Akademia rolnicza w szczecinie



Pobieranie 1.44 Mb.
Strona1/14
Data02.05.2016
Rozmiar1.44 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


AKADEMIA ROLNICZA w SZCZECINIE

Juliusz C. CHOJNACKI

Małgorzata RACZYŃSKA

L

eksykon

przyrodniczo - ekologiczny
Szczecin 2006



Przedmowa

Podstawą niniejszego podręcznika akademickiego jest wydany w 1999 roku „Podręczny leksykon ekologii wód” opracowany z myślą o studentach, którzy wysłuchiwali wykładów poświeconych środowisku wodnemu. Ten leksykon okazał się również bardzo przydatny w pomyślnym zdawaniu egzaminu nie tylko z ekologii wód. W tamtym czasie podręcznik był próbą zestawienia słownictwa hydrobiologicznego stosowanego w ekologii wód morskich i limnetycznych z elementami ichtiologii i rybactwa. Ponieważ nakład tego słownika został niedawno wyczerpany, a również wobec poszukiwania przez studentów, przed zaliczeniami lub egzaminami podręczników, notatek i „ściągawek” z wykładów poświęconych biologii, przyrodzie jej ochronie a także ekologii, postanowiliśmy studentom pomóc i wykonaliśmy za nich autoryzowane ściągawki, które należy tylko uważnie przekartkować przed egzaminem, żeby zapewnić sobie pozytywny jego wynik.

Poprzednie doświadczenie, zaowocowało zwiększeniem zakresu tematycznego o nowe pojęcia wniesione do leksykonu, co również wydatnie poszerzyło liczbę haseł jakie zostały opracowane. W tym podręczniku jest ich aż 2869, chociaż mamy świadomość, że jest ich znacznie więcej lecz zdecydowaliśmy się jedynie na wykorzystanie wybranych pojęć, które wykorzystywane są na zajęciach z przedmiotów przyrodniczych i ekologicznych wykładanych na Wydziale Nauk o Żywności i Rybactwa, Wydziale Kształtowania Środowiska i Rolnictwa a także na Wydziale Biotechnologii i Hodowli Zwierząt.

Prawdziwym adresatem leksykonu są młodzi biolodzy posiadający przygotowanie przyrodnicze na poziomie licealnym, a którzy spotkali się w Uczelni wyższej z koniecznością poprawnego używania terminologii przyrodniczo – ekologicznej. Niektóre z pojęć celowo pomijaliśmy, żeby sztucznie nie zwiększać ich ilości o terminy już nie używane, lub te, które są wykorzystywane jedynie przez bardzo wąskie grupy specjalistów np. algologów czy genetyków.

Dla jednoznaczności terminologii, nie podawaliśmy wzorów współczynników, niezbędnych do ich obliczenia, natomiast często w tekście pojawia się znaczek „” ukazujący czytelnikowi powiązania między hasłami. Czasami podkreślaliśmy współzależność podanych haseł w terminologii przyrodniczej, podawaliśmy również ich wykorzystanie potoczne lub słowa z nimi bliskoznaczne.

Do opracowania tej „ściągawki” wykorzystaliśmy bardzo dużą ilość prac specjalistycznych jak również słowników i monografii zestawionych w piśmiennictwie, choć ze zrozumiałych względów podaliśmy jedynie najprzydatniejsze z przebogatej literatury krajowej i zagranicznej.

Zwracamy się do Czytelników niniejszego leksykonu o uprzejme nadsyłanie swoich uwag lub sugestii, co pozwoli skorzystać z nich w ewentualnym, kolejnym wydaniu podręcznika.


Juliusz C. Chojnacki*, Małgorzata Raczyńska**
Akademia Rolnicza w Szczecinie

Katedra Ekologii Morza i Ochrony Środowiska

e-mail: * marcol@fish.ar.szczecin.pl

** raczynska@fish.ar.szczecin.pl



Szczecin czerwiec 2006



Abioneuston - nieożywiony  neuston  detrytus unoszący się na powierzchni wody.

Abioseston (trypton) - martwa część  sestonu, zawieszone w wodzie cząsteczki nieorganiczne i martwe cząsteczki organiczne  detrytus.

Abiotyczne siedlisko - określenie fizycznych czynników siedliska, które wpływają na organizmy, np. tempe­ratura, intensywność światła, dostępność wody,  gleba itd.

Abiotyczny - odnoszący się do materii nieożywionej lub pozbawionej życia; nieożywiony. Strefa abiotyczna strefa, w której nie występuje życie, np. w głębi skorupy ziemskiej czy też w najwyższych warstwach atmosfery. Czynniki abiotyczne wszelkie elementy przyrody nieożywionej, działające na organizmy danego środowiska, np. czynniki klimatyczne, glebowe.

Abrazja - niszczenie  brzegów przez fale i  prądy wody oraz przez dynamiczne uderzenia fal i materiału skalnego o  brzeg, a także niszczenie przez lód i wiatr, prowadzi do powstania  klifu. Wyróżniamy abrazję rzeczną, morską, lodowcową i eoliczną (wietrzna).

Abysal - środowisko dna morskiego na głębokości rozpoczynającej się od końca stoku kontynentalnego tj. 2000 - 6000 m (wg. innych źródeł 2000 – 5000m).

Abysalna strefa - część oceanu położona poniżej 1000 m głębokości.

Abysobionty - zwierzęta żyjące wyłącznie w dnie równin  abysalnych, przystosowane do wysokich ciśnień, niskich temperatur oraz braku światła.

Abysopelagial - środowisko otwartych wód pelagicznych poniżej 4000 m głębokości.

Acetylocholina - substancja organiczna wydzielana przez zakończenie  neuronu podczas przewodzenia  impulsu. Przekazuje go ona bądź do innego  neuronu, bądź, jeżeli styka się z mięśniem, powoduje jego skurcz. Acetylocholina zostaje następnie rozłożona przez odpowiedni  enzym.

Acetylokoenzym A - reszta kwasu octowego, jest substratem i produktem wielu reakcji. Najważniejsza z nich to  cykl kwasu cytrynowego.

Acidifikacja proces  antropogenicznego zakwaszania zbiornika wodnego wskutek dopływu ścieków zawierających  kwasy.

Acidobionty - organizmy żyjące w środowisku kwaśnym.

Acidofoby - organizmy unikające  środowiska silnie zakwaszonego.

Acidotroficzne jezioro - zbiornik nieharmonijny, o silnie zakwaszonej wodzie < pH 4, w wyniku dopływu wód zlewni zawierających kwasy mineralne.

Acidotrofizacja - zakwaszenie wód powierzchniowych np. wskutek opadów kwaśnych deszczów.

Acidotrofizm powstaje wskutek dopływu kwasów mineralnych pochodzących z otaczających skał do  biotopów wodnych; są to warunki bardzo niekorzystne dla życia.

Acrotelm - żywa, wierzchnia część  torfowiska, decydująca o jego wzroście, charakteryzująca się.

Adaptacja (przystosowanie) - zmiany zachodzące w żywych istotach ułatwiające egzystencję w danym środowisku.

Adhezja – zdolność przylegania  bakterii do podłoża i do innych  organizmów dzięki specjalnym  organellom komórkowym  fimbriom.

Adhezyjna woda – jest rodzajem wód podziemnych, które nie biorą udziału w podziemnym krążeniu wód, otaczają cienką błonka ziarna gleby i skał.

Adkrustacja – modyfikacja  ściany komórkowej polegająca na nakładaniu substancji na powierzchni mikrofibrylli celulozowych, np.  śluzowacenie,  woskowacenie  kutynizacja.

ADP – adezynodifosforan, nukleotyd, uczestniczy w przemianach energetycznych dzięki odwracalnej reakcji zachodzącej z pobraniem lub oddaniem energii, potocznie nazywany „bankiem energii” użytecznej biologicznie w  komórce.

Adrenalina  hormon wydzielany do krwi krę­gowców przez nadnercza, wzmaga ciśnienie tętnicze i ułatwia wysiłek mięśniowy. Pewne neurony ( układu autonomicznego) wydzielają ją zamiast  acetylocholiny.

Aeracja - napowietrzanie  środowiska np. wodnego, przy zabiegach rekultywacyjnych napowietrzanie wykonuje urządzenie zwane aeratorem.

Aerobiont (tlenowiec - oksybiont) - organizm mogący żyć tylko w środowisku bogatym w tlen gazowy lub rozpuszczony w wodzie.

Aerobowy - tlenowy ( anaerobowy).

Aeroplankton (anemoplankton, plankton powietrzny) - mikroorganizmy unoszące się biernie nad ziemią, nawet na wysokościach 600 – 4000m gdzie przedostają się z kurzem lub w kropelkach wody; są to najczęściej komórki przetrwalnikowe, zarodniki roślin, pyłek kwiatowy, nasiona roślin naczyniowych, pierwotniaki, a nawet bakterie, pleśnie i drożdże. Jest to również pokarm dla  epineustonu który zjada wszystko co opada na powierzchnię wody.

Aerozole - rozproszone (dyspersja) stałych lub płynnych cząstek w ośrodku gazowym, np. dym.

Afotyczna strefa – jest warstwą wód  jeziornych lub morskich do której nie dociera światło. W  jeziorach (w zależności od przezroczystości i stopnia  zanieczyszczenia wody) rozpoczyna się od głębokości około 400m a w morzach i oceanach około 1700 m.

Agregacje planktonu - lokalne skupienia organizmów  planktonowych, w których zagęszczenie  planktonu może przekraczać kilka tysięcy osobników w 1 litrze wody.

Agresywność wody - właściwość wód zwłaszcza zasolonych i podgrzanych polegająca na przyspieszaniu procesów korozji w wodzie materiałów budowlanych (np. poszycia statków itp.).

Akinety - stadia przetrwalne sinic (Cyanobacteria).

Aklimacja - przystosowanie fizjologiczne do zmiany określonego parametru.

Aklimatyzacja - przystosowanie się organizmów do nowych warunków środowiskowych co następuje w wyniku  migracji,  emigracji lub  introdukcji.

Akratopegi - wody o podwyższonej mineralizacji (0,5 – 1,0 g/dm3).

Akson  neuryt.

Aktyna  białko fibrylarne.

Aktywator – substancje wzmacniające lub umożliwiające działanie niektórych związków np.  enzymów.

Aktywna ochrona  czynna ochrona.

Aktywny octan  acetylokoenzym A.

Akumulacja - gromadzenie lub magazynowanie jakichś środków, substancji lub energii np. substancji chemicznych i radioaktywnych w organizmie itp.;  bioakumulacja dotyczy gromadzenia substancji w organizmach żywych.

Akwakultura  hodowlane zabiegi człowieka mające na celu zwiększenie pozyskiwania pożywienia ze  środowiska wodnego naturalnego lub sztucznego (jeziora, sadzawki, stawy, zatoki morskie – pozyskujemy ryby, glony, mięczaki itp.).

Akwaterapia - wodolecznictwo jest jedną z metod terapii medycyny niekonwencjonalnej, m.in. bicze wodne podwyższające ogólny  metabolizm chorego.

Akwen dowolny obszar wodny obejmujący wody zarówno  bieżące (lotyczne) jak i stojące (lenityczne), lub wydzielony obszar morza np. zatoka.

Albuminoidy — substancje białkowe nierozpuszczalne w wodzie, wchodzące w skład elementów szkieletowych zwierząt.

Albuminy - rodzaj białek rozpuszczalnych w wodzie, np.  białka zawarte w osoczu krwi.

Algi  glony wodne, najprostsze rośliny cudzożywne, również popularna nazwa glonów morskich. Bez jądra komórkowego  sinice, z dobrze wykształconym jądrem komórkowym – wiciowce, eugleniny,  okrzemki, zielenice,  brunatnice i krasnorosty.

Algicydy - środki chemiczne należące do grupy herbicydów, służące do niszczenia glonów w zbiornikach wodnych.

Algorytm - szczegółowy przepis rozwiązania danego zadania.

Alimentacja - dodatkowe zasilanie wód powierzchniowych przez wody opadowe, źródlane oraz z topniejących śniegów i lodowców.

Alkalia  zasady.

Alkaliczność (zasadowość) - właściwość roztworów polegająca na większym stężeniu  jonów wodorotlenowych OH- niż  jonów wodorowych H+.

Alkalifile - organizmy zasadolubne, które znajdują optymalne warunki do rozwoju w wodach i  glebach o odczynie zasadowym.

Alkaloidy  związki organiczne występujące u niektórych  gatunków roślin wyższych, silnie toksyczne, stosuje się je jako leki: chinina, morfina, kodeina, kokaina; stosuje się je jako środki pobudzające lub znieczulające, np. kurara, ko­feina, strychnina, morfina, chinina.

Allele - dwa lub więcej  genów, które zajmują jednakowe położenie w chromosomach homologicznych i warunkują odmienne wykształcenie tej samej cechy.

Allelopatia - hamujący wpływ niektórych gatunków roślin na wzrost innych (często konkurencyjnych) przez uwalnianie do  środowiska substancji chemicznych. Termin ten ostatnio stosuje się również w odniesieniu do oddziaływań pomiędzy zwierzętami.

Allochtoniczna materia - materia wyprodukowana i pochodząca spoza danego układu,  ekosystemu; źródłami allochtonicznej materii mogą być dopływy rzeczne, opady atmosferyczne, ścieki, produkty erozji brzegowej.

Allochtoniczne organizmy - organizmy zasiedlające dany teren a pochodzące z innego terenu w wyniku  migracji, zawleczenia lub wprowadzone poprzez introdukcję.

Allochtoniczne substancje - substancje dopływające do układu,  ekosystemu z otoczenia, np. wraz ze spływem wód, nawożeniem.

Allochtoniczny - docierający do systemu z zewnątrz (np.  gatunek allochtoniczny lub  materia allochtoniczna);  autochtoniczny.

Allochtonizacja - zastępowanie elementów  autochtonicznych przez  allochtoniczne; allochtonizacja szaty roślinnej jest wyrazem jej  synantropizacji.

Allogeniczny - ukształtowany przez czynniki zewnętrzne.

Allokacja - rozdział materii i energii pomiędzy wzajemnie wykluczające się cele, na przykład pomiędzy wzrost somatyczny i reprodukcję ( historia życia).

Allozym (izozym) - jeden z różnych  alleli tego samego  enzymu, które spełniają te same funkcje, ale różnią się nieco w swej struk­turze i w procesie  elektroforezy z różną pręd­kością wędrują w polu elektrycznym. Elektroforetyczną analizę allozymów stosuje się jako marker w procesie identyfikacji ewentualnych różnic genetycznych.

Aluwia (napływy, osady rzeczne) - osady, nanosy ( żwiry, piaski itp.) transportowane przez  rzekę i osadzane w jej dolinie; gromadzą się w miejscach zmniejszonego przepływu głównie w dolnym  biegu rzeki, na zalewiskach powodziowych oraz przed naturalnymi i sztucznymi  zaporami.

Aluwialne gleby napływowe gleby.

Aluwialny - pozostający pod wpływem wylewów rzeki.

Aluwium - miejsce nagromadzenia okruchów skalnych naniesionych przez rzekę.

Ambiwalentna reakcja - połączenie dwóch sprzecz­nych reakcji, będących odpowiedzią na dwa różne  bodźce działające jednocześnie, np. pociąg do jedzenia i strach przed wrogiem.

Ambra – szara, woskowata, substancja organiczna mająca silny zapach kadzidła znajdująca się w żołądku kaszalota. Stosowana w przemyśle perfumeryjnym, poszukiwana jako najlepszy utrwalacz zapachu, stąd wysoka cena tej substancji.

Ameboidalna komórka  komórka o zmieniającym się kształcie, z  nibynóżkami ( pseudopodiami), jak u ameby.

Amfifity - rośliny ziemno - wodne, porastają brzegi wód jak i płytki błotnisty i zarastający litoral.

Amiktyczne jezioro  jezioro, którego wody nigdy nie ulegają mieszaniu (np. pod grubą pokrywą lodową);  miktyczne typy jezior.

Aminokwasy  związki organiczne zbudowane z co najmniej 1 grupy karboksylowej i 1 aminowej, są składnikiem m.in.  białek,  hormonów, witamin,  koenzymów,  alkaloidów.

Amitoza  podział komórki.

Amoniak - gaz o wzorze chemicznym NH3, tworzą­cy z wodą roztwór zasadowy NH4OH, jest on odpadkowym produktem  przemiany materii ( meta­bolizmu), biogaz wytwarzany w procesie rozkładu substancji białkowych; chłodnictwie jako czynnik chłodniczy; silnie toksyczny, reguluje kwasowość środowiska.

Amonifikacja - biochemiczny proces rozkładu związków  azotu w szczątkach roślin i zwierząt oraz wydalinach zachodzący pod wpływem drobnoustrojów i prowadzący do powstania  amoniaku; amonifikacja jest jednym z etapów obiegu  azotu w przyrodzie, dzięki któremu  azot staje się przyswajalny dla roślin.

Amonifikatory  drobnoustroje zdolne do prowadzenia procesu  amonifikacji.

AMP – kwas adenozynomonofosforowy, nukleotyd, składnik kwasów  DNA i  RNA, odgrywa ważną rolę w utrzymaniu potencjału energetycznego  komórki oraz odpowiedniego poziomu nukleotydów adenozyny.

Amplituda ekologiczna gatunku - zakres warunków występujących w siedlisku (kwasowości, wilgotności, temperatur) pozwalający na bytowanie w nim określonego gatunku.

Amplituda fali – liczona do poziomu spokoju rzędna grzbietu lub doliny fali.

Anabioza - stan maksymalnego ograniczenia czynności życiowych występujący u wielu organizmów zwierzęcych i roślinnych, reakcja przystosowawcza organizmów do niesprzyjających warunków  środowiskowych zarówno na lądzie jak i w środowisku wodnym (niska temperatura, zbyt wysoka temperatura - susza, itp.). W obecności wody odzyskują czynną żywotność np. nasiona, mchy, wrotki, niesporczaki.

Anabolizm - szereg procesów zachodzących w komórkach prowadzących do  syntezy takich związków jak:  lipidy,  białka,  cukry,  kwasy nukleinowe.

Anadromiczne ryby - ryby dwuśrodowiskowe (merohydrobionty), ryby wędrowne; różne etapy swojego  cyklu życiowego przechodzą w różnych środowiskach (rzekach, potokach i jeziorach oraz w morzu) i w pewnych etapach tego  cyklu odbywają wędrówki między nimi, np. jesiotr, łosoś, troć wędrowna, niektóre populacje certy; rozradzają się w górnym biegu rzek zaś dorastają w morzu. Przeciwieństwem są organizmy  katadromiczne, lub wyłącznie morskie czy słodkowodne ( monobiotyczne)

Anaerob (beztlenowiec) - organizm żyjący w środowisku ubogim w tlen.

Anaerobionty ( anaeroby, anoksybionty, beztlenowce) - organizmy przystosowane do życia w środowisku beztlenowym, korzystające z energii uwalnianej w procesie beztlenowego oddychania komórkowego (żyją zarówno w środowisku lądowym jak i wodnym).

Anaerobowy  beztlenowy ( aerobowy)

Anaerobowy proces (anoksybioza) - biochemiczny proces zachodzący w warunkach beztlenowych.

Anaeroby  anaerobionty.

Anaeroby fakultatywne (anaeroby względne)  anaeroby zdolne do życia również w warunkach tlenowych np.:  bakterie denitryfikacyjne, drożdże.

Anaeroby obligatoryjne (anaeroby bezwzględne)  anaeroby nie znoszące tlenu i ginące w warunkach tlenowych.

Anafaza - trzecia faza  mitozy. W tym etapie  chromatydy zaczynają się rozdzielać i przemieszczać do biegunów  komórki.

Analiza technologiczna wody – analiza jakościowa i ilościowa wody wykonana w celu ustalenia możliwości i sposobu jej uzdatniania.

Analogiczne narządy  narządy spełniające u róż­nych organizmów jednakowe czynności. Mają one jednak pochodzenie odmienne, podobieństwo ich budowy jest więc wtórne. Np. skrzydła ptaków i owa­dów (patrz homologiczne  narządy).

Anastomoza - połączenie rozgałęzień tętnic, żył, naczyń chłonnych ( limfatycznych) lub nerwów.

Anatomia - nauka o budowie  organizmów.

Androgeny - substancje decydujące o występowa­niu  drugorzędnych cech płciowych u samca.  Jądra kręgowców produkują  hormony androgenowe, np. testosteron.

Anekumena - tereny nie zamieszkane przez człowieka, na których przebywa on jedynie okresowo (szczytowe partie wysokich gór, Antarktyda, Arktyka, morza i oceany).

Anemometr (wiatromierz) - urządzenie do pomiaru prędkości, a czasami i kierunku wiatru lub ruchu gazów.

Anemoneuston - organiczne i mineralne cząstki pochodzenia lądowego, nawiewane przez wiatr, unoszące się na powierzchni wody.

Anemoplankton  aeroplankton.

Aneroid - barometr puszkowy lub czujnik ciśnieniomierza absolutnego.

Angstrem (Å) - miara długości, jedna dziesięciomilionowa  mikrona.

Anhydraza węglanowa  enzym ułatwiający transport i  wydalanie  dwutlenku węgla z ustroju.

Anhydrobioza – jest zdolnością organizmów żywych do przetrwania w stanie całkowitego odwodnienia.

Anionity (wymieniacze jonowe)  jonity posiadające grupy funkcyjne zdolne do wymiany anionów wchodzących w ich skład na aniony znajdujące się w roztworze.

Aniony  jony ujemne.

Anizogamety  gameta męska i żeńska posiadają zdolność poruszania się oraz różnią się wielkością.

Anizogamia - proces  zapłodnienia, w którym biorą udział dwie  morfologiczne zróżnicowane  gamety.

Anoksja - brak tlenu w środowisku (powoduje  przyduchę w środowisku wodnym).

Anoksybionty  anaerobionty.

Anoksybioza - życie bez tlenu; zachodzenie procesów biochemicznych bez udziału tlenu, na przykład  fermentacja.

Anoksyczne  środowisko - środowisko beztlenowe.

Anomalia magnetyczne – lokalne koncentracje  minerałów ferromagnetycznych w skorupie ziemskiej powodujące zniekształcenia ziemskiego  pola magnetycznego.

Anomalia termiczne – zakłócenia równoleżnikowego układu izoterm na powierzchni oceanu wywołane prądami oceanicznymi (dodatnie prądy ciepłe i ujemne prądy zimne).

Anotermia – proste uwarstwienie termiczne w zbiorniku wodnym w sezonie letnim.

Antagonizm – przeciwstawność czynności, odnosić się może do  narządów albo układów  organizmu.

Anterozoidy plemniki roślinne.

Antraknozy  choroba fizjologiczna  roślin.

Antropofilne organizmy synatropijne organizmy.

Antropofity synatropijne rośliny.

Antropofobia - unikanie sąsiedztwa człowieka, niezdolność do życia w środowisku przekształconym przez człowieka.

Antropogeniczne czynniki - działalność człowieka (świadoma lub nie) wpływająca na abiotyczne i  biotyczne czynniki  środowiska w sposób destrukcyjny lub przeciwnie.

Antropogeniczne formy - morfologiczne formy na powierzchni ziemi powstałe w wyniku działalności człowieka. Wyróżnia się trzy formy: wklęsłe, wypukłe i płaskie. Wklęsłe to np. wyrobiska kopalni odkrywkowych, zapadliska po eksploatacji podziemnej, niecki otworowego wytapiania siarki, wypukłe: składowiska, groble, nasypy, płaskie: po likwidacji naturalnych wyniosłości.

Antropogeniczny - będący rezultatem działań człowieka.

Antropogenizacja - całokształt działań ludzkich, polegająca na zmianie naturalnych obiektów na sztuczne, genetycznych zmianach w  populacjach itp.

Antropologia - nauka o człowieku.

Antropopresja - całość działań ludzkich w środowisku przyrodniczym wywołujących zamierzone i niezamierzone zmiany w środowisku, genetyczne zmiany w  populacjach itp. Najpopularniejsze są  eutrofizacja jak również acydyfikacja (zakwaszenie).

Antroposfera - obszar zamieszkiwany przez człowieka jako  gatunek.

Antybiotyk - substancja, która powstrzymuje  rozmnażanie się pewnych istot jednokomórkowych, jak np.  bakterie. Antybiotyki są często wydzielane przez  grzyby, np. penicylina przez Penicillium notatum.

Antybioza - ograniczenie rozwoju lub uśmiercanie jednej grupy organizmów przez substancje produkowane przez inną grupę.

Antycyklon (wyż) - układ ciśnień atmosferycznych; ruchy mas powietrza odbywają się z centrum obszaru o najwyższym ciśnieniu, ku obrzeżom w kierunku obniżającego się ciśnienia; wirowy układ wiatrów o kierunku zgodnym z kierunkiem ruchu wskazówek zegara na półkuli północnej i odwrotny na południowej.

Antygen - substancja, która po wprowadzeniu do  środowiska wewnętrznego organizmu wywołuje szybciej lub wolniej powstanie  przeciwciała ją właśnie niweczącego.

Antyklina - fałda utworzona ze skał osadowych, wybrzuszona ku górze.

Antymetabolity - substancje chemiczne zaburzające przebieg przemiany materii, na skutek zastępowania właściwych metabolitów w procesach biochemicznych.

Antytoksyna — przeciwciało niweczące  toksynę, a również organizm ją wytwarzający.

Aparat Golgiego  organellum komórkowe, podstawowym elementem strukturalnym jest  diktiosom. Bierze udział w wydalaniu niektórych substancji, miejsce przebudowy i różnicowania się  błon przeznaczonych do wbudowania w  plazmolemmę, miejsce  syntezy glikoproteidów pokrywających powierzchnię  komórek zwierzęcych, miejsce syntezy pektyn i hemiceluloz będących składnikami  ściany komórkowej w  komórkach roślinnych, pośredniczy w wydzielaniu innych składników ściany komórkowej np.  kalozy i celulozy, uczestniczy w wewnątrzkomórkowej regulacji  gospodarki wodnej, w komórkach roślin bierze udział w procesie  cytokinezy i procesach budulcowych ściany komórkowej.

Aparat szparkowy  narząd składający się z dwóch komórek przyszparkowych (ewentualnie otaczających je dodatkowych) oraz szczeliny między nimi. Komórki przyszparkowe mogą zmieniać kształty dzięki zmia­nie  turgoru i w ten sposób otwierać lub zamykać szparkę prowadzącą do przestrzeni międzykomórko­wych, a więc mogą regulować wymianę O2, CO2 i pary wodnej między rośliną a środo­wiskiem zewnętrznym.

Aphelium - punkt wokółsłonecznej orbity planety lub komety najbardziej odległy od Słońca.

Apoenzym - część białkowa  enzymu, czynny dopiero w połączeniu ze  składnikiem niebiałkowym  koenzymem; decyduje o swoistości enzymu, a często i o rodzaju reakcji.

Apofity - rośliny rodzime, należące do flory danego rejonu, które rozprzestrzeniły się pod wpływem działalności człowieka na tereny  antropogeniczne.

Apolarny  hydofobowy.

Archaiczne - określenie skał  prekambryjskich, prze­ważnie krystalicznych, a również ery geologicznej, w której się one formowały.

Archeany  archebakterie.

Archebakterie (archeany) - najprymitywniejsza z żyjących dziś grup  organizmów prokariotycznych, jednokomórkowych. Są w istocie nieco bliżej spokrewnione z przodkami  eukariontów niż z  bakteriami, w związku z tym zostały wydzielone jako oddzielna grupa systematyczna.

Archeogonium  narząd u pewnych roślin w kształ­cie małej buteleczki, zawierający  komórkę jajową, np. u mchów.

Archeologia (prehistoria) - nauka badająca na pod­stawie sprzętów, budowli i przeszłość pradawnych ludów.

Areał - obszar zajmowany i broniony przez zwierzę, gdzie spełnia ono swe czynności życiowe, np. zdobywa pokarm, gniazduje lub rozmnaża się.

Areizm - bezprzepływowość zbiornika wodnego, brak dopływu lub  odpływu.

Arenal - środowisko życia organizmów  psammon występujących w piasku przybrzeżnym i plaży. W obrębie  arenalu wyróżnia się:  hydroarenal ( piasek stale zanurzony w wodzie),  higroarenal ( piasek okresowo zalewany wodą),  euarenal ( piasek zasilany jedynie wodą podsiąkającą z przyległego  akwenu).

Areografia - nauka o zasięgach roślin, zwierząt, gleb oraz sposobach ich powstawania.

Areometr - urządzenie do pomiaru gęstości cieczy lub innych wielkości związanych z gęstością.

Argilon - bentos zasiedlający środowisko dna gliniastego; przeciwieństwem jest  pelon,  liton i  psammon)

Aridowość - pojęcie oznaczające cechę  klimatu suchego o przewadze potencjalnego parowania nad ilością opadów. Aridyzacja - proces spowodowany w większości przypadków wadliwą gospodarką człowieka polegający na wzroście suchości  klimatu lub gleby.

Arktyczna i antarktyczna strefa - obszar zawarty między biegunami a kręgami podbiegunowymi.  Kli­mat, zależnie od położenia terenu, jest mniej lub bar­dziej zimny.

Armator - osoba prawna lub fizyczna eksploatująca własny lub wynajęty statek; zatrudnia kapitana i załogę oraz odpowiada cywilnie za zobowiązania wynikające z eksploatacji statku.

Artezyjska studnia (artezyjskie wody) - wywiercona w synklinie studnia, z której tryska woda, ponieważ  warstwa wodonośna znajduje się pod ciśnieniem. Pierwszą taką studnie wywiercono w Artois (Francja).

Asenizacja - usuwanie i wywożenie płynnych nieczystości w celu ich  kompostowania lub bezpośrednio na pola uprawne.

Asocjacja roślinna zespół roślinny, lub związek połączonych osobników (jedno lub wielogatunkowy) żyjących w określonym siedlisku .

Astatyczny zbiornik wodny - zbiornik o bardzo zmiennym poziomie wody, często okresowo wysychający.

Astatyzm - chroniczna  zmienność warunków  środowiskowych występująca w  strefie brzegowej większych zbiorników wodnych (np.  jezioro Miedwie,  brzeg morza).

Astenosfera - warstwa górnego płaszcza Ziemi, plastyczna, między głębokościami 80 – 200 km, pozwalająca na ruchy płyt  litosfery i wyrównanie izostatyczne.

Astrofizyka - dział nauki astronomii zajmujący się badaniem chemicznych i fizycznych zjawisk, zacho­dzących w ciałach niebieskich i w materii kosmicz­nej.

Astronomia - nauka o ciałach niebieskich: Księżycu, planetach, Słońcu, gwiazdach, kometach itd. i prawach nimi rządzących.

Asymetria dorzecza - wyraźne zróżnicowanie między wielkością prawej i lewej części dorzecza.

Asymilacja – pobieranie przez  organizmy prostych związków i syntetyzowanie z nich wielkocząsteczkowych składników własnego  organizmu, przykładem asymilacji u organizmów może być  fotosynteza.

Asymilacja węgla  fotosynteza.

Asymilacyjna wydajność - część przyjmowanego pokarmu, który jest absorbowany i wchłaniany na drodze  metabolizmu.

Asymilanty - organizmy asymilujące; rośliny zielone, sinice i niektóre  bakterie.

Atmosfera - powłoka gazowa (zwykle mieszanina gazów), otaczająca planetę lub gwiazdę.

Atmosfera ziemska - gazowa powłoka otaczająca Ziemię składająca się z mieszaniny gazów (głównie  azotu, tlenu, argonu, CO2) nazywanej powietrzem.

Atmosfery cyrkulacja - ruchy mas powietrza obejmujące całą Ziemię, wykazujące strefowość.

Atmosferyczne pływy - cykliczne zmiany ciśnienia atmosferycznego związane z działaniem pól grawitacyjnych Słońca i Księżyca.

Atmosferyczne zmętnienie - zmniejszenie przezroczystości atmosfery wywoływane przez zawieszony w niej pył, dym, itp.

Atol  wyspa koralowa mająca kształt podkowy lub pierścienia otaczającego  lagunę. Powstaje przez narastanie rafy w wyniku podnoszenia się poziomu morza lub obniżania jego dna.

Atom - najmniejsza część pierwiastka, która może uczestniczyć w reakcji chemicznej.

ATP – kwas adezynotrifosforanowy, bank energii” użytecznej biologicznie w komórce, odszczepienie od ATP reszt kwasu fosforowego (z wytworzeniem  ADP lub  AMP) wyzwala energię zmagazynowaną w wiązaniach wysokoenergetyczną wykorzystywaną np. przy pracy  mięśni lub do zapoczątkowania wielu procesów metabolicznych, np.  biosyntezy  białek.

Atraktanty (przynęty) - bodźce chemiczne lub fizyczne (światło, dźwięk) wabiące  szkodniki (owady, gryzonie) i wykorzystywane do ich zwalczania.

Atrofia - zanik (patologiczny) komórek, tkanek na skutek zakłóceń w ich odżywianiu np. przy obniżonym dopływie krwi.

Auksotroficzne glony  glony wymagające do swojego wzrostu obecności pochodnych substancji organicznych, np. witamin.

Auksyny  hormony roślinne (fitohormony),  substancje wzrostowe, regulatory wzrostu, minimalne ilości a wpływają pobudzająco na wzrost rośliny.

Autekologia - dziedzina ekologii zajmująca się wpływem czynników ekologicznych na rozwój, zachowanie funkcje, przystosowanie organizmów danego gatunku lub innej jednostki systematycznej.

Autoanalizator - urządzenie automatyczne pomocne przy analizie wody i ścieków; pobiera próbki, rozcieńcza, ogrzewa, sączy itp.

Autochtoniczne organizmy - organizmy miejscowe, pochodzące z obszaru występowania.

Autochtoniczne substancje - substancje wytwarzane w danym  ekosystemie i w nim występujące.

Autochtoniczny - istniejący lub powstały wewnątrz systemu (np.  gatunek autochtoniczny lub materia autochtoniczna; przeciwieństwo  allochtoniczny.

Autofagia – mechanizm występujący w  komórkach, które uległy uszkodzeniu lub których  organelle zestarzały się. Polega on na otoczeniu uszkodzonej organelli błoną, powstała w ten sposób struktura zwana  autofagosomem łączy się z  lizosomem, tworząc  autolizosom, wewnątrz którego organellum zostaje strawione.

Autofagosom – otoczone specjalną błoną  organellum komórkowe, które uległo uszkodzeniu, powstaje podczas  autofagii.

Autogennych - wywołany przez przyczyny wewnętrzne.

Autolizosom – powstaje podczas  autofagii, jest to połączony  autofagosom z  lizosomem, we wnętrzu którego odbywa się trawienie niepotrzebnych  organelli komórkowych.

Autonomiczny układ nerwowy – część układu nerwowego  kręgowców niezależnego od woli, unerwiając narządy wewnętrzne.

Autotrofia ( samożywność) - wykorzysta­nie nieorganicznych źródeł węgla (CO2, HCO3) w procesie tworzenia organicznych komponen­tów biomasy ( heterotrofia,  miksotrofia).

Autotrofizm  samożywność; odżywianie się organizmów prostymi związkami nieorganicznymi w drodze asymilacji z wykorzystaniem energii świetlnej (rośliny zielone) lub chemicznej (niektóre  bakterie).

Autotrofy – bakterie i rośliny syntetyzujące związki organiczne z soli nieorganicznych przy udziale energii słonecznej.

Awifauna ornitofauna.

Azoiczność – popularne określenie stanu środowiska charakteryzującego się brakiem wyżej uorganizowanych roślin lub zwierząt tlenolubnych, natomiast jest to stan środowiska zasiedlonego wyłącznie przez  beztlenowce np. dno największych głębi Bałtyku, morza Czarnego ale również  profundalu jezior  eutroficznych.

Azonalność - niestrefowość, niezależność jakichkolwiek zjawisk od stref  klimatycznych.

Azot – pierwiastek chemiczny z grupy azotowców, zaliczany do  makroelementów, który wraz z  węglem,  tlenem,  wodorem tworzy swoisty „szkielet”  materii organicznej budując wszystkie  związki organiczne, jest składnikiem  białek stanowiących podstawowy składnik  protoplazmy, jest składnikiem  białek złożonych, stanowi składnik związków niebiałkowych, amin, amidów, cząsteczek  chlorofilu i  alkaloidów.

Azot atmosferyczny – jest pierwotnym źródłem tworzenia  aminokwasów, puryn i innych  związków organicznych zawierających  azot, wiązany jest jedynie prze niektóre gatunki  bakterii i  sinice.

Azot nieorganiczny  azot nie związany w związkach organicznych; łatwo rozpuszczalny w wodzie np.  azot azotanowy.

Azot organiczny  azot związany w  cząsteczkach związków organicznych (np.  białka); nierozpuszczalny w wodzie.

Azotany - sole (zwane pospolicie saletrami) lub estry  kwasu azotowego.

Azotawy kwas (HNO2) - kwas nietrwały istniejący tylko w roztworach wodnych i w postaci soli  azotynów.

Azotobakter - bakteria zdolna do wiązania  azotu z powietrza, występuje w wodach i glebie wzbogacając ją w przyswajalne dla roślin związki  azotu.

Azotowy kwas (HNO3) - mocny kwas nieorganiczny (żrąca ciecz); pochodnymi tego kwasu są  azotany; stosowany do produkcji nawozów sztucznych, barwników, preparatów farmaceutycznych.

Azotu dwutlenek (NO2) - brunatny, trujący gaz, bezwodnik  kwasu azotowego i  azotawego; silne właściwości utleniające; obecny w powietrzu w wyniku procesów chemicznych oraz spalania paliw płynnych i stałych.

Azotu obieg w przyrodzie - skomplikowana, cykliczna przemiana związków  azotu w biosferze, podczas których  azot atmosferyczny przechodzi w związki białkowe, amonowe,  azotyny,  azotany i powraca do atmosfery.

Azotu podtlenek (N2O, gaz rozweselający) - gaz o działaniu oszałamiającym.

Azotu tlenek (NO) - łatwo utleniający się, bezbarwny gaz bez większego znaczenia toksykologicznego ze względu na nietrwałość.

Azotu tlenk tlenki azotu.

Azotyny - sole  kwasu azotawego HNO2; toksyczne, powstają w wyniku redukcji  azotanów; w krwiobiegu utleniają dwuwartościowe żelazo do trójwartościowego tworząc methemoglobinę powodującą zaburzenia w transporcie tlenu; szczególnie groźne dla dzieci.

Bagienne gleby (hydrogeniczne) - gleby wytworzone w warunkach nadmiernej wilgotności w  dolinach rzecznych i obniżeniach terenu z udziałem roślinności łąkowo-bagiennej.

Bagno - teren trwale podmokły, porosły roślinnością przystosowaną do warunków o bardzo dużej wilgotności; z czasem przekształca się w  torf. Są to naturalne zbiorniki retencyjne.

Bagrowanie - pogłębianie kanałów, stawów, rzek lub toru wodnego przy pomocy czerpaków pogłębiarki ładujących osady denne, mineralne ale głównie szlam i namuły organiczne do barki wywożącej urobek na pola refulacyjne (składowisko osadów wodnych utworzone z płynnej fazy osadu pompowanej z barki).

Bakterie – organizmy zaliczane do  prokariotycznych. Ze względu na rodzaj  ściany komórkowej dzielone na:  bakterie gramdodatnie i  bakterie gramujemne. Ze względu na procesy, w których uczestniczą dzielimy je na:  bakterie fotosyntetyzujące,  bakterie chemosyntetyzujące,  bakterie brodawkowe. Najczęściej rozmnażają się prze  podział bezpośredni, w warunkach niekorzystnych wytwarzają  przetrwalniki.

Bakterie beztlenowe  bakterie żyjące w  środowisku nie zawierającym tlenu atmosferycznego lub tylko jego śladową ilość, energię do życia uzyskują z procesów  oddychania komórkowego beztlenowego.

Bakterie brodawkowe – bakterie z rodzaju Rhizobium żyjące w symbiozie z  roślinami motylkowymi posiadające zdolność do wiązania  azotu atmosferycznego. Podobne właściwości posiadają bakterie żyjące wolno Azotobacter i Clostridium pasteurianum.

Bakterie chemosyntetyzujące – bakterie przeprowadzające proces  chemosyntezy, należą tutaj  bakterie nitryfikacyjne,  bakterie żelazowe,  bakterie siarkowe.

Bakterie denitryfikacyjne - rodzaj bakterii chemosyntetyzujących; redukują  azotany do wolnego  azotu.

Bakterie fotosyntetyzujące  bakterie mające zdolność przeprowadzania procesu  fotosyntezy.

Bakterie gram dodatnie – barwią się na fioletowo w metodzie Gramma, ściana zbudowana z wielu warstw  mureiny, połączonych  białkami, oraz innych  wielocukrów.

Bakterie gram ujemne – ściana ulega odbarwieniu w  metodzie Gramma, jest cienka zbudowana z  białek i lipopolisacharydów.

Bakterie manganowe - rodzaj bakterii chemosyntetyzujących; utleniają sole manganawe do manganowych.

Bakterie nitryfikacyjne – bakterie biorące udział w procesie  chemosyntezy przy utlenianiu amoniaku do azotynów (rodzaj Nitrosomonas), a następnie azotanów (rodzaj Nitrobacter).

Bakterie siarkowe - bakterie biorące udział w procesie  chemosyntezy przy utlenianiu  siarkowodoru.

Bakterie tlenowe – bakterie żyjące w  środowisku zawierającym tlen atmosferyczny, należą tutaj m.in. bakterie z rodzaju Bacillus.

Bakterie właściwe – większość  gatunków  bakterii, o charakterystycznych cechach  organizmów prokariotycznych.

Bakterie z gatunku Clostridium pasteurianum  bakteria beztlenowa, rozkłada  węglowodany na kwas masłowy,  CO2 i  H2, a zdobytą energię wykorzystuje do wiązania  azotu atmosferycznego.

Bakterie z rodzaju Azotobacter  bakteria tlenowa żyjąca w górnych warstwach gleby, utlenia  związki organiczne, a zdobytą energię zużywa na przyswajanie  azotu atmosferycznego.

Bakterie żelazowe - bakterie biorące udział w procesie  chemosyntezy przy utlenianiu związków żelazawych.

Bakteriemia - występowanie  bakterii we krwi, nie zawsze wywołujące objawy chorobowe; najczęściej jest zjawiskiem przejściowym, towarzyszącym chorobom zakaźnym.

Bakteriobójcze czynniki - czynniki powodujące uszkodzenia bakterii i prowadzące do ich śmierci; stosowane w medycynie, dezynfekcji, ochronie roślin.

Bakteriochlorofil - zielony barwnik bakterii purpurowych siarkowych i bezsiarkowych oraz zielonych bakterii siarkowych, biorący udział w procesie fotosyntezy.

Bakteriocydy (środki bakteriobójcze) - substancje niszczące  bakterie i inne  drobnoustroje chorobotwórcze; są to w głównej mierze  antybiotyki, sulfonoamidy, związki miedzi i inne.

Bakteriofagi - wirusy bakteryjne zdolne do niszczenia  bakterii, przy czym każdy rodzaj bakteriofagów niszczy tylko określone szczepy  bakterii.

Bakteriologia - nauka o bakteriach.

Bakterioplankton - zespół bakteryjnej flory toni wodnej.

Bakterioryza - współżycie bakterii (głównie z rodzaju Rhizobium) w tym promieniowców, z roślinami wyższymi (przeważnie motylkowymi).

Bakteriostatyczne czynniki - czynniki powodujące zahamowanie wzrostu i podziału bakterii (zjawisko bakteriostazy).

Bakteriostatyczne środki - substancje wstrzymujące rozwój bakterii poprzez ograniczenie procesów przemiany materii i zdolności rozmnażania się.

Balneologia - dział medycyny, nauka zajmująca się badaniem właściwości leczniczych kąpieli i wód mineralnych z naturalnych zdrojów oraz działających łącznie z wodą czynników chemicznych, fizycznych i klimatycznych.

Bandera - przynależność państwowa statku wodnego. W węższym znaczeniu bandera to flaga określająca tę przynależność. Często bandera różni się zasadniczo od flagi państwa. Bandera określa jednocześnie charakter statku, jej kształt i wygląd muszą być określone w specjalnym rejestrze statków. Uroczyste podniesienie bandery jest związane z przejęciem statku przez armatora i oddaniem do eksploatacji.

Bariera - skały koralowe na pełnym morzu, poło­żone równolegle do najbliższego  brzegu.

Bariera zatokowa - zbudowana z osadu morskiego związanego na obu końcach z lądem, rozciąga się w poprzek ujścia zatoki oddzielając ją od wód otwartych.

Bariery biogeochemiczne - struktury przyrodni­cze (najczęściej liniowe, naziemne) spowalniają­ce krążenie  biogenów, np. okrajki, zakrzewienia i zadrzewienia nad  brzegami wód zapobiegające spływowi  biogenów do wód.

Bariery ekologiczne - bariery rozwoju gospodarczego i społecznego mogące wystąpić w wyniku zmian w środowisku, które naruszając równowagę ekologiczną, zmniejszają lub eliminują możliwość pełnienia przez przyrodę wszystkich jej funkcji

Barka - rodzaj statku o płaskim dnie, najczęściej pozbawiony własnego napędu.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna