Wykład 2 Zwierciadła płaskie, wklęsłe I wypukłe



Pobieranie 43.27 Kb.
Data05.05.2016
Rozmiar43.27 Kb.

Andrzej J. Wojtowicz

Wykład z fizyki ogólnej III

IF UMK, Toruń

semestr zimowy 2008


WYKŁAD 2

1.2. Zwierciadła płaskie, wklęsłe i wypukłe

Zwierciadło płaskie


Zwierciadło płaskie jest chyba jednym z niewielu “przyrządem optycznym”, z którym stykamy się codziennie. Własne odbicie np w studni, od powierzchni stawu, czy nawet kałuży wody po deszczu, można zobaczyć bardzo łatwo. By zrozumieć jak powstaje obraz w zwierciadle płaskim możemy odwołać się do modelu promieni.




Rys. 2-1. Powstawanie obrazu w zwierciadle płaskim (model promieni). Czarnymi liniami przedstawiono promienie rozproszone od wybranego punktu przedmiotu w kierunku zwierciadła, a także promienie odbite od zwierciadła. Szare linie przedstawiają przedłużenia promieni odbitych.
Wiązka promieni świetlnych rozproszonych od jednego wybranego punktu przedmiotu (wybierzmy np czubek wskazującego palca) poruszających się w kierunku zwierciadła odbija się od jego powierzchni. Przedłużenia promieni odbitych przecinają się w jednym punkcie, który będzie obrazem odpowiadającego mu punktu przedmiotu. Ponieważ dzieje się tak dla każdego punktu przedmiotu, powstaje zatem wrażenie, że za zwierciadłem, dokładnie w tej samej odległości ale po przeciwnej stronie, znajduje się odpowiednik przedmiotu, czyli zbiór punktów, każdy z których jest, pozornie, źródłem promieni światła rozproszonego. Obserwujemy zatem w tym miejscu obraz przedmiotu, prosty, o tej samej wielkości. Jest to obraz pozorny, gdyż w przeciwieństwie do obrazu rzeczywistego, w punktach, z których składa się obraz, nie przecinają się rzeczywiste promienie lecz ich przedłużenia. Nie moglibyśmy zatem zobaczyć tego obrazu np na ekranie. Zauważmy także, że chociaż nasze odbicie w zwierciadle wygląda znajomo, jest to jednak osoba, która chyba ma serce z prawej strony i wyciąga do nas na przywitanie lewą rękę.




Rys. 2-2. Powstawanie obrazu w zwierciadle płaskim. Obraz punktu P powstaje w punkcie O, który leży po przeciwnej stronie zwierciadła w takiej samej od niego odległości jak przedmiot P.
Formalny dowód, że obraz znajduje się za zwierciadłem w tej samej od niego odległości jak przedmiot przedstawimy na rys. 2-2 dla uproszczonego przedmiotu, który składa się z jednego tylko punktu, oznaczonego literą P. Z nieskończonej liczby promieni, wychodzą­cych z tego punktu wybieramy dwa, jeden prostopadły do powierz­chni zwierciadła (PA) i drugi, PB, poruszający się w stronę zwierciadła pod kątem θp do normalnej. Przedłużenie promienia odbitego od zwierciadła w punkcie B tworzy z przedłużeniem promienia PA kąt θo. Ponieważ kąty θp i θo są równe (prawo odbicia, dwa inne odpowiadające sobie kąty (kąty proste), a także dwa boki trójkątów PBA i OBA są równe (wspólny, zatem równy bok AB), trójkąty te są przystające i długość odcinka PA jest równa AO. Zatem punkt przecięcia przedłużeń obu promieni (punkt O) leży w tej samej odległości od powierzchni zwierciadła (AO) jak przedmiot (PA) niezależnie od tego, jaką wartość przyjmuje kąt θp, co oznacza, że wszystkie promienie wychodzące z P i padające na zwierciadło dadzą promienie odbite, których przedłużenia przetną się w punkcie O.

Zwierciadła wypukłe i wkłęsłe


Zwierciadłami wypukłymi i wklęsłymi zajmiemy się dlatego, że stanowią one ważny element wielu układów optycznych. Z pokazu na wykładzie (nie mówiąc o własnych wcześniejszych doświadczeniach) wiecie, że wygięcie płaskiego zwierciadła wykonanego z arkusza metalu (otrzymujemy w ten sposób zwierciadło cylindryczne wklęsłe albo wypukłe) nie powoduje zniknięcia Waszego obrazu, tylko jego powiększenie (albo pomniejszenie).

Rys. 2-3. Przedmioty i obrazy wytworzone przez zwierciadła wklęsłe i wypukłe. Przedmiot znajduje się z lewej, a obraz z prawej strony zwierciadła. Obraz przedmiotu znajdującego się blisko powierzchni zwierciadła wklęsłego (a) jest po­większony i znajduje się dalej od zwierciadła. Obraz przed­miotu obserwowanego w zwierciadle wypukłym (b) jest bliższy i pomniejszony.
Wynika to z prostego i oczywistego faktu; że zwier­ciadło wklęsłe powinno wykazywać tendencję do skupiania padającej na nie wiązki światła (ze względu na kształt powierzchni odbijającej). Inaczej będzie ze zwierciadłem wypukłym; spodziewamy się, że rozbieżność wiązki światła padającej na takie zwierciadło wzrośnie.

Rys. 2-4. Obrazy punktu P w zwierciadle wklęsłym (a) i wypukłym (b). Pogrubione linie przedstawiają promienie światła rozproszonego od przedmiotu (punktu P) i promienie odbite od zwierciadeł; cienkie linie ciągłe przedstawiają przedłużenia promieni odbitych, przecinające się w punkcie O, obrazie punktu P.
Zatem rozbieżna wiązka promieni rozproszonych od przedmiotu P, składającego się z jednego punktu, w przypadku zwierciadła wklęsłego (rys. 2-4a) i stosun­kowo niewielkiej odległości od zwierciadła zmniejszy swoją rozbieżność, co oznacza, że przedłużenia promieni odbitych przetną się dalej od powierzchni zwierciadła. Inaczej dla zwierciadła wklęsłego; jak pokazano na rys. 2-4b, rozbieżność wiązki odbitej rośnie, co oznacza, że punkt O znajdzie się bliżej powierzchni zwierciadła. W tym ostatnim przypadku nigdy nie wystąpi taka sytuacja, żeby rozbieżna wiązka promieni rozproszonych od przedmiotu, została skupiona wytwarzając obraz rzeczywisty.





Rys. 2-5. Przedmiot i obraz dla zwierciadła wklęsłego, dla odpowiednio dużej odległości przedmiotu od zwierciadła.
Ponieważ wiązka światła odbitego od zwierciadła wklęsłego staje się bardziej zbieżna, może się zdarzyć, gdy rozbieżność wiązki padającej na zwierciadło nie jest zbyt duża, że promienie odbite przetną się w pewnym punkcie, który stanie się wówczas obrazem rzeczywistym odpowiadającego mu punktu przedmiotu. Może się tak zdarzyć np wtedy, gdy odległość przedmiotu od zwierciadła jest odpowiednio duża, czyli wtedy gdy wiązka rozproszona od przedmiotu jest zawarta w stosunkowo niewielkim kącie bryłowym (ma wobec tego stosunkowo niedużą rozbieżność). Sytuacja taka jest pokazana na rys. 2-5. Mamy wówczas do czynienia z obrazem odwróconym i pomniejszonym, ale rzeczywistym.

Różnica pomiędzy obrazem rzeczywistym i pozornym jest bardzo ważna z praktycznego punktu widzenia. Tylko rzeczywisty obraz może być rzutowany na ekran lub płytę fotograficzną, o ile ekran lub płyta znajduje się w odpowiednim miejscu, tym mianowicie, w którym zbiegają się wszystkie promienie odbite przez zwierciadło. Warto jednak zwrócić uwagę, że w układzie składającym się z kilku elementów optycznych (zwierciadeł i/lub soczewek), obraz wytworzony przez poprzedzający element, nawet jeśli jest to obraz pozorny, staje się przed­miotem dla kolejnego elementu optycznego.


Równanie zwierciadła


Wyprowadzimy teraz równanie zwierciadła. Ograniczymy się do przypadku wklęsłego zwierciadła sferycznego, chociaż równanie to będzie można stosować także do zwierciadeł wypukłych. Przyjmujemy zatem, że promień krzywizny zwierciadła wynosi R i że przedmiot (punkt P), znajduje się w odległości x od zwierciadła. Chcemy znaleźć odległość y obrazu od zwierciadła.
Rys. 2-6. Przedmiot (punkt P) znajduje się na osi optycznej w odległości x od powierzchni wklęsłego zwierciadła sferycznego (środek krzywizny S, promień krzywizny R). Obraz (punkt O) znajduje się w odległości y od zwierciadła. Punkt A jest rzutem punktu B na oś optyczną.
Umieszczamy przedmiot (punkt P) na osi optycznej (prosta przechodząca przez środek krzywizny zwierciadła) stosunkowo daleko od zwierciadła, tak żeby otrzymać obraz rzeczywisty w punkcie O (rys. 2-6). Wybieramy dwa promienie, pierwszy porusza się po osi optycznej i po odbiciu wraca tą samą drogą, drugi pada na powierzchnię zwierciadła w punkcie B i po odbiciu przecina pierwszy promień (i oś optyczną) wyznaczając położenie punktu O, który jest obrazem punktu P. Oczywiście, aby udowodnić, że punkt O jest naprawdę obrazem punktu P, musimy pokazać, że odległość obrazu do zwierciadła, y, nie będzie zależeć od wyboru punktu B (czyli wysokości h, patrz rys. 2-7), a zatem, że będzie taka sama dla wszystkich promieni odbitych od zwierciadła.




Rys. 2-7. Na rysunku dla większej jasności pozostawiono tylko kąty istotne dla wyprowadzenia równania zwierciadła wklęsłego oraz wprowadzono oznaczenie dla odcinka AB, h. Tym samym symbolem (β) oznaczono kąty padania i odbicia, które są równe na mocy prawa odbicia.

Wprowadzamy oznaczenia kątów:



, , , i .

Z twierdzenia o kącie zewnętrznym, dla trójkątów PBS i BSO mamy: , oraz . Eliminując z obu równań kąt β, otrzymamy:



. (1)

Założymy następnie, że wszystkie kąty występujące w równaniu (1) są małe. Oznacza to, że odcinek i (są to dobre przybliżenia dla tzw promieni przyosiowych). Wykorzystujemy zatem tylko niewielką część powierzchni kuli, możemy więc uważać, że wyprowadzamy wzór dla właściwie dowolnej powierzchni wklęsłej o symetrii osiowej (osią symetrii będzie oś optyczna) i że stosujemy dobre przybliżenie tej powierzchni używając powierzchni sferycznej. Ponieważ:



; i , (2)

mamy, w przybliżeniu małych kątów:



; i (3)

skąd, po podstawieniu do (1) otrzymamy:



. (4)

Dalej, po podzieleniu stronami przez h i pomnożeniu przez 2, a także po wprowadzeniu tzw ogniskowej: , otrzymujemy ostatecznie równanie zwierciadła wklęsłego:



. (5)

Warto zwrócić uwagę, że podzielenie przez h daje równanie, w którym nie występuje explicite punkt B, mamy zatem oczekiwaną niezależność od wyboru punktu B, czyli, w ramach przybliżenia promieni przyosiowych, wyprowadzając równanie (5), udowodniliśmy przy okazji, że punkt O jest rzeczywiście obrazem punktu P.

Ponieważ ogniskowa , dla płaskiego zwierciadła mamy i , zatem równanie zwierciadła płaskiego przyjmie postać:

, czyli , obraz znajduje się w tej samej odległości od zwierciadła co przedmiot, ale za zwierciadłem. Ujemne odległości obrazu od zwierciadła oznaczają zatem obraz pozorny, znajdujący się po przeciwnej stronie zwierciadła niż rzeczywisty przedmiot.

Interpretacja ogniskowej


Wyobraźmy sobie, że odsuwamy przedmiot coraz dalej od zwierciadła wklęsłego; oznacza to, że wartość x rośnie. Z obserwacji wynika, że rzeczywisty obraz przesuwa się w stronę zwierciadła, tzn y maleje. Jest to, przynajmniej jakościowo, zgodne z równaniem (5). Z równania tego wynika, że suma dwóch członów po prawej stronie jest stała; zatem jeśli jeden z nich maleje, drugi musi rosnąć. Sprawdźmy dalej co się dzieje dla bardzo dużych odległości x. Ponieważ z równania (5):

, (6)

a dla zachodzi , możemy w mianowniku równania (6) pominąć drugi wyraz i w przybliżeniu otrzymujemy . Oznacza to, że rzeczywisty obraz przedmiotu umieszczonego w bardzo dużej odległości od zwierciadła powstaje w odległości f od tego zwierciadła. W szczególnym przypadku gdy przedmiot jest pojedynczym punktem umieszczonym na osi optycznej nieskończenie daleko od zwierciadła () wiązka promieni rozproszonych przez ten punkt w kierunku zwierciadła będzie wiązką równoległą, a obraz tego punktu będzie także pojedynczym punktem położonym na osi optycznej w odległości f od zwierciadła. Ten szczególny punkt, w którym skupiona zostaje wiązka równoległych promieni, będziemy nazywać ogniskiem a odległość f ogniska od powierzchni zwierciadła, ogniskową. Omówiony wyżej przypadek jest przedstawiony na rys. 13.






Rys. 2-8. Nieskończenie odległemu punktowi umieszczonemu na osi optycznej odpowiada równoległa wiązka promieni. Wiązka to zostaje skupiona przez zwierciadło wklęsłe w ognisku F, które leży w odległości f, zwanej ogniskową, od powierzchni zwierciadła.
Warto zauważyć, że po odwróceniu biegu promieni, promienie wysyłane w kierunku zwierciadła przez punktowe źródło światła umieszczone w ognisku zwierciadła wklęsłego po odbiciu wytworzą wiązkę równoległą. Jest to zgodne z równaniem zwierciadła .

Wytyczanie biegu promieni dla zwierciadła wklęsłego


Model promieni pozwala nam znaleźć obraz dla dowolnej konfiguracji przedmiotu i zwierciadła; wystarczy wybrać przynajmniej dwa promienie rozproszone w kierunku zwierciadła dla każdego punktu przedmiotu i wytyczyć bieg promieni odbitych od zwierciadła stosując prawo odbicia. Przecięcie promieni odbitych wyznaczy obraz punktu, z którego poprowadziliśmy promienie rozproszone.




Rys. 2-9. Wytyczanie biegu promieni dla zwierciadła wklęsłego. Z punktu P (przedmiotu) prowadzimy trzy promienie, promień główny (przez środek krzywizny O prostopadle do powierzchni zwierciadła), promień równoległy (równolegle do osi optycznej) i ogniskowy (przez ognisko F zwierciadła). Przecięcie promieni odbitych (punkt P’) jest obrazem punktu P.
Można ułatwić sobie zadanie dobierając takie promienie, których bieg jest najłatwiej wytyczyć. Trzy takie pro­mienie pokazano na rys. 2-9. Promień główny, przecho­dzący przez środek krzywizny jest prostopadły do powierzchni zwierciadła, a więc tor promienia odbitego będzie się pokrywał z torem promienia padającego. Ponieważ wszystkie promienie równoległe zostają skupione w ognisku, zatem promień równoległy (wychodzący z punktu P i równoległy do osi optycznej) po odbiciu będzie przechodził przez ognisko F. Innym, łatwym do wytyczenia promieniem, jest promień ogniskowy; promień ten prowadzimy z punktu P do ogniska F, tor promienia odbitego będzie równoległy do osi optycznej.




Rys. 2-10. Obraz strzałki AB jest rzeczywisty, odwrócony i pomniejszony. Do znalezienia obrazu A’ punktu A wykorzystano jeszcze inny promień; padający na zwierciadło w punkcie wierzchołkowym C. Ze względu na równość kątów padania i odbicia kąt ACB jest równy kątowi A’CB.

W podobny sposób można wytyczyć bieg promieni i, po znalezieniu przecięcia, położenie obrazu dla dowolnej liczby punktów przedmiotu pozwalającej na odtworzenie obrazu, jak pokazano na rys. 2-10. Przy okazji zdefiniujemy powiększenie (jeśli “wyjdzie” mniejsze od 1 to w rzeczywistości będzie oznaczać “pomniejszenie”) obrazu:



, (7)

które, jak wynika z porównania trójkątów ABC i A’B’C będzie równe



, (8)

gdzie x, y to odległości odpowiednio przedmiotu i jego obrazu od zwierciadła. Zwróćcie uwagę, że dla obrazu prostego m będzie dodatnie, dla odwróconego, ujemne.


Konwencja znaków


Chociaż równanie (5) otrzymaliśmy dla przypadku obrazu rzeczywistego utworzonego przez zwierciadło wklęsłe, można je stosować także do obrazów pozornych otrzymanych dzięki zwierciadłom wklęsłym i wypukłym. Pozwala na to tzw konwencja znaków:

  1. Ogniskowa f jest dodatnia dla zwierciadeł wklęsłych, ujemna dla wypukłych

  2. Wszystkie odległości mierzone po stronie przedmiotu są dodatnie, po stronie przeciwnej ujemne (a więc odległości od zwierciadła dla obrazów pozornych są ujemne)

Podsumowanie


  1. Obrazy przedmiotów to nic innego jak zbiory punktów, w których przecinają się promienie lub przedłużenia promieni, które trafiają do naszych oczu. W pierwszym przypadku mówimy o obrazach rzeczywistych (można je obserwować na ekranie lub utrwalić na kliszy fotograficznej), w drugim o obrazach pozornych.

  2. Zwierciadła płaskie wytwarzają obrazy pozorne, proste, o tej samej wielkości

  3. Zwierciadła wklęsłe zmniejszają rozbieżność wiązki promieni poprowadzonych od przedmiotu (mówimy o nich, że są skupiające), a zwierciadła wypukłe rozbieżność tej wiązki powiększają

  4. Zwierciadła wklęsłe wytwarzają obrazy pozorne (powiększone, proste) lub rzeczywiste (pomniejszone lub powiększone, odwrócone)

  5. Zwierciadła wypukłe wytwarzają tylko obrazy pozorne, zawsze pomniejszone, proste

  6. Równanie zwierciadła ma postać: , gdzie x, y, f to odpowiednio odległość przedmiotu od zwierciadła, odległość obrazu od zwierciadła i ogniskowa. Ogniskowa , gdzie R to promień krzywizny powierzchni zwierciadła. Powiększenie zwierciadła

  7. Ogniskowa jest dodatnia dla zwierciadeł wklęsłych i ujemna dla wypukłych. Odległości y są dodatnie dla obrazów rzeczywistych i ujemne dla pozornych

  8. Rozwiązując problemy związane ze zwierciadłami postępujemy wg. następującego schematu:

  1. korzystając z metody wytyczania promieni (promień główny, równoległy i ogniskowy) znajdujemy położenie obrazu

  2. stosujemy równanie zwierciadła by znaleźć położenie obrazu (lub przedmiotu, ogniskowej, albo promienia krzywizny; zależnie od tego, co było dane, a czego szukamy)

  3. sprawdzamy, czy kroki a) i b) są ze sobą zgodne.

Problemy do dyskusji


  1. Przeanalizuj obrazy przedmiotu umieszczonego w różnych odległościach od zwierciadła wklęsłego o zadanej ogniskowej (promieniu krzywizny). Zastosuj metodę wytyczania biegu promieni i skorzystaj z równania zwierciadła. Dla jakich odległości x przedmiotu od zwierciadła obraz jest pozorny? Dla jakich rzeczywisty pomniejszony? Rzeczywisty powiększony? Kiedy powiększenie obrazu będzie równe 1?

  2. Przedstaw rozwiązanie równania zwierciadła graficznie traktując odległość przedmiotu jako zmienną niezależną (oś X), a odległość przedmiotu jako zmienną zależną (os Y). Wskaż obszary odpowiadające obrazom pozornym i obrazom rzeczywistym. Wskaż obszary odpowiadające m mniejszemu i większemu od 1. Uzasadnij, że obraz pozorny jest zawsze powiększony.

  3. Powiedzieliśmy, że obrazy rzeczywiste można rzutować na ekran lub kliszę fotograficzną. Opisz jak to się dzieje, że rzeczywisty obraz, rzutowany np na ekran w kinie, jest przez nas widziany? Co by się stało, gdyby zamiast ekranu o białej, silnie rozpraszającej powierzchni, zastosować w kinie duże zwierciadło płaskie?

  4. Użyj metody opisanej w wykładzie dla zwierciadła wklęsłego i obrazu rzeczywistego i wyprowadź równanie dla zwierciadła wklęsłego i obrazu pozornego oraz dla zwierciadła wypukłego.

  5. Formalnie zwierciadło wklęsłe pozwala otrzymać nieskończone powiększenie dla . Przedyskutuj, czy jest to możliwe w rzeczywistości?

  6. Rys. 2-11 pokazuje zestaw dwóch zwierciadeł wklęsłych ustawionych powierzchniami odbijającymi do siebie. Ogniskowe obu zwierciadeł są jednakowe i wynoszą f. Odległość obrazu, znajdującego się w otworze w górnym zwierciadle, od przedmiotu wynosi h. Działanie tego układu polega na tym, że górne zwierciadło wytwarza obraz pozorny, a dolne, obraz rzeczywisty obrazu pozornego.

  1. pokaż, że h i f są powiązane następującą zależnością:

  2. przepisz to równanie jako równanie jednej zmiennej, i pokaż, że istnieją dwa rozwiązania ze względu na x. Które z tych rozwiązań ma sens fizyczny?




Rys. 2-11. Para studentów drugiego roku fizyki stoi na odbijającej powierzchni dolnego zwierciadła wklęsłego. Obserwują swój obraz rzeczywisty, który znajduje się na wysokości h nad ich głowami.

Zadania

(m.in. z podręcznika D. Halliday, R. Resnick, J. Walker, wydanie 2003)


Zadanie 1. Punktowe źródło światła S o mocy I0 znajduje się w odległości d od ekranu A. Jak zmieni się natężenie światła w środku ekranu, jeżeli z tyłu za źródłem światła, w odległości d umieścimy:

a) płaskie, całkowicie odbijające zwierciadło.

b) zwierciadło wklęsłe o ogniskowej f.

Dla jakiej wartości ogniskowej f natężenie światła w środku ekranu osiągnie wartość maksymalną?

Wskazówka: natężenie światła ze źródła o mocy I0 w odległości x od tego źródła wyrazi się wzorem .


Zadanie 2. Na wysokości 2.5 m nad wodą w basenie kąpielowym zawieszona jest mała żarówka. Dno basenu stanowi wielkie zwierciadło płaskie. W jakiej odległości x pod powierzchnią tego zwierciadła znajduje się obraz żarówki jeśli głębokość basenu wynosi 2 m?


Zadanie 3. Krótki prosty przedmiot o długości L leży na osi optycznej sferycznego zwierciadła w odległości p od jego powierzchni.

a) Pokaż, że jego obraz ma długość L’ równą:

b) Pokaż, że powiększenie podłużne m’ , jest równe m2, gdzie m jest liniowym powiększeniem poprzecznym.

Zadanie 4. Wzdłuż osi optycznej zwierciadła sferycznego o promieniu krzywizny r do zwierciadła zbliża się z prędkością vP świecący punkt.



  1. Pokaż, że obraz tego przedmiotu porusza się z prędkością:

    gdzie p jest odległością świecącego punktu od zwierciadła w danej chwili.

  2. Przyjmij, że zwierciadło jest wklęsłe, o promieniu krzywizny , i że . Znajdź prędkość obrazu gdy cm (daleko za ogniskiem), cm (tuż za ogniskiem) i mm (bardzo blisko zwierciadła).

Zadanie 5. Wypukłe lusterko do golenia ma promień krzywizny 35 cm. Jest ono tak ustawione, że obraz twarzy golącego się mężczyzny jest 2.5-krotnie większy od samej twarzy. Jak daleko od twarzy znajduje się lusterko?

wyklad 2, str.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna