Zajęcia 09 Przypadek: kategoria gramatyczna imion



Pobieranie 14.12 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar14.12 Kb.
I DN językoznawstwo

Zajęcia 09
Przypadek: kategoria gramatyczna imion (rzeczownik, zaimek, przymiotnik), wskazująca na związek między danym imieniem a np. czasownikiem, innym imieniem, przyimkiem. Sekundarnie przypadek może również pełnić funkcje semantyczne, np. polski narzędnik lub łaciński ablatyw. Ze względu na różne funkcje pełnione przez przypadki dzielimy je na gramatyczne i konkretne. Przypadki gramatyczne pełnią funkcje syntaktyczne, np. wyrażanie podmiotu (mianownik), dopełnienia (biernik), przydawki (dopełniacz). Przypadki konkretne pełnią funkcje semantyczne, przede wszystkim okoliczników czasu, miejsca, sposobu itp., np. ablatyw i allatyw, miejscownik.
Większość przypadków występuje w obu tych funkcjach. Polski narzędnik obok funkcji semantycznej pełni też gramatyczną, orzecznika (Tomasz jest nauczycielem), biernik oprócz funkcji gramatycznej służy do wyrażania kierunku (Idę do domu).
Inny podział przypadków: niezależne i zależne. Przypadek niezależny pełni funkcję podmiotu, w języku polskim jest nim mianownik, w językach ergatywnych, np. baskijskim, absolutivus. Pozostałe przypadki traktowane są jako zależne (casus obliquus).
Wołacz jest praktycznie poza systemem przypadkowym, funkcjonując jako dodatkowy składnik zdania (pełni funkcję ekspresywno-impresywną).
Przypadek może być, w zależności od typu języka, wyrażany za pomocą końcówek (języki fleksyjne i alternacyjne) lub sufiksów (języki aglutynacyjne).
Języki o ubogiej fleksji stosują inne środki gramatyczne na oznaczenie związków między wyrazami w zdaniu, przede wszystkim szyk oraz przyimki.

Języki ergatywne


Avar (Dagestan)

W-as w-eker-ula

M-dziecko.NOM M-biec-PRES

Chłopiec biegnie.


Inssu-cca j-as j-ecc-ula

(M)ojciec-ERG F-dziecko.NOM F-chwalić-PRES

Ojciec chwali córkę.
W językach indoeuropejskich podmiot czasowników nieprzechodnich i przechodnich jest wyrażany tym samym przypadkiem, mianownikiem, a dopełnienie czasowników przechodnich biernikiem, np.
Tomek śpi.

Tomek usypia córkę.


W językach ergatywnych podmiot czasowników przechodnich jest wyróżniony odrębnym przypadkiem (ergativus), podczas gdy podmiot czasowników nieprzechodnich ma formę identyczną z dopełnieniem czasowników przechodnich.
Składniki obligatoryjne zdania prostego: podmiot i orzeczenie. Składniki fakultatywne: okoliczniki. Niektórych okoliczników nie można się jednak pozbyć, np.
Joanna była wczoraj w kościele.
Z dwóch okoliczników w powyższym zdaniu: okolicznika czasu wczoraj i miejsca w kościele tylko wczoraj można usunąć, a zdanie nadal pozostanie poprawne.
Joanna była w kościele.

*Joanna była wczoraj.


Ale oczywiście w kościele może być również zwykłym okolicznikiem miejsca:
Joanna zasnęła wczoraj w kościele.

Joanna zasnęła.


Przykłady takich ‘obowiązkowych’ okoliczników można znaleźć w większości języków, np.
Glass breaks easily.
Temat: osoba lub rzecz (przedmiot indywidualny lub zbiorowy), o której jest mowa.

Remat: stwierdzenie dotyczące tej osoby lub rzeczy.
Temat i remat tworzą razem semantyczną strukturę zdania. Temat nie zawsze jest tożsamy z podmiotem zdania. Niektórzy uważają, że temat zawsze oznacza coś, co jest znane zarówno nadawcy jak i odbiorcy komunikatu, podczas gdy remat to informacja nowa. Stąd najpowszechniejszy jest szyk temat-remat, bo od nowej informacji nie powinno się rozpoczynać wypowiedzi.

I. Zidentyfikuj podmioty w następujących zdaniach:


Zimno mi.

Mdli mnie.


II. Poniższe przykłady pochodzą z indiańskiego języka Lakota. Z którym/i elementem/ami zdania czasownik pozostaje w związku zgody? Jak jest ten związek wyrażany?

Porównując z przykładami 1-3 zdecyduj dlaczego przykłady 4-5 są gramatyczne, a 6 nie. Niegramatyczność przykładu 7 powinna potwierdzić Twoją teorię.




III. Poniższe przykłady pochodzą z australijskiego języka yalarnnga. Na ich podstawie ustal, czy jest to język ergatywny. Przypadki nie są glosowane tradycyjnie (NOM, DAT, ACC itp); tylko X i Y wskazują, że mamy do czynienia z różnymi przypadkami.


(1) ngia wakamu

ja:X upadłem


(2) nga-tu kupi/ø walamu

ja-Y ryba-X zabiłem


(3) kupi-ngku ngia tacamu

ryba-Y ja-X ugryzła



IV. Zaproponuj tłumaczenie poniższych zdań islandzkich na język polski. Tłumaczenie powinno być jak najwierniejsze.







©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna