Zasady kształtowania



Pobieranie 32.76 Kb.
Data27.04.2016
Rozmiar32.76 Kb.

ZASADY KSZTAŁTOWANIA
Zasady kształtowania to prawa rządzące następstwem poszczególnych odcinków dzieła muzycznego. Regulują zarówno mikroformę, czyli mniejsze cząstki utworu (do jednej części włącznie) oraz makroformę, z więc poziom architektoczniczny całego utworu.

Podstawowymi zasadami kształtowania dla systemu dur-moll są:



  1. rozwijanie (ewolucjonizm)

  2. szeregowanie

  3. okresowość


rozwijanie (ewolucjonizm)
Rozwijanie polega na tworzeniu akcji w wyniku następstwa zmodyfikowanych postaci pomysłu konstrukcyjnego (wzoru). Istotą tych modyfikacji jest wprowadzanie zmian we wzorze, które z kolei powodują powstanie odmian wzoru. Rozwijanie charakteryzuje się: jednorodnością przebiegu związaną z ograniczeniem ilości wzorów podlegających przekształceniom, ciągłością akcji, wynikającą z łagodnego przechodzenia zmodyfikowanych postaci wzoru jedna w drugą.

Na poziomie mikroformalnym rozwijania wyraża się w pracy motywicznej lub w pracy tematycznej.



  • Praca motywiczna, zwana snuciem motywicznym, polega na wysnuwaniu utworu z najmniejszych komórek – motywów. Przez pracę motywiczną rozumiemy sposoby przekształceń motywu. Wyróżniamy przy tym: przekształcenia zewnętrzne (harmoniczne) i wewnętrzne (polifoniczne), obejmujące przekształcenia struktury wewnętrznej motywu. Ten typ rozwijania występuje szczególnie często w okresie baroku. Utwory oparte na pracy motywicznej nie wykazują tak wyraźnych wcięć, jak te o budowie okresowej. Z tego względu możne je dzielić na fazy rozwojowe.

      • Praca tematyczna, polega na przekształcaniu większych części całości – tematów, które przyjmują kształt fraz, zdań, okresów. Można tu wyróżnić najrozmaitsze sposoby rozwijania tematu, np. nowa oprawa harmoniczna, rozwijanie tylko niektórych części tematu, zmiany interwałowe i rytmiczne, wykorzystanie środków polifonicznych, zmiany kolorystyczne, zmiany fakturalne, etc. Z pracą tematyczną spotykamy się zarówno na terenie form polifonicznych, np. fugi, jak i rozwojowych form homofonicznych, np. formy sonatowej.

Na poziomie makroformy cechą ewolucjonizmu jest jednokierunkowość rozwoju. Oznacza to, że gdybyśmy przestawili w kolejności części składowe formy rozwojowej, zniszczylibyśmy jej strukturę. W formie sonatowej, dla przykładu, kolejne fazy, a więc ekspozycja, przetworzenie i repryza, mogą występować po sobie tylko w określonej kolejności. Każda zmiana tej kolejności byłaby równoznaczna ze zniszczeniem istoty formy.
szeregowanie
Zasada szeregowania polega na zestawianiu obok siebie elementarnych współczynników (tzw. ustrojów formalnych), a więc motywów, fraz, zdań, a także większych całości (okresów, części) na zasadzie podobieństwa lub kontrastu. Zatem szeregowanie może regulować zarówno poziom mikroformy (np. obręb okresu), jak i makroformy (np. forma ABA, rondo). Zasada szeregowania dotyczy także różnych cykli (np. suity, sonaty), których części tworzą większe całości formalne.

Szeregowanie może odbywać się poprzez powtarzanie i zestawianie.

Na poziomie makroformy szeregowanie poprzez powtarzanie prowadzi w prostej linii do powstania form wieloczęściowych: A, A1, A2, A3, itd., zestawianie zaś: A, B, C, D.

W wyniku szeregowania mogą powstać np. następujące formy:



  • forma dwuczęściowa typu AB, AAB, ABB,

  • trzyczęściowe: ABA albo ABA1, AABA, ABBA1,

  • odcinkowa forma wariacyjna typu A, A1, A2, A3, A4, itd.,

  • forma 4 cz., gdzie każda z części posiada różne cechy ABCD,

  • forma rondowa ABACA (A – refren, B, C - kuplety (łączniki) zawierająca cechy zestawiania i powtarzania..




USTROJE FORMALNE
Ustrojami formalnymi nazywamy cząstki formy, podstawowe pomysły konstrukcyjne, z których budowane są części lub całości formy.

Zaliczamy do nich: motyw, frazę i zdanie.



Motywto najmniejsza cząstka formy, elementarny pomysł konstrukcyjny tworzący sensowną muzycznie całość. Charakterystyka motywu obejmuje w głównym stopniu jego własności wyrazowe, o których w największym stopniu decyduje o tym kształt linii melodycznej, który może być wznoszący, opadający, falisty lub poziomy. Ze względów wyrazowych wyróżnić można motywy:

  • pełne wyrazowo – zawierają fazę narastania, kulminację i fazę rozwiązania.

  • wyrazowo niepełne – zawierają fazę narastania i kulminację, bądź odwrotnie.

  • szczątkowe – zawierają tylko kulminacje (1 dźwięk)

Poza powyższym podziałem wyróżnia się motywy cząstkowe – to motywy wyrazowo pełne lub niepełne, w których ze względu na ich kształt linii melodycznej wyodrębnić można drobne podobne do siebie cząstki.

Dalsza charakterystyka motywu obejmuje pozostałe elementy muzyczne:



  • Rytmika – może być jednorodna lub zróżnicowana (jednostki wykazują uporządkowanie)

  • Harmonika– podparcie linii melodycznej jednym lub kilkoma akordami.

  • Metrum – badania metryczności motywu dotyczą akcentacji

  • Tempo – im tempo szybsze tym rozmiar motywu większy i vice versa.

  • Agogika – w obrębie motywu mogą nastąpić wahania tempa.

  • Dynamika – zazwyczaj brak istotnych zmian.

Fraza – jest ustrojem formalnym większym od motywu i powstającym z motywów (najczęściej dwóch). W zależności od sposobu powstawania frazy dzielimy je na:

  • Homofoniczne – szeregowanie, powtarzanie motywów.

    • jednorodne motywicznie (zakładają podobieństwo motywów)

    • motywicznie proste (zbudowane z identycznych motywów)

    • sekwencyjne (zbudowane z motywów, z których każdy następny jest przeniesieniem poprzedniego o pewien interwał w górę lub w dół)

    • wariacyjne (gdy kolejny motyw jest wariacyjnym opracowaniem motywu 1).

    • sekwencyjno-wariacyjne

      • różnorodne motywicznie (w ich skład wchodzą różnorodne motywy, niepodobne do siebie)

  • Polifoniczne – rozwijanie frazy z motywów.

  • Figuracyjne – łączy cechy szeregowania i rozwijania (spotykane najczęściej w etiudach)

Zdanie – ustrój formalny powstający z fraz (minimum dwóch).

Zdania klasyfikuje się identycznie, jak frazy.

Zdanie podobnie, jak fraza jest konstrukcją harmoniczną zakończoną kadencją prostą lub zawieszoną.





OKRES I JEGO CECHY
Okres jest formą muzyczną o stabilnej tonalnie konstrukcji, zbudowaną ze zdań (poprzednika i następnika) będących we wzajemnych zależnościach konstrukcyjno-wyrazowych.

Z definicji tej wynikają 3 najważniejsze cechy okresu:

1. Okres jest formą muzyczną. Może występować, jako forma samodzielna lub jako część większej formy.

2. Okres odznacza się stabilizacją tonalną tzn. istnieniem na przestrzeni całej formy wyraźnie zaznaczającej się tonacji. W zdaniach okresu możliwe są modulacje. Muszą one jednak mieć charakter zamknięty, to znaczy, że po fazie odchyleń od centrum tonalnego winny one prowadzić do powrotu tego centrum.

3. W okresie istnieją określone zależności konstrukcyjno-wyrazowe między zdaniami. Z definicji okresu wynika również, że okres nie powstaje z prostego powtórzenia zdań oraz ze zdań w różnych tonacjach. Zdania, które nie tworzą okresu nazywamy łańcuchem zdań.
Klasyfikacja okresów

Ze względu na zależności konstrukcyjno-wyrazowe między zdaniami wyróżniamy:



  • powtórzenie ze zmianą kadencyjną,

  • rozwinięcie w następniku pomysłów konstrukcyjnych zdania pierwszego pod względem zasad organizacji materiału muzycznego (głównie pod względem melodycznym i harmonicznym),

  • rozwiązanie pomysłów konstrukcyjnych (również głównie pod względem melodycznym i harmonicznym)

  • kontrast, czyli zmiana pomysłów konstrukcyjnych.

Ze względu na rozmiary można wyróżnić:

  • okres mały, zwykle złożony z 8 taktów

  • okres wielki, zwykle złożony z 16 taktów

Ze względu na proporcje rozmiarowi można wyróżnić:

  • okres symetryczny, z którym oba zdania są równej długości,

  • okres niesymetryczny, w którym zachwiana jest symetria rozmiarów; poprzednik i następnik mają różną ilość taktów.

Ze względu na własności kadencyjne okresów wyróżniamy:

  • Okresy proste – zbudowane z co najmniej dwóch zdań miedzy którymi zachodzi jedna z zależności okresowych.

  • Okres wyższego rządu I st.. Te same zależności, jakie występowały między zdaniami występują teraz między okresami prostymi.

  • Okres wyższego rzędu II st. te same zależności, jakie występowały między zdaniami w okresie prostym, mogą występować teraz między okresami wyższego rzędu I st.

  • Okresy wyższego rzędu III stopnia. Okres tego typu jest ciągiem następujących po sobie okresów wyższego rzędu II stopnia.


BUDOWA ORKESOWA
Budowa okresowa dotyczy przede wszystkim muzyki opartej na systemie dur-moll. Może mieć znaczenie formotwórcze (wykorzystanie różnorodnych typów okresów do budowy całego utworu) lub lokalne (wykorzystanie okresu do budowy członu utworu).

Budowa okresowa jako jedyna zasada architektoniczna występuje np. w utworach tanecznych o charakterze użytkowym, stylizowanych formach pochodzenia tanecznego oraz rozmaitego rodzaju miniaturach należących do gatunku liryki wokalnej i instrumentalnej.

Budowa okresowa znajduje zastosowanie przy tworzeniu współczynników lub ich cząstek w takich formach, jak np. w rondo, wariacje, forma sonatowa.

Każdy utwór okresowy składa się z części, które oznaczamy za pomocą symboli literowych.



FORMY OKRESOWE
W formach okresowych mamy do czynienia z szeregowaniem struktur okresowych na zasadzie powtarzania (z mniejszymi lub większymi zmianami) lub kontrastu.

Formy okresowe na jednym okresie muzycznym są raczej nielicznie reprezentowane w literaturze muzycznej. Przykładem mogą być dwa preludia Chopina: A-dur i c-moll z op. 28.

Zdecydowaną przewagę mają wieloczęściowe formy okresowe, które składają się kilku lub kilkunastu okresów muzycznych połączonych w grupy. Najpowszechniejszą z nich jest trzyczęściowa forma typu repryzowego. Może ona być prosta i złożona (również określana, jako wielka i mała).

Trzyczęściowość prosta

Polega na tym, że poszczególne jej cząstki (oznaczane symbolami aba lub aba1) są równocześnie okresami muzycznymi (np. R Schumann - Śmiały Jeździec z Albumu dla młodzieży). Czasami jedna z cząstek – zwykle druga lub trzecia – jest zdaniem muzycznym, wówczas utwór przedstawia budowę okresowo-zdaniową (np. Schumann – Sceny dziecięce op. 15 nr 1, Garścia – Bajeczka z miniatur op. 5).



Trzyczęściowość złożona

Występuje w obszerniejszych kompozycjach opartych na budowie okresowej. Części, oznaczane symbolami ABA lub ABA1, przedstawiają prostą formę trzyczęściową (lub dwuczęściową). Wystarczy nieraz, aby jedna z części schematu ABA prezentowała dwu lub trzyczęściową prostą, wówczas cały utwór możemy określić jako ujęty w trzyczęściową formę złożoną.

W formie typu repryzowego, zarówno małej jak i wielkiej, części trzecia może być powtórzeniem części pierwszej albo dosłownym (Chopin – Polonez A-dur p. 40 nr 1), albo skróconym (Chopin Polonez c-moll op. 40 nr 2), albo zmienionym wariacyjnie (Chopin – Nokturn c-moll op. 48 nr 1). Części pierwsza i trzecia rozpoczynają się i kończą w tonacji głównej. Cześć druga utrzymana jest w innej tonacji i wnosi nowy, kontrastujący materiał muzyczny. Całość może rozpoczynać wstęp i zamykać koda. Taką formę najczęściej mają tańce i utwory należące do liryki instrumentalnej (miniatury).

W rozbudowanych formach budowa okresowa niejednokrotnie ulega spotęgowaniu i prowadzi do powstania struktur okresowych wyższego rzędu. Chcąc lepiej zobrazować to zjawisko ujmiemy je schematycznie:



Nowo powstały okres ,,B” stanowi następnik, a pierwszy ,,A” spełnia rolę poprzednika. Tak utworzony następnik wyższego rzędu charakteryzuje się kontrastem względem poprzednika (niekoniecznie melodycznym, lecz np. harmonicznym, fakturalnym, dynamicznym) i zwykle wzmaga napięcie wyrazowe w utworze. Skutkiem takiego formowania dzieła jest często powrót do pierwszego okresu przynoszącego spadek owego napięcia (np. Polonez A-dur op. 40 nr 1 Chopina).



Do innych najważniejszych form okresowych poza formą repryzową ABA1 zaliczają się następujące układy:

  • Forma dwuczęściowa AB

  • Wariacyjna forma odcinkowa AA1A2A3

  • Forma odcinkowa kontrastowa np. ABCA(1)

  • Układ rondowy ABACA

Kryteriami podziału formy na części są:

  • zasady organizacji materiału muzycznego: materiał melodyczny (melodyka i rytmika), harmonika (różnica tonacji), metrum, dynamika, tempo, agogika;

  • faktura: sposób skoordynowania elementu melodycznego z harmonicznym (polifoniczna / homofoniczna), zmiana akompaniamentu, zmiana ilości, rozplanowania planów brzmieniowych, etc.)

Przy rozpatrywaniu budowy formalnej utworów okresowych wyróżniać będziemy cztery poziomy interpretacji analitycznej:

  • poziom elementarny – dotyczący własności ustrojów formalnych, a więc motywu, frazy i zdania;

  • poziom podstawowy – dotyczący własności okresów;

  • poziom mikroformy – dotyczący budowy części utwory;

  • poziom makroformy – dotyczący własności formy jako całości.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna