Zygmunt Madeja Polskie Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii



Pobieranie 450.46 Kb.
Strona5/11
Data10.05.2016
Rozmiar450.46 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Problemy związane z używaniem steroidów anabolicznych
Typowe dawki steroidów anabolicznych, stosowane w leczeniu nie powodują istotnych zmian w funkcjonowaniu organizmu człowieka. Dawki AAS używane przez młodych mężczyzn, sportowców w celu dopingu i młodzież w celu kształtowania masy mięśniowej i sylwetki ciała są 10, 100, 1000-krotnie większe od dawek terapeutycznych [21]. Steroidy anaboliczne (przeważnie testosteron i nandrolon) przyjmowane w dużych dawkach wywołują szereg niekorzystnych zmian w organizmie. Używanie steroidów anabolicznych powoduje wzmożoną pobudliwość, euforię, agresywność, pobudzenie seksualne, gwałtowne zmiany nastroju oraz trudności poznawcze związane z zaburzeniami pamięci i koncentracji uwagi [12, 57].

Zaburzenia towarzyszące przewlekłemu używaniu AAS to zachowania agresywne (możliwość podjęcia czynu przestępczego), zmiany nastroju (od euforii do dysforii), zespoły hypomaniakalne oraz epizody manii, zaburzenia depresyjne z podejmowaniem prób samobójczych a także uzależnienie (11, 46, 61]. W badaniach klinicznych, kontrolowanych placebo, stwierdzono przynajmniej u 5% osób otrzymujących AAS w dużych dawkach (odpowiadających dawkom stosowanym w celu kształtowania masy i sylwetki ciała), występowanie zespołów maniakalnych lub hipomaniakalnych [46, 57]. Prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń psychicznych u osób stosujących AAS wzrasta przy wcześniejszej „historii psychiatrycznej” nadużywania alkoholu lub narkotyków [57]. Fizyczne objawy wskazujące na stosowanie steroidów androgenno-anabolicznych (AAS) zawarto w tab.1 [28, 47]


Mechanizm działania AAS
Testosteron wywołuje działanie poprzez: - wiązanie się z receptorem androgennym (AR) w tkankach docelowych i w ten sposób wywiera efekty androgenne i anaboliczne, - zostaje zredukowany, w niektórych tkankach docelowych do dihydrotestosteronu, który także działa na receptory AR, - może ulec aromatyzacji do estradiolu i wywierać aktywność estrogenną [25]. Wszystkie preparaty syntetycznego testosteronu posiadają aktywność zarówno anaboliczną, jak i androgenną. Testosteron wykazuje w swoim profilu działania stosunek anaboliczny do androgennego równy 1, nandrolon 1:10, a forstanozolol 1:30. [25, 47] Wszystkie AAS, jeśli są przyjmowane przez dłuższy czas, w wystarczająco wysokich dawkach, powodują wirylizację [25]. Receptory androgenne są rozmieszczone w mózgu i testosteron wywiera zróżnicowane działanie na kilka neurotransmiterów w ośrodkowym układzie nerwowym [49]. Sugerowano także, że AAS wywierają działanie na mózg poprzez powodowanie antagonizmu glukokortykoido- wego, pobudzenie osi hormonu wzrostu (GH) i insulinopodobnego czynnika wzrostu-1 (IGF-1) [25].

Pierwszorzędową tkanką docelową dla efektów anabolicznych działania AAS jest mięsień szkieletowy. Duże dawki testosteronu (przekraczające dawki fizjologiczne), przyjmowane przez młodych, zdrowych mężczyzn w okresach, trwających od dziesięciu do dwudziestu tygodni, powodują wzrost beztłuszczowej masy ciała, rozmiarów mięśni i siły, zwiększającej się przy jednoczesnym uprawianiu ćwiczeń fizycznych [4, 5]. Efekt anaboliczny testosteronu jest zależny od dawki i istotne wzrosty rozmiarów mięśni oraz siły zachodzą przy dawkach 300 mg tygodniowo lub wyższych [5, 52, 53]. Takie dawki powodują podwyższenie średniego stężenia testosteronu w osoczu ponad normalne wartości do więcej, niż 1000 ng/ml. [4, 46]. AAS poprawiają też tolerancję na ćwiczenia i zdolność adaptacji mięśnia do przeciążenia dlatego są wykorzystywane w sporcie siłowym jako doping oraz przez młodych mężczyzn w celu kształtowania masy mięśniowej i sylwetki ciała [55].


Używanie steroidów anabolicznych – niektóre problemy somatyczne
Częstość komplikacji, związanych z pozamedycznym stosowaniem AAS jest nieznana. Dane z szerszych badań obserwacyjnych wskazują, że większość osób (88%-96%) stosujących AAS doświadcza przynajmniej jednego objawu ubocznego, takiego jak trądzik (40%-54%) atrofia jąder (40%-51%), ginekomastia (10%-34%), rozstępy skórne (34%) i ból w miejscu iniekcji AAS (36%) [7, 5, 18, 21]. Potencjalne efekty niekorzystne działania AAS mogą być podzielone na kilka kategorii objawów: sercowo-naczyniowych, wątrobowych, hormonalno-reprodukcyjnych, behawioralnych, dermatologicznych i związanych z iniekcjami. Tabl. 2 [19, 21, 23, 29, 36, 38, 48, 50, 56]

W przebiegu używania AAS występują też zaburzenia endokrynologiczne związane z supresją osi podwzgórzowo-przysadkowo-gonadalnej i rozwojem hipogonadyzmu hipogonadotropowego (obniżenie stężenia testosteronu, hormonu luteinizującego - LH i folikulotropowego -FSH) [23, 33]. U mężczyzn mogą występować objawy feminizacji związane ze wzrostem stężenia estradiolu w wyniku obwodowej aromatyzacji androgenów [25].


Tab.2 Objawy niepożądane i powikłania występujące w przebiegu używania steroidów androgenno-anabolicznych (AAS)


Objawy

Objawy niepożądane/ powikłania

Sercowo-naczyniowe

Podwyższone ciśnienie tętnicze krwi, arytmia, hipertrofia lewej komory mięśnia sercowego (LVH), upośledzone wypełnienie rozkurczowe, czerwienica, zmieniony profil lipidowy, zakrzepica.

Wątroba

Hepatotoksyczność (podwyższone transaminazy ALT, AST), żółtaczka, skłonność do powstawania nowotworów.

Dermatologiczne

Trądzik, ginekomastia, rozstępy, alopecia, nadmierne owłosienie.

Reprodukcyjno-hormonalne

Zmiany libido, obniżona płodność, obniżone stężenie hormonu luteinizującego (LH) i folikulotropowego (FSH)

Specyficzne dla mężczyzn

Hipogonadyzm hipogonadotropowy, atrofia jąder, upośledzona spermatogeneza, zmiany libido, impotencja, bezpłodność, hipertrofia prostaty. Feminizacja (ginekomastia) w wyniku aromatyzacji egzogennego testosteronu do metabolitów estrogenu.

Specyficzne dla kobiet

Nadmierne owłosienie/maskulinizacja, zwiększona ilość włosów na twarzy, pogłębienie głosu, nieregularne miesiączki lub brak miesiączki, hipertrofia łechtaczki, zmniejszenie gruczołu piersiowego, łysina typu męskiego.

Specyficzne dla wieku dorastania

Przedwczesne zamknięcie nasad kostnych, przedwczesne dojrzewanie płciowe

Behawioralne

Zmiany nastroju, agresja, zespoły maniakalne i depresyjne, uzależnienie, zespół abstynencyjny

Związane z iniekcją


Podbiegnięcia krwawe w miejscach wkłuć, zwłóknienia, urazy nerwowo-naczyniowe, infekcje: ropnie bakteryjne, septyczne zapalenie stawów, wstrząs septyczny, zakażenie wirusem HIV, zapalenie wątroby typu B i C, uszkodzenia nerwów (kulszowego, ramiennego)

Do charakterystycznych, dla stosowania AAS, objawów zaliczają się: bezsenność, jadłowstręt, nadpobudliwość, obniżenie libido, uczucie przewlekłego zmęczenia, bóle głowy, bóle mięśniowo-stawowe, zaburzenia nastroju, a nawet ciężkie zaburzenia depresyjne ze skłonnościami samobójczymi (przy próbie ich odstawienia) oraz potrzeba i dążenie do ponownego przyjęcia substancji uzależniającej AAS [8, 9,11, 24, 34], a także zespoły hipomaniakalne i maniakalne [44, 46, 30].

Używanie AAS nasila trądzik i łysienie typu męskiego, u mężczyzn powoduje ginekomastię, przerost gruczołu krokowego, atrofię jąder, a u kobiet zaburzenia miesiączkowania, hirsutyzm i przerost łechtaczki [21]. AAS upośledzają funkcje wątroby, mogą wywołać cholestatyczne zapalenie wątroby z żółtaczką oraz rozwój złośliwych nowotworów wątroby [19, 29, 58]. Indukowane przez steroidy anaboliczne zmiany w profilu lipidowym (wzrost LDL, obniżenie HDL) prowadzą do przedwczesnego rozwoju miażdżycy i zwiększają ryzyko zapadalności na chorobę wieńcową [23, 29, 32, 56, ]. W piśmiennictwie opisano w związku z używaniem AAS występowanie nadciśnienia tętniczego, udarów mózgu, miokardiopatii, zaburzeń rytmu serca, zakrzepicy [23, 29, 38, 41].
Kryteria rozpoznawania uzależnienia od AAS i obraz kliniczny uzależnienia
Androgenizacja społeczna związana z przyjmowaniem przewlekłym AAS w dużych dawkach powoduje rozwój tolerancji i występowanie zespołu abstynencyjnego przy próbie ich odstawienia.

Uzależnienie od steroidów anabolicznych po raz pierwszy opisali Copeland i wsp., w 1998 roku [16]. Uzależnienie to spełniało pięć z siedmiu kryteriów wg klasyfikacji DSM IV [16]. Uzależnienie od AAS, wg kryteriów DSM-IV, stwierdzono u 57% sportowców używających steroidów anabolicznych - badania Gridley’a i Hanrahana [20], w innych badaniach uzależnienie od AAS wg kryteriów DSM-III R, występowało u 14% do 69% badanych (Clancy i wsp.,1992, Malone i wsp.,1995) [15, 30].

W klasyfikacji ICD-10, stosowanej najczęściej w Polsce, uzależnienie od AAS nie jest wyodrębnione, w związku z tym zaliczane jest do F19 – zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem kilku substancji lub substancji innych niż ww. [35]. Zespół uzależnienia jest zdefiniowany w tej klasyfikacji jako kompleks zjawisk fizjologicznych, behawioralnych i poznawczych, a przyjmowanie substancji lub grupy substancji dominuje nad innymi zachowaniami, które miały poprzednio dla pacjenta większą wartość. Uzależnienie od AAS nosi cechy wspólne dla wszystkich rodzajów uzależnień. Należą do nich:


  • zaburzenia w sferze psychologicznej obejmujące zmiany zachowań, polegające na przymusie ciągłego lub okresowego zażywania substancji, trudności w kontrolowaniu jego zażywania – rozpoczęcia, zakończenia lub ilości;

  • zaburzenia w sferze biologicznej związane z używaniem substancji dotyczą występowania charakterystycznego zespołu odstawienia, upośledzenia funkcji poznawczych, kontynuowania zażywania substancji mimo dowodów i wiedzy pacjenta o tym, że wywołała ona uszkodzenia narządów wewnętrznych;

  • wzrost tolerancji;

  • zaburzenia w funkcjonowaniu społecznym, skupienie uwagi na kształtowaniu sylwetki ciała i aktywności mającej na celu pozyskanie substancji.

Wśród objawów psychicznych uzależnienia od AAS charakterystyczne są: osłabienie pamięci i pojmowania, zaburzenia koncentracji uwagi, zaburzenia krytycyzmu, chwiejność afektywna, zaburzenia snu, spadek zainteresowań, lęk, skłonność do zachowań agresywnych.

Zaprzestanie przyjmowania dużych dawek AAS, po uprzednim długotrwałym ich stosowaniu, obok zaburzeń endokrynologicznych (hipogonadyzmu hipogonadotropowego) może prowadzić do rozwinięcia się zespołu abstynencyjnego [8, 24, 33].

Zespół abstynencyjny AAS składa się z szeregu objawów występujących w różnej konfiguracji i nasileniu i przeważnie ma charakter dwufazowy [24]. W pierwszej fazie dominują objawy wynikające z zaburzeń układu adrenergicznego (podobne do objawów zespołu abstynencyjnego opiatowego): niepokój, uczucie osłabienia, bezsenność, nudności, bóle głowy, dreszcze, przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia tętniczego krwi, uogólnione bóle mięśniowe. W drugiej, zwykle w czasie tygodnia, rozwija się depresja posteroidowa z dążeniem do ponownego przyjęcia substancji AAS [11, 24].

.

Problemy związane z odstawieniem steroidów anabolicznych


Problemy związane z odstawieniem AAS, takie jak zmniejszone rozmiary i siła mięśni, zmęczenie, nastrój depresyjny i obniżone libido, mogą występować u osób stosujących AAS i utrzymywać się przez kilka miesięcy [10]. Takie objawy generują silne pragnienie powrotu do przyjmowania AAS (ang.craving) [8, 9].

Zespół odstawienny posteroidowy wymaga leczenia. Celem leczenia jest wyrównanie równowagi hormonalnej oraz łagodzenie objawów abstynencyjnych adrenergicznych. W celu łagodzenia tych objawów stosuje się klonidynę (antagonistę receptorów adrenergicznych 2), estry testosteronu, niesterydowe leki przeciwzapalne- naproksen, ibuprofen, inhibitory cyklooksygnazy-2 (leczenie dolegliwości bólowych m.in. mięśni i stawów związanych z przewlekłym stanem zapalnym) [34].

W leczeniu objawów depresyjnych zespołu abstynencyjnego stosuje się selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny najczęściej fluoksetynę, paroksetynę, sertralinę [31, 34]. Nie są wskazane trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) i inhibitory monoaminooksydazy (IMAO), które mogą nasilać działanie kardiotoksyczne (ortostatyczne spadki ciśnienia, zaburzenia rytmu serca) i hepatotoksyczne działanie sterydów anabolicznych. Ponadto TLPD mają działanie cholinolityczne i z tego powodu nie powinny być stosowane u pacjentów z przerostem gruczołu krokowego, objawu często występującego w przebiegu stosowania AAS ].

Rozpoczęcie leczenia hormonalnego wskazane jest, gdy występują wyraźne kliniczne objawy hipogonadyzmu lub utrzymują się nieprawidłowości w wynikach badań hormonalnych (dysfunkcja osi podwzgórzowo-przysadkowo-gonadalnej) lub seminologicznych. W leczeniu hormonalnym zastosowanie znalazły pochodne testosteronu, ludzka gonadotropina kosmówkowa, syntetyczna gonadoliberyna (podawana pulsacyjnie) oraz antyestrogeny [6, 34].


Problemy związane z leczeniem osób używających AAS i SPA
Przy jednoczesnym używaniu SPA występuje ryzyko niekorzystnych interakcji, synergizm, potencjalizacja działania oraz większe nasilenie objawów psychopatologicznych. Obserwuje się gorsze efekty farmakoterapii oraz więcej poważnych objawów niepożądanych i często większe trudności diagnostyczne towarzyszących zaburzeń afektywnych oraz gorsze funkcjonowanie społeczne pacjenta.
Długoterminowe zagrożenia dla zdrowia
Najpoważniejszymi konsekwencjami długoterminowego stosowania AAS są zaburzenia układu sercowo-naczyniowego, zwiększone ryzyko zawału mięśnia sercowego oraz nagłej śmierci z powodów sercowo-krążeniowych [32, 41, 59]. Ryzyko śmiertelności wśród stosujących chronicznie AAS jest 4,6 razy większe, niż u niestosujących AAS [40]. Chociaż uważa się, że używanie AAS jest czynnikiem etiologicznym powstawania niektórych nowotworów, jednak w piśmiennictwie mało jest doniesień wiążących stosowanie AAS z występowaniem nowotworów wątroby, rakiem nerek i nowotworami jąder [41] .
AAS aspekty prawne
Rynek nielegalnego obrotu środkami anabolicznymi w naszym kraju rozwija się w sposób niekontrolowany. Zgodnie z polskimi przepisami podlega karze nielegalne sprowadzanie steroidów (przemyt) i handel nimi. AAS nie mogą być zatem rozprowadzane i sprzedawane poza obrotem aptecznym. AAS znajdują się na liście środków dopingowych Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 09.2004, których stosowanie jest nielegalnie. Społeczna androgenizacja związana z przyjmowaniem AAS i różnych odżywek zawierających prekursory testosteronu i nandrolonu nie podlega jednak, w naszym kraju, regulacji prawnej [26].

Dopóki steroidy anaboliczno-androgenne będą praktycznie wyłączone spod kontroli, ich bezkrytyczne stosowanie pozamedyczne może przyczyniać się do wielu poważnych powikłań zdrowotnych.

Obserwowane stosowanie tych substancji przez młodych mężczyzn i zaznaczający się wzrost zainteresowania AAS przez adolescentów a nawet dzieci wymaga wprowadzenia do programów edukacji szkolnej prozdrowotnej treści dotyczących zagrożeń związanych z używaniem nie tylko SPA ale również AAS.
Zagrożenia wynikające ze stosowania AAS – podsumowanie


  1. Zaburzenia afektywne występujące w przebiegu używania AAS wiążą się często z poważnym zagrożeniem, jakim jest ryzyko podjęcia próby samobójczej.

  2. Zachowania agresywne związane z używaniem AAS wiążą się z możliwością podjęcia poważnego czynu przestępczego - zabójstwa lub innego przestępstwa kryminalnego.

  3. W przebiegu używania AAS występuje uzależnienie oraz wysokie ryzyko różnych powikłań zdrowotnych mogących doprowadzić do zgonu. Zagrożenia te są wielokrotnie większe w przypadku łączenia AAS i SPA.

  4. W Polsce problem społeczny tzw. androgenizacji przez młodych ludzi nie jest rozpoznany, nie ma też oceny rozpowszechnienia współwystępowania zaburzeń psychicznych, które mogą towarzyszyć używaniu AAS.

  5. Społeczna androgenizacja związana z przyjmowaniem AAS i różnych odżywek zawierających prekursory testosteronu i nandrolonu nie podlega, w naszym kraju, regulacji prawnej.


Piśmiennictwo:
Bagatell C.J., Bremner W.J.: Androgens in men—uses and abuses. N. Eng. J. Med. 1996; 334: 707–714.

Bardin C.W.: The anabolic action of testosterone. N. Eng. J. Med. 1996; 335 (1):1-7.

Bhasin S., Bremner W.J.: Clinical review 85: emerging issues in androgen replacement therapy. J Clin. Endocrinol. Metab. 1997, 82: 3–8.

Bhasin S., Storer T.W., Storer T.W, Berman N., Callegari C., Clevenger B., Phillips J., Bunnell T.J., Tricker R., Shirazi A., Casaburi R.: The effects of supraphysiological doses of testosterone on muscle size and strength in normal men. N. Eng. J Med. 1996, 4, 335(1): 1–7.

Bhasin S, Woodhouse L, Casaburi R, Singh AB, Bhasin D, Berman N, Chen X, Yarasheski KE, Magliano L, Dzekov C, Dzekov J, Bross R, Phillips J, Sinha-Hikim I, Shen R, Storer TW.: Testosterone dose-response relationships in healthy young men. Am. J. Physiol. Endocrinol. Metab. 2001, 281(6):E 1172-1181.

Bickelman C., Ferries L., Eaton R.P.: Impotence related to anabolic steroid use in a body builder. Response to clomiphene citrate. West. J. Med. 1995, 162(2):158-160.

Bolding G., Sherr L., Elford J.: Use of anabolic steroids and associated health risks among gay men attending London gyms. Addiction. 2002; 97:195–201.

Brower K.J.: Anabolic steroid abuse and dependence. Curr. Psych. Rep. 2002; 4(5): 377–387

Brower K.J, Eliopulos G.A.,Blow F.C., Catlin D.H., Beresford T.D.:.Evidence for physical and psychological dependence on anabolic androgenic steroids in eight weight lifters. Am. J. Psyc. 1990, 147(4): 510- 512

Brower K.J: Withrawal from anabolic steroids. Curr. Ther. Endocrinol Metab. 1997, 6: 338-343.

Brower K.J., Blow F.C., Eliopulos G.A., Beresford T.P.:Anabolic-androgenic steroids and suicide. Am. J. Psych., 1989,146(8): 1075

Brower K.J., Blow F.C., Young J.P., Hill E.M.: Symptoms and correlates of anabolic-androgenic steroid dependence. Br. J Addict. 1991; 86(6): 759- 768

Buckley W.E., Yesalis C.E., Friedl K.E., Anderson W.A., Streit A.L, Wright I.E.: Estimated prevalence of anabolic steroid use among male high school seniors. JAMA. 1988; 260(23): 3441–3445.

Burnett K.F., Kleiman M.E.: Psychological characteristics of adolescent steroid users. Adolescence 1994 Spring; 29(113):81-89.

Clancy G. P., Yates W.R: Anabolic seroid use among substance abusers in treatment J. Clin. Psych. 1992, 53(3): 97-100.

Copeland J., Peters R., Dillon P.: A study of 100 anabolic-androgenic steroid users. Med. J. Aust. 1998, 16; 168 (6): 311-2

Evans N.A.: Gym and tonic: a profile of 100 male steroid users. Br. J Sports Med. 1997; 31: 54–58.

Evans N.A.: Local complications of self-administered anabolic steroid injections. Br. J. Sports Med. 1997, 31: 349-350

Goldman B.: Liver carcinoma in an athlete taking anabolic steroids. J.Am. Osteopath. Assoc., 1985, 85(2): 56

Gridley D.W., Hanrahan S.J.: Anabolic-androgenic steroid use among gymnasium participants: dependence, knowledge and motives. Sport Health 1994, 12,11

Haupt H.A., Rovere G.D.:. Anabolic steroids: a review of the literature. Am J Sports Med. 1984;12: 469–484.

Irving L.M., Wall M., Neumark-Sztainer D., Story M.:Steroid use among adolescents: findings from project EAT. J Adolesc Health. 2002, 3(4)0: 243–252.

Jarow J.P., Lipshultz L.I: Anabolic steroid-induced hypogonadotropic hypogonadism. Am. J. Sports Med. 1990, 18, 429-431.

Kashkin K.B., Kleber H.D.: Hooked on hormones? An anabolic steroid addiction hypothesis. JAMA, 1989, 262 (22), 3166-70.

Kuhn C.M.: Anabolic Steroids. Recent Prog. Horm. Res. 2002, 57: 411-434.

Kwiatkowska D., Chrostowski K., Partyka E., Wójcikowska-Wójcik B.: Nandrolon-metody wykrywania. Sport Wyczynowy, 2001, 7-8:439-440.

Laure P.: Doping: epidemiological studies. Presse Med. 2000, 29, 24:1365-1372.

Langwiński R., Kleinrok Z.: Farmakologia układów hormonalnych. Męskie hormony płciowe i steroidy anaboliczne. W: Kostowski W.(red.) Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. W-wa, PZWL, 2001:335- 342.

Lenders J.W., Demacker PN, Vos JA, Jansen PL, Hoitsma AJ, van 't Laar A, Thien T: Deleterious effects of anabolic steroids on serum lipoproteins, blood pressure, and liver function in amateur body builders. Int. J. Sports Med., 1988, 9(1): 19-23.

Malone D.A., Dimeff R.J., Lombardo J.A., Sample R.H..: Psychiatric effects and psychoactive substance use in anabolic- androgenic steroid users. Clin J Sport Med 1995; 5 (1): 25-31

Malone D.A., Dimeff R.J.: The use of fluoxetine in depression associated with anabolic steroid withdrawal: a case series. J.Clin.Psych., 1992, 53, 130

Melchert R.B., Welder A.A.: Cardiovascular effects of androgenic-anabolik steroids. Med. Sci. Sports Exerc. 1995, 27: 1252-1262.

Martikainen H, Alen M, Rahkila P, Vihko R.: Testicular responsiveness to human chorionic gonadotropin during transistent hypogonadotropic hipogonadism induced by androgenic/anabolic steroids in power athletes. J. Steroid Biochem., 1986, 25 (1): 109-112

Mędraś M., Tworowska U.: Treatment strategies of withdrawal from long-term use of anabolic-androgenic steroids. Pol. Merkuriusz Lek. 2001,11(66):535-538.

Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, ICD-10. Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne Vesalius, 2000.

Midgley S.J., Heather N., Best D., Henderson D., McCarthy S., Davies J.B.: Risk behaviours for HIV and hepatitis infection among anabolic-androgenic steroid users. AIDS Care. 2000 12 (2): 163-170

Miłęk M., Mędraś M.: Biologiczne działanie substancji androgenno-anabolicznych. Med. Sport. 1995, 6: 14

Mochizuki R.M., Richter K. J.: Cardiomyopathy and cerebrovascular accident associated with anabolic-androgenic steroid use. Phys. Sports Med., 1988, 16: 109

National Institute on Drug Abuse. About anabolic steroid abuse. NIDA Notes 2000, 15: 15

Parssinen M., Kujdala U., Vartiainen E., Sarna S., Seppala T.: Increased premature mortality of competitive power lifters suspected to have used anabolic agents. Int. J. Sports Med. 2000, 21(3): 225-227.

Parssinen M., Seppala T.: Steroid use and long term health risks in former athletes. Sports Med. 2002, 32: 83-94

Perry P.J., Andersen K.H., /Yates W.R.: Illicit anabolic steroid use in athletes: a case series analysis. Am. J. Sports Med. 1990, 18: 422-428 [Abstr.]

Perry H.M., Wright D., Littlepage B.: Dying to be big: a review of anabolic steroid use. Br. J Sports Med. 1993; 26: 259–261.

Pope H.G. Jr., Katz D.L.: Psychiatric and medical effects of anabolic-androgenic steroid use. A controlled study of 160 athletes. Arch. Gen. Psychiatry. 1994, 51 (5): 375-382.

Pope H.G.. Jr., Katz D.L., Champoux R.: Anabolic-androgenic steroid use among 1,010 college men. Phys. Sports Med. 1988; 16: 75–92.

Pope H. G., Kouri E.M., Hudson J.I.: Effects of supraphysiological doses of testosterone on mood and aggression in normal men: a randomized controlled trial. Arch. Gen. Psychiatry. 2000, 57: 133-140.

Rewerski W., Pasierbski. Farmakologiczne aspekty dopingu. W: Rewerski W., Nazar K. (red.) Doping. W-wa, PZWL, 1995:126-144.

Rich J.D., Dickinson B.P, Flanigan T.P., Valone S.E.: Abscess related to anabolic-androgenic steroid injection. Med. Sci. Sports Exerc. 1999; 31(2): 207-209.

Rubinow D.R., Schmidt P.J.: Androgenes, brain and behavior. Am. J. Psychiatry, 1996, 153: 974-984.

Scott M.J., Scott A.M.: HIV infection associated with injections of anabolic steroids. JAMA 1989; 262: 207-208.

Sierosławski J.: Używanie narkotyków i alkoholu przez młodziez szkolną. ESPAD 2003. W-wa, IPiN, 2003: 3-104.

Sinha-Hikim I., Artaza J., Woodhouse L., Gonzalez-Cadavid N., Singh A.B., Lee M.I., Storer T.W., Casaburi R., Shen R., Bhasin S..: Testosterone-induced increase in muscle size in healthy young men is associated with muscle fiber hypertrophy. Am. J. Physiol. Endocrinol. Metab. 2002, 283(1): E154-164.

Snyder PJ, Peachey H, Hannoush P, Berlin JA, Loh L, Lenrow DA, Holmes JH, Dlewati A, Santanna J, Rosen CJ, Strom BL.: Effect of testosterone treatment on body composition and muscle strength in men over 65 years of age. J Clin. Endocrinol. Metab. 1999; 84(8): 2647–2653.

Stilger V.G., Yesalis C.E.: Anabolic-androgenic steroid use among high school football players. J Comm. Health. 1999; 24(2):131–145.

Tamaki T., Uchiyama S., Uchijama Y., Akatsuka A., Roy R.R., Egerton V.R.: Anabolic steroids increase exercise tolerance. Am. J. Physiol. Endocrinol. Metab.2001, 280(6): E973-981

Thompson P.D, Cullinane E.M., Sady S.P., Chenevert C., Saritelli A.L., Sady M.A., Herbert P.N.: Contrasting effects of testosterone and stanazol on serum lipoprotein levels. JAMA, 1989, 24, 261”(8): 1165-1168.

Tung-Ping S., Pagliaro M., Schmidt P.J., Pickar D., Wolkowitz O., Rubinow D.R..: Neuropsychiatric effects of anabolic steroides in male normal volunteers. JAMA, 1993, 269, (21): 2760-2764.

Westaby D., Ogle S.J., Paradinas F.J., Randell J.B., Murray-Lyon I.M..: Liver damage from long-term methyltestosterone. Lancet. 1977 , 6; 2(8032): 262-263.

Wight J.N., Salem D.: Sudden cardiac death and the „athlete’s heart”. Arch. Intern. Med. 1995, 155: 1473-1480

Wilson J.D.: Androgens. In: Hardman J.G., Limbird L.E., Molinoff P.B, Ruddon R.W., eds. Goodman and Gilman’s. Experimental Basis of Therapeutics. New York, NY.: McGraw-Hill; 1996: 1441-1457.

Yesalis CE, Bahrke M.S.: Anabolic-androgenic steroids and related substances. Curr Sports Med Rep. 2002 Aug;1(4):246-52.

Yesalis C., Kennedy N., Kopstein A., Bahrke A.: Anabolic-androgenic steroid use in the United States. JAMA 1993; 270:1217-1221



Praca została opublikowana w Kwartalniku Psychiatria i Psy- chologia Kliniczna Vol. 5 nr 2/2005. Przedruk za zgodą Redaktora Naczelnego czasopisma.
Iwona Krzywicka

Uniwersytet Wrocławski



PROBLEM NARKOMANII I NARKOTYKÓW

JAKO PRZEDMIOT WSPÓŁPRACY PAŃSTW UNII EUROPEJSKIEJ

(Fragment pracy magisterskiej napisanej pod kier. dr. Krzysztofa Szewiora)

Przez wiele lat Unia Europejska postrzegana była przede wszystkim jako forum współpracy w sferze ekonomicznej, niemniej jednak pierwsze inicjatywy wspólnego rozwiązywania problemu narkomanii w UE mają dość długą tradycję. Unia Europejska stworzyła ogólne zasady przeciwdziałania temu zjawisku, natomiast zasadnicze kompetencje, zarówno decyzyjne, jak i wykonawcze, pozostają w gestii państw członkowskich. Podkreśla się, że po pierwsze, celem UE nie jest sformułowanie wspólnej polityki antynarkotykowej, po drugie, polityka każdego państwa powinna uwzględniać swoje warunki społeczne, ekonomiczne czy też kulturowe w tej dziedzinie. Tymczasem według badania Eurobarometru z 2002 roku aż 71% Europejczyków uważa, że w kwestii narkotyków decyzje powinny być podejmowane na poziomie wspólnotowym.1 Społeczeństwo UE podkreśla potrzebę osiągania komplementarności między działaniami poszczególnych krajów członkowskich oraz akcjami podejmowanymi przez samą Unię. Wszyscy ankietowani optują za wyższym poziomem ochrony, a większość z nich wskazuje na konieczność ograniczenia spożycia narkotyków, wpływu narkomanii na zagadnienia natury społecznej, finansowej, oraz rodzinnej osób uzależnionych. Zgodnie z danymi Eurobarometru (1995 rok) spożycie narkotyków najczęściej prowadzi do:


  • problemów z prawem (zdaniem 95-96% ankietowanych),

  • problemów społecznych (zdaniem 95-96% ankietowanych),

  • biedy (zdaniem 95-96% ankietowanych),

  • przemocy (zdaniem 91-94% ankietowanych),

  • prostytucji (zdaniem 88-93% ankietowanych),

  • samobójstw (zdaniem 90-92% ankietowanych),

  • zakażeń AIDS (zdaniem 89- 90% ankietowanych).2

W celu analizy współpracy na forum unijnym konieczne jest opisanie ewolucji kształtowania się podejścia UE do tego problemu, a następnie scharakteryzowanie najważniejszych instrumentów i inicjatyw służących jej pogłębianiu.

W toku omawiania współpracy państw członkowskich na szczeblu unijnym, nie sposób pominąć międzynarodowej współpracy w przeciwdziałaniu problemom narkomanii, gdyż miało to niewątpliwy wpływ na współpracę państw Europy Zachodniej.


Inicjatywy podejmowane na forum międzynarodowym w zakresie przeciwdziałania narkomanii i zwalczania narkotyków
Zwalczanie problemu narkotykowego skupia się na dwóch głównych obszarach:

  • walce z rozpowszechnieniem narkotyków, czyli przeciwdziała- niu ich produkcji, przemytowi oraz handlowi

  • zapobieganiu narkomanii, leczeniu osób uzależnionych oraz stworzeniu im możliwości powrotu do społeczeństwa. 3

Pierwszy z nich skupia się na redukcji podaży, drugi zaś popytu. Na forum międzynarodowym podjęto szereg przedsięwzięć, które szczególnie dotyczyły przeciwdziałania i zwalczania nielegalnego handlu narkotykami i substancjami psychotropowymi. Najistotniejsze z nich to:

  • Międzynarodowa Konwencja Opiumowa z 23 stycznia 1912 roku,

  • Konwencja opiumowa z 19 lutego 1925 roku,

  • Konwencja genewska z 13 lipca 1931 roku,

  • Konwencja genewska z 26 czerwca 1936 roku,

  • Protokół w sprawie trybu umieszczania pod międzynarodową kontrolą środków odurzających z 19 listopada 1948 roku,

  • Jednolita konwencja o środkach odurzających z 30 marca 1961 roku

  • Konwencja o substancjach psychotropowych z 21 lutego 1971 roku,

  • Protokół uzupełniający Jednolitą Konwencję z 1972 roku

  • Światowa Konferencja ONZ na temat zwalczania narkomanii i nielegalnego handlu narkotykami z 17-26 czerwca 1987 roku,

  • Konwencja o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i psychotropowymi z 19 grudnia 1988 roku.

Jeszcze w XIX wieku zawarto kilka umów dotyczących tych kwestii, jednak były to umowy dwustronne. Kontrolowanie środków odurzających stało się kwestią o znaczeniu globalnym od czasu zwołania pierwszej międzynarodowej konferencji w Szanghaju w 1909 roku.4 Trzy lata później, w 1912 roku podczas Konferencji Haskiej zostały skonsolidowane pierwsze formy międzynarodowej współpracy w tej dziedzinie. Usiłowano wtedy rozwiązać problemy wynikające z używania opium. Zostały opracowane zasady, które stanowią podwaliny wszystkich późniejszych konwencji oraz strategii działań w tym obszarze. Zasady te to, m. in.:



  • ograniczenie produkcji, handlu i używanie substancji powstałych na bazie opium,

  • opracowanie prawa i przepisów kontroli produkcji i dystrybucji surowego opium, a także kontrola eksportu i importu tej substancji,

  • prawne zinterpretowanie nielegalnego posiadania surowego opium i opiatów (tzn. morfiny i pochodnych) jako przestępstwa.5

Podpisana 23 stycznia 1912 roku Międzynarodowa Konwencja Opiumowa była pierwszym aktem prawa międzynarodowego w tej dziedzinie. Zintensyfikowanie międzynarodowych działań w celu zwalczania handlu narkotykami nastąpiło w 1920 roku, wraz z powstaniem Ligi Narodów. Ustanowiła ona Komisję Konsultacyjną ds. Nielegalnego Handlu Opium i Innymi Szkodliwymi Narkotykami. Do wybuchu II wojny światowej podpisano w Genewie kilka międzynarodowych umów: w 1925, 1931 i 1936 roku, które dotyczyły tego procederu. W ostatniej z tych konwencji państwa-strony wyraziły zgodę na zastosowanie sankcji, które ograniczają wolność (pod groźbą kary więzienia) w przypadku pogwałcenia postanowień dotyczących uprawy, produkcji, przesyłki, sprzedaży, transportu, eksportu, i importu narkotyków. W 1944 roku zgodnie ze sporządzonym Protokołem z Lake Success powstałą właśnie Organizację Narodów Zjednoczonych obarczono odpowiedzialnością za strategię dotyczącą międzynarodowej kontroli obrotu narkotykami.6

Podstawowa umowa międzynarodowa dotycząca narkomanii to Jednolita Konwencja o Środkach Odurzających (Single Convention on Narcotic Drugs) podpisana 30 marca 1961 roku w Nowym Jorku. Weszła ona w życie w 1964 roku i zastąpiła zawarte przed II wojną światową międzynarodowe porozumienia dotyczące pochodnych opium, konopi indyjskich i kokainy. Oprócz szeregu artykułów dotyczących podaży narkotyków, konwencja ta zobligowała strony do zwrócenia uwagi na zagwarantowanie możliwości pomocy lekarskiej, opieki i leczenia odwykowego osób uzależnionych. Takie postanowienie w akcie międzynarodowym zostało zawarte po raz pierwszy. Konwencja ta nie uregulowała wszystkich zagadnień związanych z międzynarodową kontrolą środków odurzających, ale pomiędzy państwami, które przyjęły tę konwencję przestały obowiązywać różne akty prawne, co miało duży wpływ na uproszczenie systemu zwalczania problemu narkomanii. Do 1 stycznia 1999 roku konwencję tę ratyfikowało 166 państw. Obecnie na jej mocy kontroli podlega ponad 116 środków odurzających.7 Kontrola ta uległa w latach późniejszych modyfikacjom wprowadzonym przez sporządzony 25 marca w Genewie protokół.8 Tenże Protokół obowiązuje od 1975 roku i podkreśla potrzebę leczenia i rehabilitacji osób uzależnionych od środków odurzających. W okresie do 1 listopada 1906 roku został on podpisany przez 142 państwa.9

Do systemu ONZ-towskich konwencji należy także Konwencja o Substancjach Psychotropowych (Convention on Psychotropic Substances) sporządzona 21 III 1971 w Wiedniu.10 Jej głównym celem było objęcie kontrolą substancji niewymienionych w poprzednich porozumieniach międzynarodowych (tzn. środki halucynogenne, amfetaminopodobne, barbiturany, środki nasenne niezawierające barbituranów oraz środki uspokajające). Do 1 stycznia 1999 konwencję tę ratyfikowało 159 państw.11

Istotą konwencji z 1961 i 1971 roku było umożliwienie władzom skutecznej kontroli podaży i handlu legalnymi środkami uzależniającymi. Były też próbą zapobieżenia wykorzystywaniu legalnych specyfików w sposób prawnie niedozwolony. 12

Na konferencji w 1988 roku opracowano Międzynarodową Konwencję o Nielegalnym Obrocie Środkami Odurzającymi i Substancjami Psychotropowymi (International Convention on Illegal Trafficing in Narcotic Drugs and Psychotropic Substances), która zaczęła obowiązywać 11 listopada 1990 roku. Wprowadziła ona mechanizmy prawno-międzynarodowe mające ułatwić ściganie czynów związanych z handlem narkotykami (np. ułatwienie ekstradycji, rozszerzenie jurysdykcji) oraz zobowiązania do wprowadzenia do ustawodawstwa wewnętrznego stron przepisów, które ułatwiałyby walkę z owym handlem (np. instytucja przesyłki kontrolowanej), i również walkę ze zjawiskiem prania brudnych pieniędzy. Do 1 listopada 1996 roku Konwencję tę podpisało 137 państw oraz UE. Konwencje z 1961 i 1971 roku narkomanię widzą jako problem zdrowia publicznego, chociaż również prawo karne odgrywało dużą rolę w jej zwalczaniu. Natomiast Konwencja Wiedeńska z 1988 roku widzi to przede wszystkim jako problem zorganizowanej przestępczości i walki z nią.13

Jeżeli chodzi o kraje Unii Europejskiej, to konwencję z 1961 w okresie od 1969 do 1980 podpisało 11 państw członkowskich. Belgia odmówiła podpisania konwencji z 1971, a Niemcy, Belgia i Irlandia Konwencji Wiedeńskiej. UE jako podmiot prawa międzynarodowego ratyfikowała Konwencję Wiedeńską w 1990 roku. 14

Oparte przede wszystkim na redukcji podaży narkotyków konwencje nie przyniosły zamierzonych efektów. System, który najbardziej opierał się na ograniczeniu dostępności narkotyków i walce z nielegalnym handlem nimi, okazał się niesprawny. Od lat 90. coraz częściej postuluje się zmianę podejścia do tego problemu i większe skupienie się na ograniczeniu popytu poprzez profilaktykę, leczenie, rehabilitację, readaptację, a także ograniczenie szkód zdrowotnych. Szczególnie ta ostatnia kwestia budzi najwięcej dyskusji, co do dopuszczalności tego typu programów. Na posiedzeniu nadzwyczajnym dotyczącym Światowego Problemu Narkotykowego w Nowym Jorku 8-10 czerwca 1998 roku Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych przyjęło Deklarację na rzecz ograniczenia popytu, która przyniosła początek zmian w wielu powstających później programach międzynarodowych, a także krajowych.

W latach 90. Zgromadzenie Ogólne przyjęło też Globalny Plan Działania, który stanowi wytyczne dla ONZ w walce z narkomanią i nielegalnym obrotem substancjami uzależniającymi. Zgromadzenie ogłosiło także okres od 1991 do 2000 roku dekadą Walki z Narkotykami podkreślając, że to dziesięciolecie powinno zostać poświęcone zintensyfikowaniu oraz wspieraniu zwalczania narkomanii, w skali międzynarodowej, regionalnej oraz krajowej.15


Początki współpracy w dziedzinie zwalczania problemu narkomanii i narkotyków
Geneza współpracy państw UE na polu przeciwdziałania narkomanii sięga jeszcze lat 50. Już Traktat z 25 marca 1957 roku, powołujący do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) zawiera wyraźne odniesienie do tej kwestii. Artykuł 129 ust. 1 mówi, że: „Działalność Wspólnoty ma na celu zapobieganie chorobom, zwłaszcza wielkim epidemiom, łącznie z uzależnieniem od narkotyków, poprzez wspieranie badań nad ich przyczynami i sposobami przenoszenia, a także informacje i edukację w kwestii zdrowia” 16 W tymże Traktacie zaznaczono również, że „wymogi ochrony zdrowia stanowią część składową pozostałych polityk wspólnotowych”. 17 W tym ujęciu problem narkomanii i narkotyków widziany jest przede wszystkim jako kwestia zdrowia publicznego, brak natomiast odniesienia do walki z narkotykami, tzn. skupienie się na redukcji podaży. Narkomania była jedynym problemem społecznym, który został nazwany z imienia w tymże traktacie.18

Na uwagę zasługuje fakt, że już w latach 50. Wspólnota wspierała rozmaite działania w celu rehabilitacji osób uzależnionych, a także np. pomagała w poszukiwaniu pracy. Osoby uzależnione traktowane były jako grupa społeczna ludzi chorych funkcjonujących na marginesie społecznym. Fundusze przekazywane na ten cel przekazywane były często organizacjom pozarządowym.19

Opisane już w rozdziale pierwszym niniejszej pracy przemiany społeczno-kulturowe przełomu lat 60. i 70. spowodowały nagły wzrost konsumpcji narkotyków. Państwa zachodnioeuropejskie zareagowały na tę sytuację skupiając się jednak na redukcji podaży i wdrażając różne środki represyjne, na co niewątpliwy wpływ miały konwencje ONZ dotyczące tej problematyki.

Interesującą inicjatywą w zakresie walki z narkotykami było utworzenie w ramach nieformalnej grupy TREVI (Terrorisme, Radicalisme, Extremisme et Violence Internationale) istniejącej od 1975 roku tzw. trzeciej grupy, –TREVI III. Była ona powołana w 1986 roku w celu zwalczania między innymi takich międzynarodowych przestępstw jak przemyt narkotyków, czy pranie brudnych pieniędzy. W efekcie współpracy policyjnej TREVI m. in. stworzono środki komunikacji, powołano krajowe centra spotkań, zintensyfikowano wymianę informacji i współpracy w zakresie zwalczania terroryzmu oraz groźnej przestępczości.20 Strukturę organizacyjną grup TREVI przedstawia rysunek .



Źródło: J. Menkes, Od współpracy policyjnej do „przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, Sprawy Międzynarodowe, 1997, nr 3, s.61.
Współpraca w ramach tej grupy była nieformalna, pozbawiona jakiejkolwiek podstawy prawnej. Nie było kontroli parlamentarnej nad jej realizacją, a jej finansowanie było ukryte w ogólnych przepisach budżetu, odnoszących się do finansowania narodowych resortów spraw wewnętrznych. Grupa ta przestała działać wraz z formalnym powołaniem Komitetu K.4, po wejściu w życie Traktatu z Maastricht 1 listopada 1993 roku. 21

Ważnym wydarzeniem w historii współpracy państw UE było podpisanie 5 czerwca 1985 roku Układu z Schengen. Należy jednak podkreślić, że nie był to element prawa wspólnotowego, lecz umowa międzynarodowa zawarta pomiędzy siedmioma państwami (Niemcami, Belgią, Holandią, Luksemburgiem, Hiszpanią, Francją oraz Portugalią). W latach późniejszych do tych państw dołączyły kolejne państwa członkowskie (Dania, Szwecja, Finlandia) oraz państwa nienależące do Wspólnoty (Norwegia i Islandia). Konwencję tę podpisały do tej pory wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i Irlandii. Układ ten składa się z 33 artykułów. Artykuł 9. przewiduje współpracę pomiędzy władzami policyjnymi poszczególnych państw, m.in. w zakresie przemytu narkotyków. Ponadto według Artykułu 19. strony układu powinny harmonizować prawo narodowe w szczególności dotyczące kwestii narkotyków. 22 Konwencja Wykonawcza z 1990 o wprowadzeniu w życie postanowień układu z Schengen zawiera postanowienia bezpośrednio dotyczące problematyki narkotyków i narkomanii (art. 70-76). Artykuł 71. dotyczy podaży i nakazuje stronom podjęcie „wszelkich niezbędnych środków” w celu uniemożliwienia niedozwolonego handlu narkotykami, przy czym owe niezbędne środki mogą obejmować zarówno instrumenty administracyjno-prawne, jak również prawno-karne (art. 72 ust.2). W stosunku do obowiązków w zakresie redukcji popytu (art.72 ust.5) stwierdza się, że strony „uczynią wszystko, co leży w ich mocy” dla zapobiegania i przeciwdziałania owemu popytowi. Stwierdza się jednoznacznie, że środki, jakimi strony będą się posługiwać do osiągnięcia powyższych celów, pozostaną całkowicie w obszarze ich suwerenności. Jest to spowodowane faktem, że polityka poszczególnych państw członkowskich UE wobec problemu podaży narkotyków charakteryzowała się już wtedy dużą jednolitością i koordynacją, natomiast odnośnie popytu widać duże zróżnicowanie - od liberalnego systemu holenderskiego po rygorystyczny i restrykcyjny system szwedzki, czy francuski. Osiągnięcie w tej dziedzinie głębszej harmonizacji, czy unifikacji rozwiązań jest bardzo trudne, dlatego Układ z Schengen sankcjonował jedynie istniejący stan rzeczy. 23 Niemniej jednak w Konwencji Wykonawczej z 1990 do Układu z Schengen została po raz pierwszy sformułowana zasada formalnej współpracy niektórych państw członkowskich w dziedzinie walki narkotykami.24

Z postaw wspólnego rynku i zniesienia barier w ramach systemu Schengen korzystały jednak nie tylko osoby szukające w innych krajach pomocy lekarskiej w celu wyjścia z nałogu, lecz także handlarze narkotyków. Do walki z tym zjawiskiem stworzono we Wspólnocie specjalne podstawy do deportowania osób uwikłanych w przemyt środków odurzających (za zgodą państw zainteresowanych).25

Kolejnym ważnym krokiem był udział w Konferencji Wiedeńskiej w 1988 roku, gdzie Wspólnota uczestniczyła „ukazując swoją polityczną wolę działania w granicach swych kompetencji”.26 Dnia 19 grudnia 1988 w Wiedniu została przyjęta Konwencja o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i psychotropowymi. Wspólnota jako podmiot prawa międzynarodowego podpisała ją 8 czerwca 1989 roku.

Lata 90. to kolejny okres nasilenia się narkomanii w Europie Zachodniej i związanej z nią tzw. „narkotykowej turystyki”. Państwa członkowskie zostały postawione przed próbą zrównoważenia przestrzegania praw osób uzależnionych (np. dostęp do lecznictwa), a koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa zdrowotnego swoim obywatelom. Kompromis, jaki osiągnęły, opiera się na integrowaniu osób uzależnionych oraz maksymalnym ograniczaniu tworzenia się gett narkotykowych. Jedną z zastosowanych metod było minimalizowanie mobilności dystrybutorów „ciężkich narkotyków”. Działania tego typu podejmowane były zarówno przez Brukselę, władze centralne, regionalne oraz lokalne. Od roku 1996 do 2000 w celu zachęcenia do współpracy państw członkowskich UE, a także włączenia do tych działań krajów kandydujących przeznaczono kwotę 27 mln euro. 27
Instytucjonalizacja współpracy
Współpraca w ramach wspomnianej już struktury TREVI zaowocowała dyskusjami pomiędzy państwami członkowskimi na temat wspólnego organu policyjnego. Efektem tych rozmów było podpisanie w 1989 roku tzw. Palma-Dokument. Dokument ten przewidywał utworzenie centralnej europejskiej placówki wywiadowczej oraz wykorzystywanie informacji w celu zwalczania handlu narkotykami.28 Podczas spotkania Rady Europejskiej w Luksemburgu (28-29 czerwca 1991 roku) na wniosek ówczesnego Kanclerza RFN Helmuta Kohla szefowie państw i rządów państw Wspólnoty wyrazili zgodę na utworzenie organizacji, która ułatwiałaby współpracę między siłami policyjnymi państw członkowskich (Wielka Brytania była jedynym państwem, które nie wyraziło na to zgody).29 Na nadzwyczajnym posiedzeniu 18 września 1992 roku polecono realizację pierwszej fazy utworzenia Europejskiego Urzędu Policji-Europolu, jakim miało być powołanie najpóźniej do dnia 1 stycznia 1993 roku Jednostki Europolu ds.Narkotyków (Europol Drugs Unit- EDU).30 Europol rozpoczął swą działalność 3 stycznia 1994 roku w Hadze, początkowo właśnie jako EDU. Powołano ją do zwalczania przestępczości narkotykowej, stopniowo jednak rozszerzano zakres jej działania. W konwencji z 26 lipca 1995 roku artykuł 2 ust. 1 określa jako podstawowy cel Europolu poprawę skuteczności i współpracy odpowiednich władz państw członkowskich w przeciwdziałaniu i zwalczaniu nielegalnego przemytu narkotyków.31

Pod koniec lat 80. pojawiła się również idea stworzenia organizacji, która będzie monitorować i prezentować aktualną sytuację dotyczącą problemu narkotyków i narkomanii w krajach Unii Europejskiej. Zdano sobie wówczas sprawę, że tego problemu nie można rozpatrywać jedynie na płaszczyźnie poszczególnych państw. Organizacja taka miała w zamyśle pomóc w lepszym planowaniu działań politycznych oraz skuteczniej przeciwdziałać narkomanii.

W październiku 1989 roku, były prezydent Francji, Francois Mitterand wyszedł z propozycją zainicjowania tzw. „Programu Działania - 7 kroków”, którego celem była walka z narastającym problemem narkotyków w Europie. Projekt ten zakładał między innymi:


  • ustalenie wspólnej metody, według której analizowany będzie problem narkomanii w celu późniejszego stworzenia organizacji ogólnoeuropejskiej monitorującej tenże problem;

  • ujednolicenie polityki dotyczącej narkomanii (szczególnie w zakresie prewencji);

  • zaostrzenie kontroli na granicach zewnętrznych;

  • rozwijanie współpracy między państwami Unii Europejskiej, angażując wszystkie służby odpowiedzialne za porządek publiczny;

  • ocenę stopnia wprowadzenia w życie Konwencji o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi z 1988 roku na szczeblu regionalnym oraz przyspieszenie jej ratyfikacji przez wszystkie państwa członkowskie;

  • skoordynowanie polityk państw członkowskich Unii Europejskiej w stosunku do krajów tranzytowych oraz pogłębienie współpracy z tymi krajami.32

Dwadzieścia lat wcześniej – w latach 70. francuski prezydent Georges Pompidou wyszedł z podobną inicjatywą, jednak oparła się ona na współpracy międzyrządowej, poza Traktatem Rzymskim. Głównym trzonem koncepcji było stworzenie pewnego ośrodka, który badałby nie tylko społeczne i zdrowotne aspekty problemu narkomanii, lecz również inne – łącznie z handlem narkotykami i sankcjami karnymi.33

Zgodnie z projektem Francois Mitterand’a powstał CELAD (Comitee Europeen de la Lutte Anti-Drogue), czyli Europejski Komitet do Walki z Narkotykami. Jego zasadniczym zadaniem było sformułowanie ogólnoeuropejskiego programu zwalczania przemytu narkotyków, a w szczególności:



  • walka z nielegalnym handlem narkotykami;

  • koordynacja strategii antynarkotykowych w krajach członkowskich WE;

  • redukcja popytu;

  • aktywność WE na forum wielostronnym;

  • utworzenie Europejskiego Obserwatorium Narkotykowego34

CELAD sporządził pierwszy Europejski Plan Walki z Narkotykami (European Plan to Combat Drugs), zatwierdzony w Rzymie, w grudniu 1990 roku.

W czerwcu 1991, podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Luksemburgu, potwierdzono projekt utworzenia Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii.35 Kwestie dotyczące organizacji Centrum, jego struktury oraz systemu komputerowego miały zostać jeszcze przedyskutowane. Rada Europejska zobowiązała CELAD, we współpracy z Komisją do zakończenia prac w tym zakresie.36

Podstawą prawną, na mocy której powstało EMCDDA, było rozporządzenie Rady nr 302/93 (EEC) z 8 lutego 1993 roku.37 Rozporządzenie to było jeszcze kilkakrotnie nowelizowane - 22 grudnia 1994 oraz 28 września 2000, 18 czerwca 2003 roku. Podczas spotkania w Brukseli 29 października 1993 roku zadecydowano, że siedzibą Centrum będzie Lizbona. Rozporządzenie weszło w życie dzień później, natomiast pełną zdolność operacyjną uzyskało z początkiem 1995 roku.38
Rozwój współpracy po Traktacie z Maastricht
Rosnące znaczenie problemu narkotykowego znalazło odbicie w stopniowym rozszerzaniu zapisów traktatowych. 7 lutego 1992 w Traktacie z Maastricht po raz pierwszy w formie traktatowej została opisana współpraca w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych stanowiącym samodzielny obszar współdziałania (III filar). Polityka w tymże zakresie to klasyczny i zasadniczy obszar suwerenności państwowej, dlatego kompetencje do rozstrzygania w tych sprawach zostały przekazane do postępowania decyzyjnego w formie tzw. „współpracy międzyrządowej”. Taka formuła oznacza, że decyzje mają być podejmowane przez same państwa członkowskie, a wspólne rozstrzygnięcia tychże państw muszą być następnie przekształcone w prawo narodowe. 39 Walka z narkomanią i narkotykami są wyszczególnione w artykule K.1 i określone „dziedzinami wspólnego zainteresowania”. Poprzez dołączenie do tego postanowienia art.129 TWE, które dotyczą zapobiegania uzależnieniom od narkotyków powstał złożony zarówno od strony prawnej, jak i organizacyjnej system regulacji antynarkotykowych na szczeblu unijnym, który nie ułatwiał praktycznych działań w tejże dziedzinie.40 Wymienienie zwalczania narkomanii i narkotyków jako „dziedzin wspólnego zainteresowania” oznaczało objęcie tego obszaru współdziałaniem na poziomie międzyrządowym.41 Jednocześnie artykuł 129 TWE mówił, że „Wspólnota przyczynia się do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony ludzkiego zdrowia, poprzez zachęcanie do współpracy pomiędzy państwami członkowskimi i jeśli to konieczne, wspiera ich działalność. Działalność Wspólnoty ma na celu zapobieganie chorobom, zwłaszcza wielkim epidemiom, łącznie z uzależnieniem od narkotyków, poprzez wspieranie badań nad ich przyczynami i sposobami przenoszenia, a także informację i edukację w kwestii zdrowia. Wymogi ochrony zdrowia stanowią część składową pozostałych polityk Wspólnoty”.42

Począwszy od lat 90. strategię zwalczania narkotyków realizowaną przez UE formułowano w Planach Działania, które zawierały podstawowe wytyczne dla instytucji i organów Unii oraz dla państw członkowskich. 43 Pierwszy z nich został przyjęty w 1990 i obejmował okres od 1990 do 1994 roku. Następnie 23 czerwca 1994 przyjęto Plan Działania na lata 1995-1999. Kluczowym założeniem już wtedy była koordynacja współpracy między instytucjami UE oraz wszystkimi uczestnikami zaangażowanymi w walkę z narkotykami. 44 Podkreślono również w nim, że skuteczność zwalczania narkomanii w ramach UE wymaga odwołania się do istniejących już instrumentów wspólnotowych oraz nowych możliwości stworzonych przez współpracę w ramach III filara.45 Zgodnie z założeniami Planu wspólnotowe działania miały się skupiać na współpracy wielostronnej i dwustronnej. Współpraca wielostronna oznaczała uczestniczenie w granicach kompetencji w międzynarodowych przedsięwzięciach antynarkotykowych (np. na forum ONZ, czy Grupy Pompidou). Współpraca obustronna polegała na:



  • wzmocnieniu regionalnych i narodowych strategii antynarkotykowych we współpracy z państwami i regionami, które stwarzają szczególne ryzyko, po pierwsze ze względu na bliskość terytorium (basen Morza Śródziemnego, Bliski Wschód, Europa Środkowa i Wschodnia), a po drugie ze względu na udział w produkcji i przemycie narkotyków („Złoty Trójkąt”, „Złoty Półksiężyc”, region andyjski, Ameryka Środkowa);

  • wprowadzeniu w życie uregulowań instytucjonalnych, prawnych i administracyjnych w zakresie przeciwdziałania i zwalczania nielegalnej produkcji narkotyków i prania brudnych pieniędzy;

  • Ograniczeniu produkcji środków odurzających poprzez różne działania polityczne, np.:

  • na obszarach, gdzie uprawiane są rośliny narkotyczne, promuje i rozwija się alternatywną i perspektywiczną działalność gospodarczą;

  • pogłębianiu współpracy z krajami, które są z UE stowarzyszone, poprzez wprowadzanie klauzul zobowiązujących je do współpracy i skutecznego zwalczania narkotyków w ramach umów stowarzyszeniowych;

  • włączeniu współpracy w dziedzinie przeciwdziałania narkomanii i zwalczania narkotyków do programów unijnych dotyczących polityki handlowej i rozwojowej, np. Konwencja z Lome, PHARE, TACIS 46

Realizacja tego planu została oceniona przez instytucje unijne, państwa członkowskie i organizacje pozarządowe raczej dobrze, aczkolwiek zarzuca mu się pewne niedociągnięcia. Dotyczą one przede wszystkim braku odpowiedniej koordynacji działań organów wewnątrzunijnych, niezadowalające mechanizmy oceny poziomu i skali narkomanii, brak konkretnych efektów współpracy z państwami trzecimi, a także brak spójnej polityki finansowania działań UE.47

Podczas szczytu Rady Europejskiej w Madrycie 15-16 grudnia 1995 roku również podjęto kwestię narkomanii. Zaaprobowano sprawozdanie Grupy Ekspertów „Narkotyki” i zażądano, aby zawarte w tymże dokumencie zalecenia znalazły odzwierciedlenie w akcjach koordynowanych w ramach UE. Za priorytetowe zadanie uznano utworzenie mechanizmów współpracy w dziedzinie zwalczania podaży narkotyków między UE a Ameryką Łacińską (łącznie z obszarem karaibskim). Podkreślono potrzebę globalnej i skoordynowanej współpracy. Wezwano Radę i Komisję Europejską do przedłożenia do kwietnia 1996 roku raportu oraz projektów, które dotyczyłyby działań w tych regionach. Dlatego też powołano Grupę Ad Hoc „Narkotyki”. Ważnym krokiem w rozwoju strategii międzynarodowej było zapowiadane na 18 grudnia 1995 podpisanie przez Wspólnotę i pięć krajów Paktu Indyjskiego (Boliwia, Ekwador, Kolumbia, Peru, Wenezuela) umów dotyczących prekursorów. Przywódcy krajów UE wezwali Radę i Komisję do ustalenia, w jakim stopniu dopuszczalna harmonizacja przepisów prawnych państw członkowskich mogłaby się przyczynić do zredukowania konsumpcji i handlu narkotykami. 48

Harmonizacja ustawodawstwa w tej dziedzinie pojawiała się kilkakrotnie w latach 90. na forum unijnym. We Florencji 21-22 czerwca 1996 roku Rada Europejska podkreśliła istotne znaczenie wzmocnionej współpracy między państwami członkowskimi na tym polu. Ponadto Francja na posiedzeniu Rady Europejskiej 29 marca 1996 roku w Turynie przedłożyła memorandum „W sprawie Europejskiego modelu społecznego”, w którym wyraziła wielkie poparcie harmonizacji krajowego ustawodawstwa w zakresie walki z narkotykami.

Podczas spotkania w Dublinie 13-14 grudnia 1996 zwrócono uwagę na liczne osiągnięcia współpracy w dziedzinie narkotyków, tzn.



  • porozumienie w sprawie wspólnego działania dotyczącego zbliżania przepisów prawnych i praktyki policji, władz celnych i organów wymiaru sprawiedliwości ze względu na zwalczanie narkomanii i handlu narkotykami;

  • rezolucja o karaniu ciężkich przestępstw w zakresie niedozwolonego handlu narkotykami;

  • rezolucja o nielegalnej produkcji i nielegalnej uprawie narkotyków.

  • Uznano te akty za „konkretny wyraz wspólnej walki politycznej”.49 Dalsza dynamika działań miała zostać rozwijana przede wszystkim poprzez:

  • badanie możliwości harmonizacji przepisów prawnych, o ile państwa członkowskie wspólnie dostrzegą taką potrzebę, a także zintensyfikowanie współpracy między odpowiednimi organami krajowymi, ze szczególnym zwróceniem uwagi na zagrożenia związane z narkotykami syntetycznymi;

  • systematyczną analizę dalszej współpracy między organami ścigania w walce z handlem narkotykami;

  • konsekwentne wprowadzanie w życie planu działań w dziedzinie zwalczania narkotyków w rejonie Morza Karaibskiego;

  • dalsze poszerzanie dialogu strukturalnego na temat problemów narkotykowych, prowadzonego ze stowarzyszonymi krajami Europy Środkowej i Wschodniej, a także kontynuowanie zainicjowanej w drugiej połowie 1996 roku współpracy z Federacją Rosyjską;

  • przeanalizowanie możliwości udzielenia w ramach programu TACIS republikom środkowoazjatyckim pomocy w walce z przywozem i produkcją narkotyków. 50

Na początku 1997 roku Komitet Stałych Przedstawicieli (COREPER) powołał Poziomą Grupę ds. Narkotyków (PGN), która miała służyć jako forum koordynacji działań w ramach III filara (walka z produkcją, handlem i przemytem narkotyków) z działaniami podejmowanymi przez Wspólnotę Europejską (przeciwdziałanie narkomanii), a także ze wspólnym stanowiskiem prezentowanym przez państwa członkowskie UE w ramach Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (WPZiB) – II filara na konferencjach międzynarodowych oraz organizacjach międzynarodowych, głównie ONZ i jego wyspecjalizowanych agendach zaangażowanych w zwalczanie narkotyków, Miała się ona skupić na uzgadnianiu zasad z zakresu współpracy z partnerami spoza UE, przede wszystkim z Azji Środkowej, Ameryki Łacińskiej i Karaibów. W ramach tej grupy powstała nieformalna siła konsultacyjna, która pośredniczyła między państwami członkowskimi a organami Wspólnoty właśnie na tym polu.51

W omawianym okresie odnośnie problematyki narkomanii w prawie Unii Europejskiej wyróżnić można trzy podstawy prawne umożliwiające podjęcie określonych działań:



  1. Art. 152 TWE-przeciwdziałanie uzależnieniu od narkotyków (przepis znajduje się w rozdziale zatytułowanym „Zdrowie Publiczne”),

  2. Tytuł VI TUE – zwalczanie nielegalnego przemytu narkotyków,

  3. współpraca międzynarodowa oparta na Tytule V TUE (wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa).52

Współpraca w dziedzinie zwalczania narkotyków i narkomanii rozwijała się dynamicznie, niemniej jednak zaobserwować można było zakłócenia w koordynacji działań grup roboczych. Istnienie kilku grup zajmujących się podobnymi problemami prowadziło do niepotrzebnych, zbędnych powieleń ich pracy. Było to skutkiem m.in. braku jednakowych wytycznych dotyczących polityki, a także zawiła struktura. Działalnością w sprawie zwalczania narkotyków i narkomanii zajmowało się około pięciu komórek:

  • Grupa „Wzajemne Wsparcie”,

  • TREVI III (Grupa TREVI ds.Walki z Przestępczością Zorganizowaną),

  • Grupa Ad Hoc ds. Toksykomanii,

  • Grupa Narkotykowa Europejskiej Współpracy Politycznej,

  • Europejski Komitet do Walki z Narkotykami (CELAD).53


Instrumenty prawne
Od początku lat 90. UE przyjęła szereg instrumentów prawnych odnośnie narkotyków i narkomanii. Najważniejsze z nich to:

  1. Rozporządzenie Rady (EWG) z dnia 13 grudnia 1990 r. ustanawiające środki, które powinny być podjęte w celu uniemożliwiania wykorzystywania niektórych substancji do nielegalnego wytwarzania środków odurzających i substancji psychotropowych;54

  2. Dyrektywa Rady (EWG) z dnia 14 grudnia 1992 r. w sprawie wytwarzania i wprowadzania do obrotu niektórych substancji wykorzystywanych do nielegalnego wytwarzania środków odurzających i substancji psychotropowych;55

  3. Rozporządzenie Rady (EWG) nr 302/93 z dnia 8 lutego 1993 r. w sprawie ustanowienia Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii;56

  4. Wspólne działanie z dnia 10 marca 1995 r. przyjęte przez Radę na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, dotyczące Jednostki Europolu ds. Narkotyków (95/73/WSiSW);57

  5. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1485/96 z dnia 26 lipca 1996 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania dyrektywy Rady 92/109/EWG, w zakresie deklaracji odbiorców o specyficznym użytku niektórych substancji używanych do nielegalnej produkcji środków odurzających i substancji psychotropowych (Tekst mający znaczenie dla EOG);58

  6. Wspólne działanie z dnia 29 listopada 1996 r. przyjęte przez Radę na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, dotyczące wymiany informacji w sprawie ustalania chemicznego składu narkotyków w celu ułatwienia wzmożonej współpracy między Państwami Członkowskimi w zwalczaniu nielegalnego handlu narkotykami;59

  7. Wspólne działanie z dnia 16 grudnia 1996 r. przyjęte przez Radę na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, rozszerzające mandat udzielony Jednostce Europolu ds. Narkotyków;60

  8. Wspólne działanie z dnia 17 grudnia 1996 r. przyjęte przez Radę na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej dotyczące zbliżania ustawodawstwa i praktyk Państw Członkowskich Unii Europejskiej w zakresie walki z narkomanią oraz zapobiegania i zwalczania nielegalnego handlu narkotykami;61

  9. Wspólne działanie z dnia 16 czerwca 1997 r. przyjęte przez Radę na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, dotyczące wymiany informacji, oceny ryzyka oraz kontroli nowych leków syntetycznych (97/396/WSiSW);62

Duże znaczenie odnośnie współpracy ma wspólne działanie z 17 grudnia 1996 roku. Zgodnie z jego Art.1 „ państwa członkowskie podejmują pełną współpracę w walce z narkomanią i podejmują starania w celu zbliżenia swoich ustawodawstw w celu zapewnienia ich wzajemnej zgodności w stopniu niezbędnym do zapobiegania i zwalczania nielegalnego handlu narkotykami w Unii”. 63 Artykuł 2 mówi o potrzebie ściślejszej współpracy europejskiej w tej dziedzinie poprzez „podjęcie starań, aby zapewnić większą wzajemną zgodność praktyk policji, służb celnych i organów sądowych”.64 Ponadto akt ten zobowiązywał państwa członkowskie do:

  • zwalczania nielegalnych kanałów przepływu środków odurzających na obszarze UE, uwzględniając problem, tzw. „turystyki narkotykowej”;

  • wypracowania – o ile jest to konieczne - spójnych przepisów prawnych celem eliminowania nieaktualnych rozwiązań oraz luk prawnych odnośnie narkotyków syntetycznych, szczególnie uwzględniając potrzebę utworzenia „systemu szybkiej informacji”, który umożliwiłby kwalifikację tego typu narkotyków, jak tylko zostaną wykryte w jednym z państw członkowskich, jako substancji zakazanych we wszystkich krajach UE;

  • wypełniania zobowiązań, które wynikają z podpisanych pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych konwencji z 1961, 1971 i 1988 roku, które dotyczą narkotyków oraz środków psychotropowych;

  • depenalizacji, z zachowaniem krajowych zasad konstytucyjnych i podstawowych założeń krajowych porządków prawnych-umyślnego postępowania, które zachęca lub zmusza w jawny sposób inne osoby do nielegalnej konsumpcji lub nielegalnego wytwarzania narkotyków.65

Wspólne działanie z 16 czerwca 1996 było reakcją na pojawienie się na rynku UE nowych narkotyków syntetycznych, które nie zostały wymienione w ONZ-towskich konwencjach. Jego głównym celem było „stworzenie mechanizmu szybkiej wymiany informacji dotyczącej nowych leków syntetycznych oraz oceny niebezpieczeństwa grożącego z ich strony w celu umożliwienia zastosowania środków kontroli substancji psychotropowych, stosowanych w państwach członkowskich, równolegle do nowych leków syntetycznych”.66 Ściślej mówiąc wspólne działanie polega na:



  1. stworzeniu systemu wczesnego ostrzegania;

  2. utworzeniu mechanizmu oceny ryzyka utraty zdrowia i ryzyka społecznego;

  3. wprowadzeniu procesu decyzyjnego, dzięki któremu środki te mogą być kontrolowane we wszystkich państwach UE.67



Działanie wyżej wymienionych faz obrazuje rysunek.
Rysunek 2. Wspólne działanie wobec nowych narkotyków syntetycznych.
Źródło: EMCDDA.
System wczesnego ostrzegania dla nowych narkotyków to pierwsza faza wdrażania wspólnego działania. Kiedy na rynku europejskim zostaje wykryty nowy narkotyk syntetyczny, dane o jego produkcji, handlu, czy używaniu zostają przesłane przez państwo członkowskie do Europolu i poprzez tzw. Focal Points do EMCDDA. Dane te przesyła się także Komisji Europejskiej i Europejskiej Agencji ds. Oceny Produktów Leczniczych (EMEA). Następnie tworzone jest wspólne sprawozdanie EMCDDA i Europolu, które zostaje przedstawione Radzie UE. Na jego podstawie podejmuje się decyzję o ewentualnym rozpoczęciu procedury oceny ryzyka. W kolejnej fazie Komitet Naukowy EMCDDA uzupełniony o dodatkowych biegłych nominowanych przez państwa członkowskie UE, Europol i EMEA ocenia możliwe ryzyko związane z nowo zidentyfikowanym narkotykiem syntetycznym, a także skutków poddania kontroli. Wyniki zostają przedstawione do rozpatrzenia Radzie UE oraz Komisji Europejskiej. Ostatni etap to podjęcie decyzji o poddaniu kontroli danego narkotyku i wprowadzeniu sankcji karnych we wszystkich krajach członkowskich. Na podstawie sprawozdań z oceny ryzyka i z inicjatywy Komisji Europejskiej lub państwa członkowskiego Rada UE może jednogłośnie podjąć decyzję o poddaniu kontroli danego narkotyku, a także o wprowadzeniu sankcji karnych we wszystkich państwach członkowskich. Wspólne działanie kreuje w UE elastyczny mechanizm szybkiego reagowania na pojawienie się nowego narkotyku syntetycznego, a jednocześnie nie ogranicza wprowadzenia własnych środków kontroli przez poszczególne państwa członkowskie, jeżeli uważają to za stosowne.68

Ewa Proch-Masłowska

Miejska Poradnia

Psychologiczno-Pedagogiczna

Koszalin

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna