględnić takie gatunki.

Ten szczególny, ogólnoludzki, zwykle negatywny stosunek do gadów i płazów, sięgający swoimi korzeniami zamierzchłych dziejów człowieka, znalazł również swoje odbicie w naukach przyrodniczych. Z całą bowiem pewnością (są na to dowody) można twierdzić, że to ludzkie uprzedzenie stało się przyczyną znacznego opóźnienia w naukowym poznaniu tych zwierząt w porównaniu ze znajomością takich kręgowców, jak ryby, ssa­ki, a zwłaszcza ptaki. Istnieje wiele gatunków gadów i płazów jeszcze nie znanych nauce i stale pojawiają się opisy nowo odkrywanych; teraz dopiero bada się genetyczne pochodzenie niektórych płazów uznanych obecnie za hybrydy, a znanych ja-

Przedmowa

ko gatunki co najmniej od stu lat; ostatnio ukazuje się duża liczba prac naukowych ze wszystkich dziedzin biologii, a zwła­szcza fizjologu, ekologu i genetyki gadów i płazów; coraz sze­rzej eksponuje się te zwierzęta w ogrodach zoologicznych itd. Można bez przesady powiedzieć, że te obie blisko ze sobą spo­krewnione gromady kręgowców przeżywają dzisiaj swój rene­sans. Warto przy tym dodać, że zarówno płazy, jak i gady zaj­mują szczególne i ważne stanowisko w filogenetycznym syste­mie strunowców (Chordata).

Ewolucyjnie biorąc, płazy są pierwszymi kręgowcami, które opanowały środowiska lądowe, mają jednak w rozwoju osobni­czym larwę o wodnym trybie życia, której brak u innych krę­gowców, z wyjątkiem kręgoustych i niektórych ryb. Gady z ko­lei są pierwszymi owodniowcami, zatem kręgowcami ściśle lądo­wymi, charakteryzującymi się wyższą organizacją budowy ciała niż płazy. W aspekcie biocenotycznym gady i płazy pełnią swoistą i bardzo ważną rolę regulatorów utrzymujących rów­nowagę biologiczną w przyrodzie: płazy głównie w świecie owa­dów, panującej dziś grupy zwierząt w ogóle, gady — wśród myszowatych gryzoni, rozprzestrzenionych na wszystkich kon­tynentach świata i zamieszkujących wszystkie lądowe środo­wiska ekologiczne z wyjątkiem strefy wiecznych śniegów. Jeśli wziąć jeszcze pod uwagę przeważnie piękne i oryginalne ubar­wienie tych zwierząt, niezwykłe zjawiska związane z ich roz­rodem, zwłaszcza różne formy opieki nad potomstwem, ich zna­komite mechanizmy adaptacyjne do rozmaitych środowisk ży­cia, ich zachowanie się i inne właściwości, uznać należy, że pła­zy i gady to istotnie zwierzęta szczególnie interesujące.

Słownik obejmuje około 450 haseł dotyczących wszystkich gatunków krajowych oraz wybranych gatunków obcych przed­stawicieli większych grup systematycznych. Prócz tego zawiera hasła dotyczące najważniejszych rodzin i taksonów wyższych szczebli, tj. rzędów, podgromad i gromad, wreszcie hasła z za­kresu najbardziej istotnych cech budowy ciała i innych cech płazów i gadów. Spośród gatunków płazów (około 2200) i gadów (około 6000) uwzględniono przede wszystkim te, żyjące współ­cześnie, które ze względu na swoisty behawior czy niezwykłe cechy budowy ciała zasługują na szczególną uwagę. Na temat form kopalnych nieco wiadomości uzyska Czytelnik głównie w notach pod hasłami: pochodzenie i ewolucja gadów oraz pocho­dzenie i ewolucja płazów.

Struktura Słownika podobna jest do struktury innych słow­ników zoologicznych z tej serii. Zastosowano więc alfabetyczny



Przedmowa

układ haseł, w przypadku zaś istnienia dwóch używanych nazw dla tego samego pojęcia, na pierwszym miejscu umieszczono nazwę obowiązującą i przy niej podano treść danego hasła, dru­gą zaś, opatrzoną strzałką odsyłaczową, umieszczono w odpo­wiednim miejscu słownika. Na pierwszym miejscu każdej noty dotyczącej jednostki systematycznej podano nazwę polską, w nawiasie zaś naukową (łacińską). Hasła powtarzające się w tekście noty encyklopedycznej oznaczono pierwszą literą;

w przypadku haseł wielowyrazowych — pierwszymi literami (niezależnie od przypadków i liczby).

Jednym z niełatwych zadań przy opracowywaniu tego Słownika było podanie nazwy polskiej dla wszystkich tych gatun­ków, które dotychczas jej nie miały. Należy bowiem nadmienić, ze w porównaniu z innymi grupami kręgowców polskie nazew­nictwo gadów i płazów jest znacznie skromniejsze. W związku z tym zaszła konieczność uzupełnienia tej luki i stworzenia no­wych nazw, w innych zaś przypadkach zmiany niektórych już istniejących — moim zdaniem — niezbyt poprawnych z uwagi na właściwości danego gatunku, niezręcznych lub całkowicie odbiegających od sensu gatunkowej nazwy naukowej. Oczy­wiście nie znaczy to, że nowe, przedstawione w tym Słowniku nazwy polskie są we wszystkich przypadkach trafne. Niemniej jednak, jeśli zmobilizują one polskich herpetologów do dyskusji nad nimi lub do stworzenia lepszych, to wówczas całkowicie spełnią swoją rolę...

WŁODZIMIERZ JUSZCZYK

PRZEDMOWA DO II WYDANIA

II wydanie Malego słownika zoologicznego — Gady i płazy jest znacznie powiększone i częściowo również zmienione. Za­decydowała o tym konieczność uzupełnienia I wydania hasła­mi brakujących w Słowniku rodzin, a także ważniejszych ro­dzajów, oraz hasłami nowych interesujących gatunków, których nie było w I wydaniu. Uzupełnienia te nie tylko znacznie zwiększyły liczbę haseł (obecnie ok. 550), ale również spowo­dowały zmiany w treści haseł tych gatunków, w których prócz ich charakterystyki zamieszczone były fragmentaryczne opisy ro­dzin. Opisy te usunięto i przeniesiono do haseł odpowiednich ro­dzin. Jeśli chodzi o wybór nowych haseł, to zamiarem autora było uzupełnienie I wydania takimi gatunkami, które są inte­resujące przede wszystkim z punktu widzenia ekologicznego. np. gatunkami o wodnym, nadrzewnym, podziemnym lub o swo­istym trybie życia. Charakterystyka bowiem takich grup eko­logicznych łatwiej pozwala dostrzec niektóre wspólne cechy bu­dowy ciała, podobne cechy adaptacyjne do życia w określonych środowiskach, podobne sposoby bytowania, w tym zdobywania pożywienia, rozmnażania itd. bez względu na ich przynależność systematyczną w obrębie danej gromady.

Oczywiście liczba obecnie uwzględnionych gatunków pła­zów i gadów jest przysłowiową “kroplą w morzu'' w porówna­niu ze znanymi już gatunkami tych kręgowców. Niemniej istnieje też duża liczba gatunków,' które wprawdzie mają usta­loną nazwę i określone stanowisko systematyczne, to ich bio­logia jest tak mało poznana, że w większości przypadków unie­możliwia umieszczenie ich w Słowniku.

W obecnym wydaniu, w wielu hasłach uległy zmianie na­zwy łacińskie nie tylko gatunków, ale także innych taksonów. Jest to wynik rewizji i weryfikacji przeprowadzonej przez róż­nych autorów w zakresie systematyki i nomenklatury nauko­wej, uwzględnienia priorytetu nazw, jak również nowych od­kryć herpetologicznych, dokonanych w ostatnich latach. Po­ciągnęło to za sobą wiele istotnych zmian w systematyce tych

Przedmowa

kręgowców, a należy przy tym zaznaczyć, że prace nad I wy­daniem Słownika rozpocząłem z początkiem lat siedemdziesią­tych. Niezależnie od tego w literaturze herpetologicznej nie ma jednolitego stanowiska odnośnie do systematyki i nazewnictwa niektórych grup płazów i gadów (np. rodzina grzechotnikowa-tych — Crotalidae), co stwarza określone trudności w opraco­waniu takich haseł. Nadmieniam też, że wszystkie zauważone usterki i błędy, jakie zakradły się do I wydania, usunięto.

II wydanie Małego słownika zoologicznego — Gady i płazy być może w większym stopniu zaznajomi Czytelników z różno­rodnymi formami życia tych pięknych zwierząt. Są one tego ze wszech miar godne.

WŁODZIMIERZ JUSZCZYK



A

adelofagia — zjawisko spoty­kane u płazów ogoniastych, polegające na pożeraniu jed­nych larw przez drugie. Wy­stępuje np. u -róksolotli, salamander i traszek. U rozwinię­tych larw -^salamandry pla­mistej zachodzi już w jajowo­dach ciężarnej samicy. Wystę­puje ono tu z reguły wówczas, gdy samica z powodu braku w pobliżu zbiornika wodnego (np. przebywając z dala od strumienia) nie może urodzić młodych, lecz przetrzymuje je w jajowodach. Z natury dra­pieżne larwy, pozbawione na­turalnego pokarmu, pożerają swe rodzeństwo, a te okazy, które pozostały przy życiu, o-siągają ostateczny stopień roz­woju i u niektórych gatunków przeobrażają się jeszcze w or­ganizmie matki.

adelot (Adelotus brevis) — ga­tunek płaza z rodziny -*.żab południowych. Niewielki, o brązowo ubarwionym grzbie­cie i plamistym brzuchu. Ma poziomo wydłużone źrenice oraz rezonatory ukryte pod skórą dna jamy gębowej. Bło­ny pływne nie występują. A. żyje we wszystkich zbiornikach słodkowodnych — zarówno w dużych rzekach, jak i w ma­łych kałużach deszczowych. Prowadzi skryty tryb życia, Przy czym kryje si9 nawet w nocy. W czasie pory godowej samiec za pomocą grzebiących

ruchów przednich kończyn bu­duje w przybrzeżnym szlamie gniazdo kolistego kształtu, średnicy 12 do 15 cm. W gnieź­dzie tym samica składa jaja, których samiec pilnuje, a w razie niebezpieczeństwa zacie­kle broni. Kijanki opuszczają osłony jajowe już po kilku dniach, przeobrażają się zaś w formy dorosłe po upływie 3 do 4 tygodni. Głos godowy a. jest bardzo podobny do głosu na­szego —>.kumaka nizinnego. Można go wyrazić sylabami “tuuk, tuuk". W okresie go­dów samce wydają ten głos bez przerwy całymi nocami. A. wy­stępują na nizinnych i górzys­tych obszarach Australii.

aga, kururu (Bufo marinus)gatunek płaza z rodziny -»-ro-puchowatych. Długość jej do­chodzi do 25 cm. Najczęściej nie przekracza długości 18 cm. Jest jednym z największych gatunków płazów bezogono-wych, a największą z ropuch. Jej silnie rozwinięte gruczoły przyuszne mają kształt trój­kątny. Grzbiet o ubarwieniu zmiennym — brązowym, rdza­wym lub zielonkawym — by­wa bezplamisty lub pokryty nieregularnymi, dużymi, czar­nymi plamami oraz małymi, żółtymi plamkami. Tęczówki oczu są złocistozielone. A. żyje przeważnie na nizinach, w gó­rach dochodzi do wysokości 1500 m n.p.m. Jest płazem o

agama brodata

12

wybitnej aktywności nocnej, a dzień spędza w rozmaitych kryjówkach. Żyje w środowis­kach o podłożu zarówno wil­gotnym, zarośniętym roślin­nością, jak również zupełnie suchym. Spotyka się ją m.in. na polach uprawnych, w ogro­dach oraz w sąsiedztwie do­mostw; często wchodzi nawet do mieszkań. Ma pokarm a. składają się rozmaite małe zwierzęta bezkręgowe, głównie owady, w tym również mrów­ki. W czasie pory godowej, przypadającej od czerwca do października, samce wydają donośny, basowy trel. Jaja w liczbie do 35 000 sztuk składa­ne są w sznurach. W wodzie słonawej jaja i kijanki rozwi­jają się szybciej niż w wodzie słodkiej. Jaja a. są silnie tru­jące dla zwierząt (np. dla ko­tów i psów), jak i dla czło­wieka. Znane są przypadki śmiertelnego zatrucia wśród ludzi po ich spożyciu w stanie surowym, jako namiastki ka­wioru, bądź gotowanych. A. jest gatunkiem amerykańskim, występującym od południo­wych obszarów Ameryki Pół­nocnej poprzez Amerykę Środ­kową aż do Patagonii w Ame­ryce Południowej (Tabl. VI/6)



agama brodata (Amphibolurus barbatus) gatunek gada z rodziny ~>-agam. Rośnie do dłu­gości 60 cm, z czego połowa przypada na ogon. Ciało jest pokryte szorstkimi, małymi łuskami, w niektórych jednak miejscach — na bokach tuło­wia i na grzbiecie — znajdują się rzędy większych, ostrych łu­sek. Szczególnie liczne, a przy tym długie i mocne kolczaste łuski pokrywają boki głowy oraz powierzchnię podgardzie-Iową. Samiec podrażniony (np. widokiem innego samca) lub przestraszony nadyma pod-

gardle, a wówczas sterczące na wszystkie strony długie, ostre łuski tworzą gęstą, kol-

Agama brodata

czastą brodę, która ma znacze­nie odstraszające. Ubarwienie a.b. bywa zmienne. Jaszczurka spokojna ma barwę żółtoszarą lub oliwkowobrązową, podraż­niona zaś staje się jaskrawo-żółta z pomarańczowymi kres­kami. U samca szyja jest czar­na. Na pokarm a.b. składają się głównie rozmaite stawono­gi, zwłaszcza owady. A.b. wy­stępuje w Australii.

agama himalajska (Agama hi-malayana) — gatunek gada z rodziny —>.agam. Osiąga dłu­gość 24 cm. Głowa, tułów i nasada ogona są silnie spłasz­czone. Grzbiet pokrywają gła­dkie lub słabo wręgowane, 5-lub 6-kątne łuski, natomiast łuski na grzbietowej powierz­chni ogona i tylnych odnóży zakończone są niewielkimi, ostrymi kolcami. Łuski na ogonie układają się w regu­larne pierścienie. Ubarwienie grzbietu jest oliwkowe lub szarozielone, a na bokach tu­łowia występują jasne plamki, tworzące podłużne rzędy. U samców głowa może przybierać barwę jasnożółtą, a boki szyi pomarańczową. A.h. stanowi gatunek górski o dziennym trybie życia. Przebywa na ska­łach i wśród osuwisk, ukrywa się pod kamieniami i w szcze­linach skalnych, w których również zimuje. Nie należy do

13

agama kolnierzasta

gadów rzadkich jeszcze na wy­sokości 4000 m n.p.m. Żywi się rozmaitymi stawonogami i fragmentami roślin, w tym liść­mi, kwiatami, owocami i na­sionami. Samica składa w lip­cu i sierpniu 6 jaj długości od 19 do 22 mm. A.h. występują w Himalajach od Tadżykistanu po Tybet.

agama kaukaska (Agama cau-casica) gatunek gada z ro­dziny ->-agam.. Długość ciała wynosi 15 do 18 cm. Głowa, tułów i nasada ogona są silnie spłaszczone. Z boków szyi wy­rastają poziome fałdy skórne. Łuski na ogonie układają się w wyraźne pierścienie. Ubar­wienie grzbietu bywa szaro-oliwkowe lub oliwkowobrązo-we z żółtymi plamkami, uło­żonymi w poprzeczne pasma lub tworzącymi mozaikowy de­seń. Ogon pokryty jest na przemian poprzecznymi żółty­mi i czarnymi pręgami. A.k. zamieszkuje góry do wysoko­ści 3000 m n.p.m. Prowadzi naskalny i dzienny tryb. życia. Za schronienie służą jej szcze­liny skalne i jamki pod ka­mieniami. Żywi się rozmaitymi stawonogami oraz soczystymi częściami roślin. Z końcem czerwca samica składa 8 do 14 jaj. A.k. zimuje zwykle gro­madnie w szczelinach skal­nych. Samce mają zwyczaj wy­grzewania się na wyżej poło­żonych partiach skał lub pły­tach skalnych, równocześnie jednak bacznie obserwują oto­czenie. W przypadku zbliżania się podejrzanego obiektu sam­ce znajdujące się najbliżej za­czynają kiwać głowami, co jest sygnałem ostrzegawczym dla innych osobników. Jeśli obser­wowany obiekt zatrzymuje się w bezpiecznej dla nich odle­głości, wówczas kiwanie gło­wami ustaje. Dopiero po zbli­żeniu się np. człowieka na od­ległość 8 do 10 m, wszystkie a.k., nawet te, które niebez­pieczeństwa nie zauważyły, natychmiast chowają się w szczelinach skalnych. Przy pró­bie wydobycia ze szczeliny a.k. nadyma się powietrzem i w ten sposób, zapierając się cia­łem o ściany kryjówki, unie­możliwia wyciągnięcie jej na zewnątrz. A.k. występuje na Kaukazie, w południowo--wschodniej Azji oraz w Azji Mniejszej — w zakaukaskiej części ZSRR, w Iranie, Afga­nistanie, górach Turkmenii, Uzbekistanie, a także w Turcji (Tabl. 1/6).



agama kolnierzasta (Chlamy-dosaurus kingii) gatunek gada z rodziny -»-agam. Rośnie do długości 80 cm, z czego na ogon przypada przeszło poło­wa. Charakteryzuje ją posia-. danie obszernego fałdu skórne­go wyrastającego z boków szyi i spod żuchwy, którego płasz­czyzna ustawiona jest poprze­cznie do długiej osi ciała. Do fałdu tego wnikają promieni­sto ułożone włókna chrzestne, na których fałd jest rozpina­ny, tworząc wówczas rodzaj wachlarzowatego kołnierza, o-taczającego wokół szyję i ząb-kowanego na obrzeżu. W sta-

Agama kołnierzasta

nie rozpiętym szerokość koł­nierza dochodzi do kilkunastu centymetrów, w stanie złożo-

agama motylowa

14

nym przylega on do ciała i tworzy pomarszczone fałdy. Łuski na głowie, tułowiu i ogonie są małe i gładkie. U-barwienie grzbietu jest szaro-brązowe z licznymi, ciemnymi plamkami i większymi czar­nymi plamami, natomiast koł­nierz pokrywa mozaikowy de­seń w kolorach niebieskim, pomarańczowym i jasnobrązo-wym. A.k. prowadzi częściowo naziemny, częściowo nadrzew­ny, dzienny tryb życia. Jest bardzo ruchliwa. Potrafi szyb­ko biegać na tylnych odnóżach, mając wówczas uniesiony nad ziemią ogon. Zaatakowana przysiada na tylnych nogach, unosi w górę przód ciała, sze­roko rozpościera kołnierz wo­kół szyi i z otwartym pyskiem rzuca się na napastnika, do­tkliwie go kąsając. Jaskrawo ubarwiony kołnierz ma praw­dopodobnie w tym momencie znaczenie odstraszające. A.k. występują w północno-z'achod-niej Australii i na Nowej Gwi­nei.

agama motylowa (Leiolepis belliana) gatunek gada z rodziny —>-agam. Rośnie do długości 50 cm. Cechuje ją obecność szerokich fałdów skórnych na bokach tułowia, nie łączących jednak nasady odnóży przednich i tylnych. Do fałdów tych wnikają silnie wydłużone żebra, tzw. rzekome (ruchome elementy kostne nie tworzące klatki piersiowej i nie połączone z mostkiem), dzięki którym fałdy skórne są napięte. Podobne fałdy skórne posiada również ->-smok lata­jący, jednak u a.m. nie mają one znaczenia lokomotoryczne-go. Ubarwienie grzbietu jest oliwkowozielone z 3 wzdłuż­nymi, żółtymi liniami oraz li­cznymi żółtymi plamkami. Bo­czne fałdy skórne są jaskrawo-

czerwone lub białe z czarnymi poprzecznymi pręgami. Szybko biegnąca a.m. z szeroko roz­postartymi i jaskrawo ubar­wionymi bocznymi fałdami skórnymi robi wrażenie mkną­cego tuż nad ziemią motyla. Występuje w południowo--wschodniej Azji.



agama minowa (Agama rude-rata) gatunek gada z rodzi­ny ->-agam. Rośnie do długości 16 cm. Ma głowę, tułów oraz nasadę ogona silnie spłaszczo­ne. Głowa jest duża, zaokrą­glona, pysk krótki, zwężenie szyjne wyraźnie zaznaczone, a ogon cienki, na przekroju o-krągły. Ciało pokrywają na ogół drobne, słabo żeberkowa-ne łuski, jedynie na głowie za błonami bębenkowymi oraz na grzbiecie występują łuski więk­sze, stożkowate. Łuski na ogo­nie nie tworzą pierścieni. Grzbiet u a.r. bywa jasnobrą-zowy lub żółtawy z poprzecz­nie ułożonymi, brązowymi lub czerwonobrązowymi pręgami, przechodzącymi na ogon. W porze godowej samce przybie­rają barwę niebieskoszarą lub ołowiową. A.r. żyje na piasz­czystych i piaszczysto-kamie-nistych pustyniach i półpu-styniach, w górach dochodzi do 3000 m n.p.m. Z końcem maja lub w czerwcu samice składa­ją 6 do 14 jaj długości 15 do 17 mm. Na pokarm a.r. skła­dają się głównie rozmaite sta­wonogi. A.r. występują w pół­nocnej Afryce (Libia, Egipt) oraz w południowo-zachodniej Azji,, w Syrii.

agama skalna (Agama plani-ceps) gatunek gada z ro­dziny ->-agam. Charakteryzuje się wyjątkowo pięknym ubar­wieniem. Samce mają głowę i szyję karminowoczerwone, a pozostałe powierzchnie ciała —

15

agama turkiestańska

jednolicie granatowe z meta­licznym, zielonym połyskiem. Samice są ubarwione skrom-

Agama skalna

niej. A.s. żyje gromadnie na granitowych, nagich skałach. Występuje w południowo­-zachodniej Afryce, w Angoli oraz w Afryce Wschodniej, w Tanganice.

agama stepowa (Agama san-guinolenta) gatunek gada z rodziny -»-agam. Rośnie do dłu­gości 30 cm. Ma ubarwienie wybitnie dymorficzne. U sam­ca szaro ubarwiony grzbiet pokryty jest rzędami owal­nych, stalowoniebieskich plam, a okolica podgardzielowa, pier-

Agama stepowa

siowa i boki tułowia mają bar­wę liliową. U samicy jasno­szary grzbiet pokrywają rzędy

brązowych plam, boki zaś tu­łowia są żółtozielone. A.s. wy­kazuje zdolność zmiany ubar­wienia pod wpływem bodźców zewnętrznych. Samiec podraż­niony lub poddany działaniu wyższej temperatury przybiera na* brzuchu i na bokach tuło­wia barwę granatowoniebie-ską, u samicy w tych warun­kach pojawiają się na grzbie­cie plamy pomarańczowoczer-wone, a boki tułowia stają się ciemnobrązowe. A.s. zamiesz­kuje środowiska stepowe, pu­stynne i półpustynne, na tere­nach piaszczystych lub kamie­nistych, porośniętych niską roślinnością trawiastą i krze­wiastą. Często też przebywa na gałęziach krzewów. W gó­rach dochodzi do wysokości 1200 m n.p.m. Prowadzi dzien­ny tryb życia. Na jej pokarm składają się rozmaite stawo­nogi, głównie pajęczaki, śza-rańczaki i mrówki. Zjada rów­nież soczyste części roślin. W lipcu samica składa 5 do 14 jaj do wygrzebanych przez siebie w ziemi jam. A.s. występuje w zachodniej części Azji Środ­kowej oraz nad dolną Wołgą.

agama turkiestańska (Agrarna lehmanni) gatunek gada z rodziny -»-agam. Rośnie do dłu­gości 15 cm. Jest grzbieto--brzusznie spłaszczona. Na gło­wie za błonami bębenkowymi i wokół szyi zaznaczają się fał­dy skórne pokryte skupieniami licznych, ostrych łusek. Na grzbiecie widać wyraźnie wy­odrębnione, szerokie, wzdłużne pasmo żeberkowanych łusek większych od pozostałych. W tylnej części i na bokach tuło­wia występują rzędy niewiel­kich, skórnych wzgórków, po­krytych większymi, silnie że-berkowanymi i kolczastymi łuskami. Ogon otaczają regular­ne pierścienie łusek. Ubarwie-

agama wodna

16

nie a.t. jest szarogliniaste lub ceglaste z czarnymi, nieregu­larnymi plamkami lub (na ogo­nie) z układającymi się po­przecznie czarnymi paskami. Samce mają gardło czarne z pomarańczowymi plamkami, okresowo zanikającymi. A.t. stanowi gatunek wysokogórski, dochodzący do 3400 m n.p.m. Żyje na terenach skalistych wśród nagich bloków skalnych, rumowisk, rozpadlin i urwi­stych stoków, niekiedy w po­bliżu górskich potoków i rzek. Kryje się w szczelinach skal­nych lub pod kamieniami. Z końcem czerwca albo w lipcu samica składa 2 lub 3 jaja dłu­gości 20 mm. A.t. żywi się głównie owadami i pająkami. Zimuje w szczelinach skalnych. Występuje w górach central­nej Azji — w Himalajach — i w północnym Afganistanie oraz w południowo-zachodnim Tur-kiestanie.



agarna wodna (Physignathus lesueurii) gatunek gada z rodziny ->agam. Rośnie do dłu­gości 80 cm. W tylnej części głowy i na karku ma widocz­ny, niewielki fałd skórny o głębokich wycięciach, a wzdłuż grzbietu, od karku do końca ogona — niski grzebień, utwo­rzony z trójkątnych, sterczą­cych łusek. Ogon jest długi i bocznie spłaszczony. Ubarwie­nie szarożółtozielone z poprze­cznymi, na przemian ciemno­zielonymi i żółtymi pręgami na tułowiu i ogonie. A.w. pro­wadzi amfibiotyczny tryb ży­cia — na lądzie przebywa na gałęziach drzew lub w zaroś­lach nad brzegami rzek, a w ra­zie niebezpieczeństwa ucieka do wody. Żywi się wszelkimi ma­łymi organizmami i fragmen­tami roślin. Występuje w Au-

Sl/7).1"1 Nowe] Gwinei

agamy (Agamżdae) — rodzina gadów z podrzędu -?-jaszczu-rek. Należą tu formy małe i średnie, od ok. 12 do 90 cm długości. Na ogół a. charakte­ryzuje krótka, szeroka i za­okrąglona głowa, wyraźne zwę­żenie szyjne, grzbieto-brzuszne spłaszczenie tułowia i długi, nielamliwy ogon, rokrągły na przekroju. Niektóre gatunki dzięki silnie umięśnionym i długim kończynom tylnym mo­gą skakać lub szybko biegać, posługując się tylko tymi koń­czynami. Źrenice oczu a. są okrągłe. Zęby, o akrodontycz-nym typie osadzenia (->gady), cechuje pewien stopień zróż­nicowania na siekacze, kły i zęby trzonowe. Zęby nie ule­gają wymianie. Brak zębów , podniebiennych i gruczołów udowych (-^-otwory udowe). U wielu gatunków występują rozmaite wytwory skórne w postaci fałdów, grzebieni, kol­ców i guzków, pokrywających grzbietowe powierzchnie gło­wy, tułowia i ogona. Ubarwie­nie większości a. jest niezwyk­le kolorowe, zwłaszcza samców w okresie godowym. A. za­mieszkują rozmaite środowis­ka. Gatunki pustynne, skalne, stepowe i z terenów upraw rolnych żyją na ziemi, gatunki leśne przebywają stale na ga­łęziach drzew, występujące nad wodami prowadzą lądowo-wo-dny tryb życia, przy Czym zna­komicie pływają i nurkują, a niektóre a., stale mieszkające w osiedlach ludzkich, przeby­wają na ścianach i dachach domostw oraz chronią się 'w ich szczelinach i zakamarkach. Gatunki opatrzone szerokimi bocznymi fałdami skórnymi mają zdolność lotu ślizgowego. A. pożerają głównie rozmaite owady i inne drobne zwierzęta lądowe, jakkolwiek występują wśród nich również liczne ga-

17

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna