Zajęcia 03 Wariancja fakultatywna w fonologii Warianty językowe



Pobieranie 16.94 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar16.94 Kb.
Językoznawstwo I DN

Zajęcia 03
Wariancja fakultatywna w fonologii

Warianty językowe: elementy języka, które traktuje się identycznie pod względem funkcjonalnym, chociaż różnią się formalnie. Najczęściej w fonologii: allofon.
Neutralizacja opozycji językowej: opozycja językowa ulega neutralizacji, gdy w jakimś kontekście zniesiona zostaje opozycja funkcjonalna między dwiema skądinąd różnymi kategoriami. Neutralizacja w fonologii: np. niedystynktywny charakter dźwięczności spółgłosek w wygłosie wyrazu w języku polskim, niemieckim.
Relacje paradygmatyczne między fonemami: np. t : d : m : s w serii tama : dama : mama : sama. Relacja in absentia, ponieważ zachodzi między elementami, których w danym wyrażeniu nie ma.
Relacje syntagmatyczne między fonemami: asymilacje, dysymilacje, metateza. Relacje in preasentia, ponieważ zachodzą między elementami rzeczywiście występującymi w danym wyrażeniu.
Asymilacja fonetyczna (upodobnienie): proces polegający na częściowej lub pełnej adaptacji głoski do jej fonetycznego otoczenia, zależny od kontekstu. Wyróżniamy asymilacje pod względem

miejsca artykulacji

sposobu artykulacji

Procesy asymilacyjne działają przede wszystkim w obrębie elementarnych struktur fonotaktycznych (grupy spółgłoskowej lub sylaby); czasem zakres asymilacji stanowi cały wyraz (asymilacja na odległość), np. lewolwer – rewolwer lub wielowyrazowa fraza (upodobnienia międzywyrazowe). Dylacja: asymilacja dwóch głosek nie sąsiadujących z sobą bezpośrednio (asymilacja na odległość).


Wyróżniamy asymilację wsteczną (regresywną) i postępową (progresywną).

Krańcowym efektem procesów asymilacyjnych są uproszczenia ciągów fonicznych, polegające na zaniku jakiegoś segmentu fonologicznego lub zlaniu się ciągu głosek w pojedynczą głoskę.


Synharmonizm: połączenie harmonii wokalicznej z ‘harmonią spółgłoskową’, kiedy w obrębie wyrazu wszystkie samogłoski i spółgłoski mają tę samą charakterystykę z punktu widzenia fonologicznej cechy dystynktywnej, stanowiącej podstawę synharmonii. Synharmonia dotyczy palatalności (artykulacji przedniej) i labialności (zaokrąglenia). Charakteryzuje niektóre języki tureckie, np. tatarski, kazachski, kirgiski.
Palatalizacja (zmiękczenie): palatalna artykulacja dodatkowa (sekundarna) głoski, charakterystyczna np. dla pol. zmiękczonych spółgłosek wargowych (pies, biały, fiołek, wino, miód), ale również w pol. zmiękczonych spółgłoskach przedniojęzykowo-zębowych (tiara, diabeł, Francja, móc jechać, Rosja, wizja). Także proces asymilacji fonetycznej, polegający na przesunięciu miejsca artykulacji głoski ku podniebieniu.
Dysymilacja (odpodobnienie, rozpodobnienie): proces fonetyczny polegający na wytworzeniu różnic albo na powiększeniu istniejących (odpodobnieniu) między głoskami współwystępującymi wewnątrz jakiegoś ciągu fonicznego.
Metateza: przestawienie, zmiana wzajemnego uporządkowania jednostek języka, np. fonemów.
Analiza prozodyczna.

Prozodia: dział fonologii badający funkcję spełnianą w języku przez cechy foniczne o charakterze ponadsegmentalnym (tzn. cechy prozodyczne) będące atrybutami sylaby lub ciągu sylab. Wyróżniamy następujące cechy prozodyczne: siła głosu (akcent), iloczas, ton (intonacja). Cechy te rozpoznawalne są jedynie w kontekście poprzez kontrast istniejący pomiędzy danym odcinkiem wypowiedzi a odcinkiem (odcinkami) bezpośrednio z nim sąsiadującym.
Fonologiczne cechy dystynktywne (diakrytyczne): właściwości fonetyczne spełniające w danym języku funkcję odróżniającą, tzn. wykorzystywane w nim jako sygnały pozwalające na rozróżnienie znaków językowych. Jakobson: istnieje uniwersalny, niewielki zbiór fonologicznych cech dystynktywnych, z których każda może przybierać dwie wartości: dodatnią i ujemną, np. składnikiem wszystkich fonemów spółgłoskowych jest fcd [+spógłoska], a samogłoskowych [-spółgłoska]. Obecnie przyjmuje się, że niektóre cechy można istotnie tak właśnie przedstawić, zawsze obecne lecz z dodatnią lub ujemną wartością, inne jednak, tzw. cechy jednowartościowe, mogą ale nie muszą być obecne (np. labialność). Oznacza to, że podczas gdy np. dźwięczność dzieli fonemy na dźwięczne i bezdźwięczne, labializacja pozwala wyróżnić grupę fonemów o tej cesze, ale nie mówi nic o pozostałych fonemach (brak im ‘wspólnego mianownika’).
Żaden język nie wykorzystuje pełnego zbioru uniwersalnie możliwych fcd; języki różnią się zatem (na płaszczyźnie fonologicznej) tym, które spośród uniwersalnych fcd są w danym języku wykorzystane. Języki różnią się również kombinatoryką fcd na płaszczyźnie paradygmatycznej (dopuszczalne ‘wiązki’ współwystępujących w jednym fonemi fcd), np. w języku rosyjskim niemożliwa jest kombinacja cech [+nosowość] [-spółgłoska] oraz na płaszczyźnie syntagmatycznej (dopuszczalne ciągi fcd), np. synharmonia w uralskich.
Podstawowe cechy dystynktywne

+ / - spółgłoska

Obecność przeszkody w kanale głosowym w trakcie wymawiania fonemu lub jej brak.

[-spółgłoska] samogłoski, półsamogłoski (głoski przejściowe, dźwięki ześlizgowe) – ł, j, także h, zwarcie krtaniowe


+ / - sonorant

[+ sonorant]

Zwarcie jak przy spółgłosce, rozwarcie jak dla samogłosek.

Półsamogłoski, nosowe, boczne [l], niektórzy zaliczają tu również samogłoski i zwarcie krtaniowe.


W języku holenderskim, w niektórych kontekstach przed końcówką dającą zdrobnienie (deminutivum) pojawia się [ə]. Kiedy tak się dzieje?
bal balətjə ‘piłka’ diŋki toj diŋki tojtjə ‘Dinky Toy’

kom komətjə ‘miska’ kap kapjə ‘kaptur’

laχ laχjə ‘śmiech’ bεs bε∫ə ‘jagoda’

kan kanətjə ‘dzbanek’ rok rokjə ‘spódnica’

kar karətjə ‘wózek’ diŋ diŋətjə ‘rzecz’

pεt pεtjə ‘czapka’ sok sokjə ‘skarpeta’


W odmianie hiszpańskiego mówionego w Kolumbii (rejon Kordoby) w procesie asymilacji pierwsza z dwóch sąsiadujących spółgłosek zostaje zamieniona na identyczną co następna (geminata). Jednak dzieje się tak tylko w pewnych okolicznościach. Jakich?
forma dawniejsza forma późniejsza

serdo seddo ‘wieprzowina’

awto awto ‘samochód’

talko takko ‘talk’

doktor dottor ‘lekarz’

algo aggo ‘coś’

neptuno nettuno ‘Neptun’

fohforo fohforo ‘zapałka’

magdalena maddalena ‘Magdalena’

ojgo ojgo ‘cebula’

arma amma ‘broń’

ahno ahno ‘osioł’


W holenderskim niektóre szeregi identycznych spółgłosek (na granicy wyrazów) ulegają ‘degeminizacji’. Które?
χe:l lampjə χe: lampjə ‘żółta lampa’

fis sapjə fi sapjə ‘wstrętny napój’

le:χ χa:tjə le: χa:tjə ‘pusta dziura’

fra:j jaχt fra:j jaχt ‘piękny jacht’

lø:k kint lø: kint ‘miłe dziecko’

dom mεns do mεns ‘niemądra kobieta’

ryv ve:r ryv ve:r ‘burzliwa pogoda’

do:f fεntjə do: fεntjə ‘głuchy facet’

χutko:p pak χutko: pak ‘tani garnitur’

fεin na:χəltjə fεi na:χəltjə ‘dobry gwóźdź’

niv vontjə niv vontjə ‘świeża rana’

kar radεi∫əs ka radεi∫əs ‘ładunek rzepy’







©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna