Zbigniew Czajkowski Taktyka i taktyczne umiejętności szermierza (2) Wyczucie zaskoczenia



Pobieranie 34.08 Kb.
Data04.05.2016
Rozmiar34.08 Kb.


Zbigniew Czajkowski

Taktyka i taktyczne umiejętności szermierza (2)


4. Wyczucie zaskoczenia
Wyczucie zaskoczenia jest najistotniejsze

ze wszystkich specjalnych umiejętności; stanowi jedną z najcenniejszych wartości i nic nie może zastąpić jego braku. Wyczucie zaskoczenia może kompensować w dużym stopniu niedostateczną szybkość.

Istvan Lukovich


Powodzenie w walce zależy w dużym stopniu od wyboru właściwego działania i zaskoczenia przeciwnika. Zaskoczyć przeciwnika można w dwojaki sposób:

  1. można go zaskoczyć wyborem sytuacji, w której zastosowaliśmy nasze działanie (kiedy przeciwnik był nieprzygotowany do działania na skutek np. zachwiania równowagi czy obniżenia uwagi),

  2. można przeciwnika zaskoczyć rodzajem działania (np. kiedy przeciwnik spodziewa się natarcia pojedynczego, a my stosujemy natarcie zwodzone lub przeciwnie).

Kiedy początkujący szermierz, po serii lekcji i ćwiczeń, przystępuje do pierwszych walk, napotyka na ogromne trudności. Przyzwyczajony do pewnego rodzaju współdziałania i pomocy ze strony fechtmistrza, staje nagle oko w oko z przeciwnikiem, który burzy dotychczasową idyllę i nieoczekiwanymi ruchami i przeciwdziałaniami rozbija działania niedoświadczonego szermierza. Po pewnej liczbie prób wolnej walki początkujący szermierz zaczyna powoli oswajać się z nową sytuacją, zaczyna postrzegać i nawet rozumieć ruchy przeciwnika, zaczyna przypominać sobie podobne sytuacje z lekcji. Pod wpływem doświadczenia walk zaczyna dostrzegać pewne sytuacje dogodniejsze do zadania trafienia, a zwłaszcza do przeprowadzenia uwieńczonego powodzeniem natarcia. Kiedy jeden z walczących szermierzy nieoczekiwanie wykona natarcie i trafi nim „bezbronnego” w tej chwili przeciwnika, mówimy, że natarcie to wykonał „z zaskoczeniem” czyli – jak to się mówi w żargonie szermierczym – „w dobrym tempie”. Wkrótce zaczyna sobie zdawać sprawę z tego, jak ważne jest stosowanie działań w walce „w odpowiednim czasie”, czyli z zaskoczeniem.

Znaczenie zaskoczenia doceniali i opisywali wszyscy wielcy mistrzowie szermierki od epoki rapiera do czasów obecnych.

Laszló Szábo [1] tak pisze o zaskoczeniu. „Wśród czynników wywierających wpływ na działania szermiercze zaskoczenie jest jednym z najważniejszych. Można powiedzieć, że jest to czynnik życiowy, że stanowi duszę szermierki! Tempo przedstawia właściwy moment, w którym należy zacząć działanie, kiedy przeciwnik jest. niezdolny do natychmiastowego działania i jest zaskoczony i, kiedy jego stan nieprzygotowania można wykorzystać. Te możliwości mogą być wynikiem zarówno psychicznych, jak i fizycznych czynników”. Jak wielu naszych fechtmistrzów starszego pokolenia, L. Szábo wyróżnia tempo „psychologiczne” i tempo „fizyczne”. Tempo psychologiczne wyczuwa się (np. obniżenie uwagi przeciwnika), a tempo fizyczne jest postrzegane (np. chwila bezwładności po wykonaniu jakiegoś ruchu). Tempo psychologiczne jest wrodzone, a tempa fizycznego można uczyć odpowiednimi ćwiczeniami, jak sądzi cytowany mistrz węgierski.

Po przestudiowaniu różnych opisów zaskoczenia i zastanowieniu się, wydaje się sprawą oczywistą, że sam czas nie jest jedynym czynnikiem odgrywającym istotną rolę w zaskoczeniu; podkreślili to pośrednio Ozoray-Schenker [2] i Leon Bertrand.

Mistrzowie francuscy późniejszych wieków rozszerzyli koncepcję zaskoczenia. Ciekawiej, szerzej oraz w powiązaniu ze znaczeniem zaskoczenia w taktyce pisał mistrz Bertrand (1796–1876): W szermierce – jak wszędzie indziej – wszystko zależy od uchwycenia okazji. Dostrzec ją jest dobrze; przewidzieć – jest lepiej; stworzyć ją natomiast jest oznaką zawodnika wybitnego [3].

Znakomity fechtmistrz włoski, Luigi Barbasetti, wieloletni dyrektor słynnej szkoły fechtmistrzów Wiener Neustadt stwierdza, że podanie definicji wyczucia zaskoczenia jest niemożliwe, ale opisuje dokładnie jego różne przejawy. Barbasetti staje się prekursorem współczesnych poglądów, w których w zaskoczeniu wyróżnia się czynnik psychiczny (ein Impuls der Wollen – podnieta woli) oraz czynnik fizyczny (die mechanische Ausführung der Aktion – mechaniczne wykonanie działania). Podkreśla, że zawodnik musi potrafić z błyskawiczną szybkością dokonać wyboru z zaskoczeniem właściwego działania [4].

Z nader licznych opisów i określeń wyczucia zaskoczenia szermierczego, dokonanych przez różnych fechtmistrzów XX wieku, w tym i czasów najnowszych, zdaje się wynikać m.in., że:


  1. Wszyscy zdajemy sobie sprawę z ważności wyczucia zaskoczenia w walce, „czujemy” co to jest, ale dokładne opisanie i określenie tempa jest niezmiernie trudne (podobnie, jak trudne jest podanie definicji czasu czy przestrzeni);

  2. Suma tych opisów i prób definicji pozwala nam lepiej zrozumieć istotę zaskoczenia w walce;

  3. Zaskoczenie związane jest ściśle z postrzeganiem i szybkością odpowiedzi czuciowo-ruchowych;

  4. W większości definicji podkreśla się – nieco jednostronnie – czas (czas, chwila, moment).

Sądzę, że teraz możemy się pokusić o próbę dokładniejszego określenia wyczucia zaskoczenia. Zaskoczenie w szermierce jest to oparte na błyskawicznej i trafnej ocenie sytuacji taktycznej – związanej z postrzeganiem, przejawami reakcji i myśleniem operatywnym – uchwycenie okazji do zadania trafienia, przy czym szermierz działający z zaskoczeniem musi wziąć pod uwagę działalność, ruchy i stan psychiczny przeciwnika, a nawet przewidywać jego ruchy i reakcje.

Prof. Tadeusz Kotarbiński omawiając znaczenie zaskoczenia w ogólnej teorii walki, stwierdził: „Przypuszczamy, że zaskoczenie czerpie swą wartość techniczną z antycypacji oraz wprowadzania w błąd lub przynajmniej skorzystania z błędów bądź też niewiedzy strony przeciwnej” [5].

Jest to również szeroka koncepcja pojęcia zaskoczenia, związana z wykorzystywaniem zaskoczenia w działaniach taktycznych. Istotne jest podkreślenie przez autora przewidywania ruchów przeciwnika, wprowadzania go w błąd oraz korzystanie z jego niewiedzy. W szermierce odnosi się to zarówno do umiejętności techniczno-taktycznych (reakcja przewidywania na poruszający się przedmiot, odruchowe stosowanie wyuczonych działań jako przejawy reakcji), jak i do umiejętności typowo taktycznych (ukrywanie swoich zamiarów, wprowadzanie przeciwnika w błąd etc.). Tu godzi się jeszcze raz przypomnieć, że oprócz „czystego” zaskoczenia (tempa) można przeciwnika również zaskoczyć rodzajem i szybkością działania, które wykonujemy (a więc nie tylko wyborem określonej sytuacji taktycznej).

Obserwując dziesiątki zawodów szermierczych zauważyłem, że niektórzy zawodnicy wykazują doskonale wyczucie zaskoczenia przy stosowaniu działań, zwłaszcza natarć pojedynczych, a inni (jest ich mniej) posiadają niezwykłą zdolność zaskakiwania działaniami zwodzonymi. Zwody w wykonaniu tych ostatnich miał chyba na myśli Eduardo Mangiarotti kiedy pisał: Czasami zwód jest doprawdy wyrazem potężnej osobowości lub prawdziwego talentu artystycznego [6].

Ponieważ rozwiązanie taktyczne, zamiar szermierza i samo wykonanie działania ma szanse powodzenia jedynie wtedy, kiedy zostanie wykonane we właściwym czasie i z uwzględnieniem całej sytuacji taktycznej, ogromnego znaczenia nabiera:


  1. Umiejętności uchwycenia okazji do wykonania natarcia czy innego działania szermierczego czyli zaskoczenie,

  2. Wykazanie psychicznej odporności wobec niespodziewanego działania ze strony przeciwnika.

Zaskoczenie może zostać wykorzystane jedynie w przypadku wystąpienia odpowiedniego zestroju różnych warunków i czynników, takich, jak – wspomniane już – odległość, szybkość ruchów, wzajemne położenia i ruchy broni, stan skupienia etc. Wielką rolę w umiejętności wychwytywania okazji zaskoczenia dodatniego – a więc w konsekwencji do uzyskania trafienia – odgrywają różne zdolności, procesy psychiczne i umiejętności szermierza, w tym następujące:

  1. Trafność i szybkość odpowiedzi czuciowo-ruchowych, przy czym często jest to reakcja nie na ruch właściwy, ale na sygnał wstępny, zdradzający chęć przeciwnika przejścia do natarcia czy obniżenie uwagi;

  2. Zdolność do natychmiastowego wykonania działania i przyspieszenia ruchów;

  3. Wysoki poziom wyspecjalizowanych procesów psychicznych (uwaga, postrzeganie, myślenie operacyjne, myślenie taktyczne etc.).

Odpowiednimi ćwiczeniami można doskonalić wysoką sprawność w rozpoznawaniu i wykorzystywaniu zaskoczenia oraz odporność na zaskakujące działania przeciwnika.

Techniczną i psychologiczną podstawą odporności na zaskoczenie (którą można uważać za ważną składową zespołu cech stanowiących w ogóle o odporności psychicznej zawodnika w walce) stanowią:



  • szeroki zasób dobrze opanowanych nawyków,

  • wysoki stopień automatyzacji i giętkości nawyków,

  • odpowiednie rozluźnienie mięśni podczas manewrowania na planszy,

  • wysoka sprawność procesów uwagi i postrzegania.

Odporność, na zaskoczenie ukształtowana jest m.in. drogą ćwiczeń wymagających przerzutności uwagi oraz zmiany zamiaru w toku działania pomyślanego pierwotnie jako działanie przewidziane.

Mimo, że od stuleci pisano o znaczeniu zaskoczenia w szermierce, nie było dotychczas poważniejszej próby dokładnego zdefiniowania i analizy tempa. Z tego względu wydaje się pożytecznym dokonanie krótkiego podsumowania naszych rozważań i stwierdzeń na temat wyczucia i zastosowania zaskoczenia w walce szermierczej.



  1. Zaskoczenie („tempo”) jest niezmiernie ważnym czynnikiem walki szermierczej, wywierającym ogromny wpływ na przebieg i wynik walki.

  2. W naszych rozważaniach o wyczuciu zaskoczenia zamiast jednego czynnika (czas) podkreśliliśmy znaczenie całego szeregu różnych czynników tworzących sytuację taktyczną, sprzyjającą zastosowaniu zaskoczenia. Sytuacja taka – jak wszystkie zjawiska materialne – odbywa się w czasie. Zaskoczenie z punktu widzenia walczącego szermierza jest wykonaniem właściwych działań we właściwym czasie i w odpowiedniej sytuacji (odpowiednik greckiego Kairos czy francuskiego á propos)

  3. Wyczucie zaskoczenia jest prawdopodobne zdolnością wrodzoną, ale może i powinno być rozwijane drogą specjalnych ćwiczeń wszechstronnie kształtujących technikę, przejawy reakcji oraz umiejętności taktyczne szermierza.

  4. Nie należy biernie czekać na powstanie sytuacji sprzyjającej działaniu z zaskoczeniem: dobry szermierz sam dąży do stwarzania sytuacji, w których może działać z zaskoczeniem.

Rys. 1. .,Tempo” w XVII wieku. Ilustracja z traktatu Alfieriego, rok 1640.



Rys. 2. Przeciwnatarcie („scelta di tempo”) wykonane z zaskoczeniem, w starej włoskiej szermierce na rapiery.


  1. Wyczucie zaskoczenia jest ściśle związane z szybkością i trafnością odpowiedzi czuciowo-ruchowych, umiejętnościami techniczno-taktycznymi, poziomem i sprawnością myślenia operacyjnego oraz pamięcią operacyjną. Wchodzi tu więc w grę tyle ważnych czynników, że poniekąd można uważać wyczucie zaskoczenia jako swoisty miernik talentu szermierza.

  2. Świadome wzmocnienie odporności na zaskoczenie ujemne (a więc i wzmocnienie ogólnej odporności psychicznej zawodnika) – wymaga wysokiej automatyzacji i jednocześnie giętkości nawyków czuciowo-ruchowych (nawyki otwarte), co pozwała w walce na przerzucenie uwagi z wykonania na zastosowanie działań i przeciwstawienie się zaskakującym działaniom przeciwnika.

  3. Jednostajny rytm ruchów, brak zmiany szybkości, stosowanie stale tych samych i z taką samą szybkością wykonanych ruchów pozwała przeciwnikowi stosunkowo szybko i łatwo ocenić sytuację taktyczną, przewidzieć jej rozwój i zastosować odpowiednie działanie. Przeciwnie – zmiana szybkości i rytmu ruchów, przeplatanie działań pozornych i prawdziwych – utrudniają przeciwnikowi trafną ocenę odległości i całej sytuacji oraz sprzyjają wykorzystaniu zaskoczenia.

  4. W zaskoczeniu często wykorzystuje się okres obniżonej wrażliwości na bodźce (okres refrakcji psychologicznej).

  5. Zjawiska i procesy psychiczne związane z wyczuciem i wykorzystaniem zaskoczenia zależą przypuszczalnie od procesów pobudzania i hamowania, od różnych właściwości uwagi, ruchliwości procesów nerwowych etc. i wymagają gruntownych badań ze strony fizjologów i psychologów.

  6. Zaskoczenie w szermierczym (wyczucie tempa), jak i ogólnym tego słowa znaczeniu (wprowadzenie czegoś nowego, wykonanie niespodziewanego dla przeciwnika działania) – odgrywa rozstrzygającą rolę nie tylko w szermierce, ale również w innych sportach walki oraz w zespołowych grach sportowych.


5. Działania przygotowawcze

Wprowadzenie w błąd przeciwnika

i rozpoznawanie jego zamiarów lub prób wprowadzenia w błąd – stanowi rozstrzygający czynnik walki taktycznej, w którym przejawia się całe mistrzostwo taktyczne szermierza

Witalij A. Arkadjew


Sprawność szermierza polega na ukrywaniu swoich zamiarów i odkrywaniu zamiarów przeciwnika celem wykorzystania ich.

Encyklopedia Francuska, rok 1786


Działania przygotowawcze służą ułatwieniu zastosowania i skuteczności działań właściwych. W praktyce bywa często tak, że trener naucza tylko działań właściwych, a pomija działania przygotowawcze – czyli uczy wykonywania pewnych działań (nawyków czuciowo–ruchowych techniki szermierczej), ale nie ich stosowania (taktyki). A wiadomo (powinno być wiadomo), że nawet niezmiernie szybkie i pięknie: wykonane działanie, zastosowane w nieodpowiedniej sytuacji, nie zaskakujące przeciwnika – jest nieskuteczne i naraża tak działającego szermierza na trafienie przez przeciwnika. A teraz opiszę w wielkim skrócie odmiany działań przygotowawczych.

  • Działania rozpoznawcze – Szermierz porusza się po planszy, wykonuje różne ruchy bronią, stosuje działania pozorne etc. Celem tych działań jest rozpoznanie stylu walki przeciwnika, jego osobowości, silnych i słabych stron, sposobów reagowania na sytuacje zagrożenia (np. czy zaskoczony nagłym natarciem pozornym reaguje „odruchowo” zasłoną, ucieczką czy też przeciwnatarciem).

  • Ukrywanie własnych zamiarówWbrew może pozorom, jest to bardzo trudna umiejętność. Szermierz w walce stara się niczym nie zdradzić swoich zamiarów, np. wyraźna zmiana postawy przed wykonaniem rzutu, przyruch ręki przed wykonaniem pchnięcia, zbyt duży ruch tuż przed usiłowaniem wykonania odbicia lub wiązania brzeszczotu przeciwnika itp.

  • Wprowadzanie przeciwnika w błąd – Zawodnik różnymi ruchami, zmianą postawy, działaniem bronią udaje, że niechcący zdradza swój zamiar działania, np. przed ruchem przeciwnika do natarcia pozornego udaje, że będzie wyprzedzał. Przeciwnik wówczas stosuje natarcie proste, przed którym „nasz” szermierz broni się zasłoną. Albo przeciwnie udaje, że chce bronić się zasłoną, co prowokuje przeciwnika do natarcia zwodzonego. Wówczas wprowadzając w błąd przeciwnika szermierz reaguje pchnięciem lub cięciem wyprzedzającym.

  • Wpływanie na zamiary, działania i stany psychiczne przeciwnika – Stosując odpowiednio dobrane ruchy, zachowania, manewrowanie, działania pozorne szermierz stara się wywrzeć wpływ na zamiary i ocenię sytuacji przez przeciwnika, a nawet na jego stan psychiczny (np. kaskadą szybkich natarć pozornych, energicznym przemieszczaniem się po planszy utrudnia przeciwnikowi skupienie się i szybką ocenę sytuacji). Szczególnie skuteczne jest wywołanie u przeciwnika pewnych działań, po to, aby będąc na nie przygotowanym, łatwo je unieszkodliwić i zadać trafienie. Albo energicznym parciem do przodu zmuszamy przeciwnika do chaotycznego cofania się aż do linii końcowej planszy i wtedy wykonujemy natarcie. Przeciwnik obawia się przekroczenia linii końcowej planszy, jest zdenerwowany i jego obrona staje się często nieskuteczna.

  • Taktyka przeszkadzania – Taktyka przeszkadzania polega na tym, że szybkim manewrowaniem, mocnymi, szybkimi działaniami na żelazie (lub – przeciwnie niskie trzymanie swojej broni, co utrudnia przeciwnikowi wykonanie odbicia czy wiązania), potokiem szybkich i „groźnych” natarć pozornych utrudniamy przeciwnikowi rozpoznanie naszych zamiarów, skupienia uwagi, wybór własnego działania etc.

  • Manewrowanie – Przemieszczając się szybko po planszy w przód i w tył zmuszamy przeciwnika do skupienia uwagi na utrzymaniu odpowiedniej dla niego odległości. Zajęty tym przeciwnik z trudem lub późno dostrzega nasze natarcie, a nam to ułatwia zadanie trafienia. Ruchliwe, zmienne i szybkie przemieszczanie się po planszy ułatwia wychwycenie okazji – wyczucie zaskoczenia – do zastosowania zaskakującego działania.

Działania przygotowawcze, od których zależy w dużym stopniu skuteczność działań właściwych (działania zaczepne, zaczepno–obronne i obronne) należy ćwiczyć w lekcji indywidualnej, w ćwiczeniach w dwójkach oraz – przede wszystkim – w walkach ćwiczebnych
Piśmiennictwo


    1. Szabo, L.: Fencing and the Master, tłumaczenie z węgierskiego, Budapest, 1977, Korvina Kladó.

    2. Ozoray–Schenker, Z.: Szermierka na szable, tłumaczenie z węgierskiego, Warszawa, 1962, „Sport i Turystyka”.

    3. Bertrand, L.: The Subtlety of the Sabre, London, 1927, Athletic Publications.

    4. Barbasetti, L.: Das Stossfechten, Wien–Leipzig, 1899–1900, Wilhelm Braumüller.

    5. Kotarbiński, T.: Problematyka ogólnej teorii walki (w:) Hasło dobrej roboty, Warszawa 1968, „Wiedza Powszechna”.

    6. Mangiarotti, E., Gelchiari, A.: La vera scherma, Milano, 1966, Longanesi C.



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna