Analiza społeczeństwa biblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego



Pobieranie 2.64 Mb.
Strona1/47
Data29.04.2016
Rozmiar2.64 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


Piotr Sztompka

SOCJOLOGIA

ANALIZA SPOŁECZEŃSTWA

Biblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego

Wydawnictwo Kraków, Znak,

Projekt okładki i obwoluty Robert Guzik

Fotografie barwne Piotr Sztompka

Adiustacja i korekta Małgorzata Biernacka

Projekt graficzny i łamanie Wydawnictwo PLUS

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Edukacji Narodowej i Sportu

® Copyright by Piotr Sztompka,

Zamówienia: Dział Handlowy 30-105 Kraków, ul. Kościuszki



Basi

Po blisko trzydziestu latach braku rodzimego, oryginalnego podręcznika socjologia polska będzie wreszcie dysponowała dziełem ze wszech miar wybitnym, slużącym jako podstawowy tekst akademicki, zarówno na studiach magisterskich, jak i licencjackich. Dzieło wyróżnia się niezwykłą systematycznością wykładu, eleganckim, komunikatywnym językiem i umiejętnością plastycznego ukazywania najbardziej skomplikowanych zjawisk społecznych.

Andrzej Kojder, profesor UW



Autor jest znakomitym znawcą teorii socjologicznej. Zarówno klasycznej, jak i współczesnej, i tę swoją erudycję świetnie wykorzystuje, odwołując się do twierdzeń teoretycznych wtedy, gdy służą mu one do opisu i zrozumienia rzeczywistości. Lektura podręcznika pozwala zapoznać się i z podstawowymi zjawiskami społecznymi, i z postaciami najważniejszych socjologów, i wreszcie z najistotniejszymi dyskusjami wśród socjologów.

Marek Ziółkowski, profesor UAM

Spis treści

1. Socjologia i społeczeństwo

Wiedza społeczna a socjologia .

Wizje „naukowości" socjologii

Społeczeństwo - przedmiot socjologii .

Wielowymiarowość sytuacji społecznych .

Jednostka w społeczeństwie - konteksty społeczne

Socjologiczna wyobraźnia i język socjologii .
Część I
AKTYWNOŚĆ CZŁOWIEKA

2. Od zachowań do działań społecznych .

Zachowanie .

Działanie .

Czynności społeczne

Działania społeczne .

3. Od działań społecznych do interakcji

Działanie wspólne, czyli kontakt społeczny .

Anatomia interakcji społecznej

Cztery teorie interakcji

Od interakcji prostych do sieci interakcji

4. Od interakcji do stosunków społecznych .

Interakcje powtarzalne i regularne

Od interakcji regularnej do regulowanej .

Stosunek społeczny

Typy stosunków społecznych .

Kontinuum przejawów aktywności ludzkiej



5. Od stosunków społecznych do organizacji

Środowisko społeczne .

Krąg społeczny

Konglomerat pozycji .

Sekwencja pozycji

Organizacja społeczna .



6. Od organizacji do struktury społecznej

Struktura jako forma społeczna .

Determinacja strukturalna .

Cztery aspekty struktury .

Dynamika struktur

7. Od działań masowych do ruchów społecznych

Społeczeństwo masowe .

Działania masowe

Zachowania zbiorowe .

Działania zbiorowe

Ruchy społeczne

Dynamika ruchów społecznych .
Część II

CAŁOŚCI SPOŁECZNE

8. Od wielości jednostek do grupy społecznej

Cechy grupotwórcze

Odmiany zbiorowości ludzkich .

Więź moralna - treść i zasięg .

Patologia więzi moralnej

Zjawisko równoczesnej partycypacji

Grupy zorganizowane .

Sekwencja typów zbiorowości i dynamika

ich krystalizacji .

9. Odmiany grup społecznych

Obiektywne kryteria klasyfikacji .

Subiektywne kryteria klasyfikacji .

Syntetyczne typologie grup


Część III

KULTURA

10. Socjologiczne pojęcie kultury .

Różnorodność sposobów życia i „fakty społeczne" .

Pojęcie kultury .

Socjologia. Analiza społeczeństwa

Obszary regulacji kulturowej

„Anatomia" kultury

Uniwersalia kulturowe .

Od etnocentryzmu do „politycznej poprawności" .

Tradycja kulturowa .

Tworzenie kultury



11. System aksjo-normatywny

Normy i wartości .

Siła regulacji .

Podwójna relatywizacja

Kompleksy reguł: procedury, instytucje, role

Podsystemy aksjo-normatywne: zwyczaj, moralność i prawo

Spoistość i konfliktowość systemu aksjonormatywnego

Stosowanie się do reguł: konformizm i dewiacja .



12. Świadomość społeczna

Język - instrument idei .

Od świadomości indywidualnej do społecznej

Odmiany świadomości społecznej .

Patologia świadomości społecznej .

13. Kultura zaufania .

Teorie i teoretycy zaufania

Zaufanie i nieufność: „zakłady" na temat przyszłości .

Zasadność zaufania lub nieufności

Strukturalne źródła kultury zaufania

Podmiotowe czynniki kultury zaufania .

Funkcje i dysfunkcje zaufania i nieufności

Przesłanie dla praktyki


Część IV

PODZIAŁY SPOŁECZNE

14. Nierówności społeczne

Nierówność a nierówność społeczna .

Dobra generujące nierówności społeczne .

Idea stratyfikacji społecznej .

Warstwy społeczne

Ruchliwość społeczna .

Klasy społeczne

Inne nierówności dychotomiczne .



15. Funkcje i geneza nierówności

Ideologie nierówności

Teorie nierówności .

16. Władza i autorytet

Władza jako odmiana nierówności .

Odmiany władzy

Formy legitymizacji władzy

Przywództwo
Część V

FUNKCJONOWANIE SPOŁECZEŃSTWA

17. Socjalizacja i kontrola społeczna .

Zmienność społeczeństwa

Geneza ludzkiego sposobu życia .

Socjalizacja: wchodzenie do społeczeństwa

Trzy wizje internalizacji kultury

Odmiany socjalizacji .

Efekty socjalizacji .

Słabe ogniwa socjalizacji .

Granice kontroli społecznej

Przesłanie praktyczne .



18. Proces instytucjonalizacji

Determinacja strukturalna a morfogeneza

Instytucjonalizacja jako odmiana morfogenezy .

Innowacje i innowatorzy

Kariera innowacji .

Omijanie i erozja reguł .

Socjologia. Analiza społeczeństwa
Część VI

ZMIENNOŚĆ SPOŁECZNA

19. Zmiana społeczna, rozwój i postęp

Zmiana społeczna

Proces społeczny .

Rozwój społeczny

Postęp społeczny .

Losy idei postępu

Od przedmiotowego do podmiotowego ujęcia postępu .

20. Trauma zmian społecznych

Od dyskursu postępu do dyskursu traumy .

Traumatogenne zmiany społeczne

Trzy poziomy traumy kulturowej .

Genealogia traumy kulturowej

Czynniki pośredniczące .

Symptomy traumy .

Radzenie sobie z traumą

Przezwyciężenie traumy .

21. Czas w społeczeństwie .

Czas jako wymiar życia społecznego

Czas jako aspekt zmiany społecznej .

Czas ilościowy i jakościowy .

Czas w świadomości społecznej i kulturze .

Kulturowa regulacja czasu .

Społeczne funkcje czasu .

22. Klasyczne wizje dziejów .

Klasyczny ewolucjonizm w socjologii

Różne wizje ewolucji .

Neoewolucjonizm w etnologii i socjologii .

Neodarwinizm i socjobiologia .

Teoria modernizacji .

Teoria społeczeństwa postindustrialnego .

Teoria cykli dziejowych w historiozofii

Socjologiczne teorie cykli

Wizja trzecia - marksizm .

Marksizm po Marksie .

23. Stawanie się społeczeństwa

Socjologia historyczna .

Teoria podmiotowości .

Trzeci poziom rzeczywistości społecznej

Idea podmiotowości w historii myśli .

Historia jako realizacja i wytwarzanie podmiotowości .



24. Rewolucja społeczna

Rewolucje jako znamię epoki nowoczesnej

Pojęcie rewolucji .

Przebieg rewolucji .

Modele rewolucji

Teorie rewolucji

Zdefiniowana ignorancja w teorii rewolucji .

Część VII



SPOŁECZEŃSTWO WSPÓŁCZESNE

25. Nowoczesność i późna nowoczesność

Pojęcie nowoczesności: historyczne i analityczne .

Modele biegunowe

Osobowość nowoczesna

Krytyka nowoczesności .

Co po nowoczesności?

Późna nowoczesność .

26. Globalizacja

Od izolacji do globalizacji

Prekursorzy teorii globalizacji

Globalizacja kultury

Teorie globalizacji kulturowej

Cztery wizje globalizacji

Test sprawdzający rozumienie pojęć socjologicznych .

Sto książek z mojej półki

Indeks rzeczowy

Indeks osób

Socjologia. Analiza społeczeństwa
SPIS BIOGRAMÓW

Jean Baudrillard (1929-)

Pierre Bourdieu (1930-2002) .

Auguste Comte (1798-1857) .

Charles H. Cooley (1864-1929)

Emile Durkheim (1858-1917) .

Norbert Elias (1897-1990)

Michel Foucault (1926-1984)

Anthony Giddens (1938-)

Erving Goffman (1922-1982)

Jurgen Habermas (1929-)

George C. Homans (1910-1989) .

Bronisław Malinowski (1884-1942)

Karol Marks (1818-1883)

George H. Mead (1863-1931) .

Robert K. Merton (1910-) .

Stanisław Ossowski (1897-1963) .

Vilfredo Pareto (1848-1923)

Talcott Parsons (1902-1979)

Georg Simmel (1858-1918) .

Pitirim A. Sorokin (1889-1968) .

Herbert Spencer (1820-1903)

William G. Sumner (1840-1910) .

Alexis de Tocqueville (1805-1859)

Ferdinand Toennies (1855-1936) .

Max Weber (1864-1920) .

Florian Znaniecki (1882-1958) .
SPIS DIAGRAMÓW (w e-booku wycięte)

1. Główny akcent różnych orientacji socjologicznych .

2. Konteksty życia społecznego

3. Formy aktywności i relacji międzyludzkich .

4. Typy struktur komunikacyjnych

5. Przykładowe socjogramy .

6. Formy aktywności zbiorowej .

7. Formy zbiorowości

8. Komplikowanie struktury grupowej

9. Typy identyfikacji z grupą

l0a. Konglomerat pozycji i ról („wcielenia" Jana) .

l0b. Partnerzy roli (kontakty każdego lekarza „jako lekarza") .

11. Dysonans kulturowy

12. Rodzaje konformizmu i dewiacji wg R. Mertona

13. Działanie a reguły społeczne

14. Skala odrzucenia społecznego

15. Genealogia kultury zaufania

16. Krystalizacja klas społecznych .

17. Formy władzy i wpływu

18. Kariera innowacji

19. Typy procesów

20. Formy zmienności społecznej

21. Sekwencja traumatyczna

22. Genealogia konfliktu klasowego

23. Relatywna deprywacja .

24. Krzywa „J" J. Daviesa .


SPIS PLANSZ BARWNYCH (w e-booku wycięte)

Poznanie socjologiczne

Sens działania

Koordynacja działań

Flirt - forma interakcji

Gra jako interakcja

Język gestów

Sygnały bliskości (tie-signs)

Formy zbiorowości

Szyk jako forma zbiorowości

Organizacja przestrzeni

Wymiana i handel - treść życia

Kostium jako znak roli

Proste role zawodowe

Wąska specjalizacja zawodowa

Demonstracja statusu

Symbole statusu

Bieda i marginalizacja

Młodość i starość

Relikty kulturowe

Socjalizacja

Tworzenie idoli

Folklor jako przekaz tradycji

Regulacja zachowania

Audytoria

Zachowanie zbiorowe a sacrum

Formy zbiorowej ekspresji

Rytualizacja sacrum

Komercjalizacja sacrum i charyzmy

Kontestacja

Ruchy społeczne

Cywilizacja konsumpcyjna

Świątynie konsumpcji

Podziękowanie

Książka ta powstawała latami w notatkach i konspektach do moich wykładów, przede wszystkim w Uniwersytecie Jagiellońskim, ale także piętnastokrotnie w USA (na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku i Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles) oraz sporadycznie kilku innych uniwersytetach w Europie, Ameryce Łacińskiej i Australii. Udział w niej mają więc moi studenci, polscy i zagraniczni.

Napisana jednak została w całości podczas czterech wiosennych miesięcy 2001 roku. Taka intensywność pracy możliwa była tylko dzięki zaproszeniu mnie, jako gościa Rektorów, do dwóch instytutów badań zaawansowanych - węgierskiego Collegium Budapest oraz holenderskiego NIAS (The Netherlands Institute for Advanced Study). Rektorzy Ga-bor Klaniczay i Henk Wesseling stworzyli mi w tym czasie zupełnie idealne warunki życia i pracy. Jeśli istnieje specjalne miejsce w niebie czy raju przeznaczone dla uczonych, to z pewnością wygląda ono dokładnie tak, jak ich instytuty.

W skomplikowanym i mozolnym dziele przygotowania edytorskiego i produkcji tomu na szczególną moją wdzięczność zasłużyli Adam Michajłów i wnikliwa redaktorka Małgorzata Biernacka.



Rozdział l

Socjologia i społeczeństwo

Wiedza społeczna a socjologia

Powiada się, że socjologia to nowa nauka na bardzo stary temat. Albo że socjologia ma krótką historię, ale długą przeszłość. Rzeczywiście, jako osobna dziedzina wiedzy naukowej rodzi się dopiero w I połowie XIX wieku. Nazwę „socjologia" wprowadza w 1838 roku francuski filozof Auguste Comte, budując zbitkę pojęciową z łacińskiego socius (zbiorowość, społeczeństwo) i greckiego logos (mądrość, wiedza). W połowie wieku pierwsze książki mające w tytule termin „socjologia" pisze brytyjski myśliciel Herbert Spencer. Ale musiał upłynąć cały wiek XIX, zanim socjologia pojawiła się jako uznana dyscyplina akademicka nauczana na uniwersytetach.

Mimo że swoje korzenie intelektualne miała w Europie, pełną akceptację instytucjonalną zdobywa najpierw w Ameryce. W Stanach Zjednoczonych pierwszy wydział socjologii powstaje już w 1892 r. na Uniwersytecie w Chicago (kieruje nim Albion W Smali, równocześnie założyciel „American Journal of Sociology", do dziś czołowego czasopisma socjologicznego w USA). Amerykańskie Stowarzyszenie Socjologiczne (ASA), największa do dziś organizacja zawodowa socjologów, utworzone zostaje w 1909 roku.

W Europie pierwsza katedra socjologii ustanowiona zostaje we Francji w 1895 roku na Uniwersytecie w Bordeaux (obejmuje ją Emile Durkheim, który też od roku 1898 zaczyna redagować bardzo wpływowy periodyk „UAnnee Sociologiąue"). W Niemczech znacznie później, bodopiero w 1919 roku, na Uniwersytecie w Monachium pierwszą katedrę/^cjofdgii uzyskuje Max Weber, wcześniej sławny już profesor ekonomii czy historii gospodarczej, który w 1909 roku był, wspólnie z Ferdinandem Toenniesem i Georgem Simmlem, założycielem pierwszego niemieckiego stowarzyszenia socjologicznego. W Wielkiej Brytanii dopiero po II wojnie światowej socjologia uzyskuje uznany status na głównych uniwersytetach, w Oxfordzie i Cambridge uprawiana wcześniej jako antropologia społeczna lub filozofia społeczna i polityczna. W Polsce twórcą pierwszego uniwersyteckiego ośrodka socjologicznego był Florian Znaniecki, założyciel katedry na Uniwersytecie w Poznaniu w roku 1920 oraz redaktor pierwszego polskiego czasopisma socjologicznego, ukazującego się do dzisiaj „Przeglądu Socjologicznego".

W skali międzynarodowej socjologowie zaczęli organizować się w 1893 roku, kiedy francuski uczony Renę Worms założył elitarny, niewielki liczbowo Międzynarodowy Instytut Socjologiczny (Institut International de Sociologie, IIS). Dopiero jednak w 1949 roku powstała organizacja masowa o zasięgu światowym, reprezentująca socjologów z niemal stu krajów i licząca obecnie ponad trzy tysiące członków - Międzynarodowe Stowarzyszenie Socjologiczne (International Sociological Association, ISA).

Jest więc socjologia dziedziną stosunkowo młodą. To mam na myśli, mówiąc, że socjologia ma krótką historię. Równocześnie jednak refleksja na temat społeczeństwa jest zapewne odwieczna, towarzyszy ludziom od zarania dziejów. Życie bowiem w otoczeniu innych ludzi, kontakty z innymi, współpraca, konkurencja, walka to podstawowe fakty egzystencjalne gatunku ludzkiego. Jesteśmy gatunkiem stadnym, żyjemy w zbiorowościach - od rodziny, przez ród, plemię, wspólnotę lokalną, sąsiadów, przyjaciół, współpracowników, po naród, czy wreszcie to, co dziś objawia się coraz wyraźniej dzięki rozszerzającym się powiązaniom komunikacyjnym, ekonomicznym, kulturalnym, a także celowej polityce integracyjnej - społeczeństwo kontynentalne lub globalne, np. europejskie czy światowe. Zauważali to już starożytni filozofowie (np. Arystoteles), definiując człowieka jako „istotę społeczną" (homo so-cius albo homo politicus).

Nigdy nie jesteśmy sami, od urodzenia do śmierci otaczają nas inni i musimy jakoś radzić sobie z innymi, układać nasze życie wśród innych. Zbieramy różne doświadczenia z takich kontaktów, porównujemy z doświadczeniami bliskich i znajomych, uogólniamy je, wyprowadzamy z nich różne życiowe strategie, które stosujemy w codziennej praktyce. Każdy człowiek jest więc w pewnym sensie socjologiem. Tyle że nie socjologiem akademickim, naukowym. To mam na myśli, mówiąc, że socjologia ma długą przeszłość.

Czym cechuje się ta przed-socjologiczna wiedza o społeczeństwie? Występuje ona w trzech postaciach: wiedzy potocznej, wrażliwości artystycznej i refleksji filozoficznej. Wiedza potoczna jest, po pierwsze, zbiorem spostrzeżeń dość przypadkowych i osobistych. Każdy żyje w nieco odmiennych zbiorowo-ściach, w różnych warunkach, ma nieco inne losy życiowe, inne sukcesy i porażki, a zarazem każdy ma skłonność do ich generalizowania, traktowania jako powszechnych i typowych. Nasza perspektywa, nasz własny punkt widzenia wydają się nam jedynie uprawnione. Dlatego, po drugie, mądrość potoczna jest fragmentaryczna i niespójna. Nawet wtedy, gdy ulega sformułowaniu w przysłowiach ludowych, codziennych porzekadłach lub bardziej rozbudowanych mitach i opowieściach, nie tworzy systemu. Da się ją co najwyżej ułożyć alfabetycznie w słownik przysłów, z których każde dotyczy zupełnie różnych spraw, a które ponadto czasami nie zgadzają się ze sobą, mówiąc rzeczy sprzeczne. Po trzecie, mądrość potoczna jest często pochopna, nie troszczy się zbytnio o mocne uzasadnienie swoich konkluzji, o rzetelną bazę dowodową dla wypowiadanych prawd, zadowala się niekiedy pojedynczymi faktami, a nawet faktami pozornymi, mitami czy złudzeniami. I wreszcie, po czwarte, wiedza zdroworozsądkowa jest często apodyktyczna, nie stroni od zdecydowanych ocen, zaleceń, sądów wartościujących. Łatwo popada w moralizatorstwo, lansuje partykularne dyrektywy i reguły.

Wiedzę o społeczeństwie artykułuje również sztuka. Najbardziej oczywiste jest to w odniesieniu do literatury, zwłaszcza prozy realistycznej (czyż nie są wyśmienitymi socjologami Balzac, Zola, Faulkner, Steinbeck, Grass, Fuentes, Marąuez, żeby wspomnieć tylko kilka nazwisk). Treści socjologiczne odnajdujemy także w poezji czy dramacie. Przynosi je w wielkim bogactwie publicystyka. W niedyskursywny sposób obserwacje i intuicje na temat społeczeństwa sugeruje także malarstwo (Goya, Bosch), rzeźba, a nawet twórczość muzyczna, np. opera. Ogromną skarbnicą wiedzy socjologicznej jest film, fotografia, reportaż telewizyjny.

I nic w tym dziwnego. Dominującym tematem sztuki jest przecież los człowieka, a los ten, jak wskazywaliśmy, nierozerwalnie związany jest ze społeczeństwem. Poprzez sztukę realizuje się więc istotny zasób poznania socjologicznego. Ale oczywiście dokonuje się to niejako przy okazji. Cele i aspiracje sztuki są inne, a jej wartości nie mierzy się głównie korzyściami poznawczymi. Stąd nie wiążą sztuki rygory i standardy dochodzenia do obiektywnej prawdy. Jest ona w tym sensie bliższa myśleniu potocznemu niż naukowej socjologii.

Trzecia postać przed-socjologicznej wiedzy społecznej to filozofia społeczna (czy filozofia polityczna), jeden z głównych nurtów filozofii od czasów starożytnych. Różni się ona istotnie od wiedzy potocznej i poznania artystycznego. Przede wszystkim tym, że jako swój cel stawia odkrywanie prawdy o świecie. Po drugie, jest to refleksja uprawiana profesjonalnie, przez zawodowych myślicieli, a nie na boku, przy okazji codziennych spraw życiowych czy kreacji artystycznej. Pozwala dzięki temu przekroczyć ramy indywidualnych doświadczeń i ograniczenia subiektywnego horyzontu. Opiera się na szerokich obserwacjach porównawczych dotyczących różnych społeczeństw, korzysta z materiałów historycznych na temat społeczeństw przeszłości. Po trzecie, daleko większą wagę przywiązuje do precyzyjnego formułowania i uzasadniania wypowiadanych sądów, choć ciągle nacisk położony jest na uzasadnienia rozumowe, spójność wywodów, prawidłowość dedukcji, a fakty empiryczne czy historyczne są traktowane tylko jako ilustracje. Po czwarte, poszczególne tezy wiąże się tu w całościowe systemy, akcentując ich logiczną spoistość i dążąc do wypełnienia wszystkich pojawiających się pól niewiedzy. Z takich filozoficznych systemów budowanych przez Augusta Comte'a czy Herberta Spencera wyłoniła się właśnie socjologia. Po piąte, typowy jest normatywny, wartościujący punkt widzenia, a także ambicja formułowania wskazówek i zaleceń praktycznych czy politycznych. Nie przypadkiem tak wielką rolę w filozofii społecznej odgrywa etyka oraz tak liczne są, mniej lub bardziej utopijne, wizje „doskonałych społeczeństw".

Socjologia wyłania się z tych trzech odmian myśli przed-socjologicznej, jest kontynuacją i zarazem odmienną postacią wiedzy potocznej, twórczości artystycznej i filozofii społecznej. Oczywiście nie wypiera tamtych form myśli ludzkiej, dodaje się do nich, istnieje obok nich, wyróżniając się jednak pod istotnymi względami. Momentem przełomowym jest spostrzeżenie, że społeczeństwo nie jest chaosem ludzkich przypadków, lecz posiada swoiste, powtarzalne cechy i prawidłowości, a zatem może być przedmiotem nowej, rozwijającej się od epoki Oświecenia perspektywy poznawczej, a mianowicie nowoczesnej, empirycznej i eksperymentalnej nauki, zmierzającej do formułowania ogólnych praw rzeczywistości. Rozciągnięcie na świat społeczny nowoczesnej perspektywy naukowej stosowanej już od XVII wieku w odniesieniu do świata przyrody -w astronomii, fizyce, chemii, biologii - dało początek naukowej socjologii.

Ta nowa, naukowa perspektywa wyróżniała się pod trojakim względem: tym, jak wiedzę się zdobywa, tym, jak formułuje się rezultaty i tym, jak korzysta się z uzyskanych wyników. Po pierwsze więc, naukowa socjologia odwoływała się do systematycznego, standardowego sposobu osiągania i uzasadniania tez prawdziwych, zwanego metodą naukową. Za ostateczne kryterium prawdziwości uważała empirycznie czy eksperymentalnie stwierdzone fakty społeczne. Zmierzała do uzasadnionych uogólnień takich faktów w postaci praw społecznych. Żądała na ogół kategorycznego formułowania sądów i powstrzymywania się od ocen i wartościowań. Po drugie, socjologia naukowa proponowała nowe, wyraźnie zdefiniowane, ostre, a najlepiej mierzalne pojęcia, czyli zmienne, tworzące swoisty język dyscypliny. Pojęcia te miały być stosowane w twierdzeniach o zależnościach pomiędzy rozmaitymi faktami czy zjawiskami. A wielość twierdzeń miała być logicznie powiązana w systemy, zwane teoriami naukowymi. Po trzecie, naukowa wiedza socjologiczna miała służyć do ugruntowanej, mocno uzasadnionej odpowiedzi na kilka rodzajów pytań. Najpierw na pytania opisowe: jak jest naprawdę? Tutaj rola socjologii polegała na podważaniu i obalaniu różnych mitów i złudzeń typowych dla perspektywy potocznej czy przerysowań i idealizacji występujących w sztuce. Miała więc przede wszystkim weryfikować fakty. Miała także zaglądać pod powierzchnię zjawisk naocznie postrzegalnych, szukając głębszych, ukrytych warstw rzeczywistości społecznej. Miała wreszcie odkrywać niezamierzone i nieuświadamia-ne konsekwencje społeczne działań podejmowanych przez członków społeczeństwa. Następne pytanie to: dlaczego jest tak właśnie? Tutaj socjologia pragnęła szukać przyczyn bardziej fundamentalnych niż te, które narzucał zdrowy rozsądek, odkrywać głębokie mechanizmy zjawisk, ukazywać ich powiązania z kontekstem innych zjawisk równoczesnych, a także z sekwencją zjawisk wcześniejszych. Chciała także odróżniać przyczyny rzeczywiste i pozorne lepiej, niż czyniła to filozofia. Po trzecie, socjologia chciała przewidywać przyszły bieg zdarzeń, odpowiadać na pytanie: jak będzie? Ale nie zadowalać się przeczuciami czy proroctwami, lecz wyprowadzać z praw naukowych spodziewane tendencje, uzasadnione prognozy społeczne. I wreszcie, po czwarte, socjologia miała aspiracje praktyczne: chciała udzielać naukowo ugruntowanych rad na temat tego, co robić, aby zmienić społeczeństwo w pożądanym kierunku. Adresowała te rady do polityków czy administratorów kierujących życiem społecznym, ale także do zwykłych ludzi, dostarczając im lepszego rozeznania w społeczeństwie i tym samym lepszych szans realizowania ich dążeń i aspiracji.

Te cechy naukowej socjologii, wskazane już przez twórców dyscypliny w XIX wieku, zachowały aktualność do dziś. Wyznaczają sposoby postępowania i cele, jakie stawiają sobie także współcześni socjologowie. A dokładniej -większość socjologów współczesnych. Pod koniec XX wieku bowiem pojawili się i tacy, którzy kwestionują przewagę podejścia naukowego nad poznaniem intuicyjnym opartym na emocjach, inspiracji, iluminacji, przeżyciach estetycznych, artystycznych itp. Inni z kolei, uznając potrzebę nauki w odniesieniu do przyrody czy techniki, odrzucają ideę wszelkich prawidłowości i zależności w świecie społecznym, traktując go jako domenę całkowitej przypadkowości, dowolności, płynności i fragmentaryczności. Taka destrukcja naukowej socjologii dokonuje się pod modnym hasłem postmodernizmu. Kierunek ten na szczęście jedynie marginalnie wpływa na to, co robią naprawdę socjologowie na całym świecie, i należy sądzić, że stanowi przemijającą szybko dewiację myślową, ślepą uliczkę w rozwoju dyscypliny.

AUGUSTE COMTE (1798-1857)

Filozof francuski, który w swoim głównym, sześciotomowym dziele Cours de philosophie positive [Kurs filozofii pozytywnej] wydanym w latach 1830-1842 podjął syntezę całej dotychczasowej wiedzy naukowej, postulując jej rozszerzenie na obszar zjawisk związanych z życiem społecznym i inicjując nową dyscyplinę nauki -socjologię.

Myślenie naukowe albo inaczej „pozytywne" było w jego ujęciu ukoronowaniem ewolucji myśli ludzkiej przechodzącej trzy stadia: teologiczne (gdy w wyjaśnieniach zjawisk ludzie odwołują się do sił nadprzyrodzonych czy istoty boskiej), metafizyczne (gdy wyjaśniają przez abstrakcyjne pojęcia i rozumową kontemplację) i wreszcie pozytywne (gdy formułują twierdzenia oparte na faktach i zależnościach współistnienia lub następstwa między faktami). Z kolei socjologia była dla Comte'a ukoronowaniem hierarchii nauk, mogła powstać dopiero na bazie nauk wcześniejszych: matematyki, astronomii, chemii, fizyki, biologii. Zajmuje się bowiem przedmiotem o najwyższym stopniu złożoności.

Świat przyrody i społeczeństwa stanowi jedność i dlatego także metoda socjologii musi opierać się na tych samych zasadach co metody nauk przyrodniczych. Socjologia musi naśladować wzorce metodologiczne nauk przyrodniczych, w szczególności musi opierać się na faktach i poza zaobserwowane fakty nie wychodzić. Głównym podejściem badawczym socjologii jest metoda porównawcza. A celem - „rozumienie-przewidywanie-zapobieganie", czyli formułowanie wyjaśnień, z których wyprowadzić można predykcje i zalecenia praktyczne. Szczególną racją istnienia socjologii jest dokonujący się w wyniku XVIII-wiecznych rewolucji, a zwłaszcza Wielkiej Rewolucji Francuskiej, fundamentalny przełom społeczny: zastąpienie społeczeństwa tradycyjnego - nowoczesnym, opartym na przemyśle, zurbanizowanym i republikańskim. Nowy system nie rozwinie się spontanicznie, wymaga racjonalnego kierowania, którego podstaw dostarczyć winna właśnie socjologia.

Comte postrzegał społeczeństwo na podobieństwo skomplikowanego organizmu, czyli stosował analogię organianą. Budowę społeczeństwa albo inaczej - anatomię badać winna „statyka społeczna", a jego funkcjonowanie i zmienność, czyli fizjologię - „dynamika społeczna". Podstawowym składnikiem społeczeństwa są grupy społeczne, a wśród nich największą rolę odgrywa rodzina. Od Comte'a pochodzi znane powiedzenie, że rodzina jest podstawową komórką społeczną. Społeczeństwo ulega nieustannemu procesowi rozwoju, a jego kierunek i etapy wskazuje wspomniane wcześniej „prawo trzech stadiów".

LITERATURA

A. Comte, Metoda pozytywna w szesnastu wykładach, Warszawa 1961, PWN

A. Comte, Rozprawa o duchu filozofii pozytywnej, Warszawa 198. Skarga, Comte, Warszawa 1966, Wiedza Powszechna

M. Kucia, „Comte", w: Encyklopedia Socjologii, 1.1, Warszawa 1998, Oficyna Naukowa, s. 97-J. Szczepański, Socjologia: rozwój problematyki i metod, Warszawa 1969, PWN, s. 49-J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, 1.1, Warszawa 1981, PWN, s. 255-2


: studia -> inzynierskie
inzynierskie -> Marketing przemysłowy literatura: T. Wojciechowski :”Marketing I logistyka na rynku środków produkcji” Białecki : „Marketing producenta I eksportera”
studia -> Matematyka zad. Opisz technikę sprytnego mnożenia przez: a 50, b 99 Za
studia -> Techniki decyzyjne – wykłady – dr Marek Sołtysik A. Podstawowe informacje egzamin pisemny, testowy – wtorek, 29 stycznia 2008 roku, J. Supernat: „Techniki decyzyjne”
studia -> Sylabus podstawowe informacje o przedmiocie
studia -> Tytuł projektu wpisany czcionką Times New Roman 14 pt pogrubioną, prostą, tekst wyśrodkowany, interlinia pojedyncza Imię i nazwisko Studenta, czcionka 12 pt., pogrubiona
studia -> Tytuł projektu wpisany czcionką Times New Roman 14 pt pogrubioną, prostą, tekst wyśrodkowany, interlinia pojedyncza Imię i nazwisko Studenta, czcionka 12 pt., pogrubiona
studia -> `Kryterium jakości oprogramowania


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna