Analiza społeczeństwa biblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego


Najważniejsze pojęcia wprowadzone w rozdziale



Pobieranie 2.64 Mb.
Strona9/47
Data29.04.2016
Rozmiar2.64 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   47

Najważniejsze pojęcia wprowadzone w rozdziale

BIUROKRACJA: szczególnie dziś rozpowszechniona forma organizacji, mająca realizować naj-petniej postulaty instrumentalnej racjonalności, efektywności, bezosobowości - przenikające kulturę nowoczesną.

DRABINA BIUROKRATYCZNA: typowa dla organizacji biurokratycznej wieloszczeblowa hierarchia pozycji (urzędów, stanowisk) ułożona według zakresu posiadanej władzy.

ENDOGAMIA ŚRODOWISKOWA: tendencja do zawierania małżeństw z partnerami o podobnej pozycji społecznej.

INSTRUMENTALNA EFEKTYWNOŚĆ: uzyskiwanie jak największych rezultatów w możliwie najmniej kosztowny sposób (przy najmniejszych nakładach).

KOMPETENCJE PODMIOTOWE: zakres osób, wobec których urząd podjąć może wiążące decyzje.

KOMPETENCJE PRZEDMIOTOWE: zakres spraw, co do których urząd może wiążąco decydować.

KONFLIKT MIĘDZY POZYCJAMI SPOŁECZNYMI (inaczej konflikt ról): niezgodność oczekiwań związanych z rozmaitymi pozycjami zajmowanymi równocześnie przez jedną osobę.

KONFLIKT W OBRĘBIE POZYCJI SPOŁECZNEJ: niezgodność oczekiwań ze strony rozmaitych partnerów, z którymi ma typowo do czynienia każdy, kto zajmuje jakąś pojedynczą pozycję społeczną. Inaczej: konflikt między segmentami jego roli społecznej.

KONGLOMERAT POZYCJI (ang. status set): zbiór pozycji, które zajmuje równocześnie dana osoba.

KRĄG SPOŁECZNY: zestaw typowych innych pozycji, z którymi dana pozycja jest powiązana, wyznaczający typowe kierunki interakcji i selekcjonujący typowych partnerów, z którymi nawiązuje kontakt każdy, kto pozycję tę zajmuje.

MENTALNOŚĆ ŚRODOWISKOWA: wspólnota lub podobieństwo koncepcji, ideologii, światopoglądów, jakie wyznają ludzie zajmujący takie same pozycje społeczne.

MYŚLENIE GRUPOWE: nadmierna identyfikacja i bezkrytyczna lojalność wobec organizacji, utwierdzana we wzajemnych interakcjach i wykluczająca dostrzeżenie i naprawienie błędów i wadliwości w jej funkcjonowaniu.

OLIGARCHIZACJA: opanowywanie kontroli nad organizacją przez niewielkie, często nieformalne grono, kierujące się coraz bardziej własnymi, egoistycznymi interesami grupowymi czy frakcyjnymi.

ORGANIZAGA SPOŁECZNA: zintegrowany zbiór pozycji społecznych i sieć wiążących je stosunków społecznych, realizujący wspólnie jakieś istotne społecznie funkcje.

POZYCJA CENTRALNA: taka pozycja społeczna, którą jednostka wskazuje sobie za najważniejszą i z którą się najbardziej identyfikuje w obrębie konglomeratu pozycji, jakie równocześnie zajmuje w społeczeństwie.

POZYGA NACZELNA: taka, na którą dana kultura kładzie największy nacisk jako najważniejszą.

POZYCJA PERYMETRYCZNA: każda z pozycji wchodzących do kręgu społecznego, usytuowana na „perymetrze" kontaktów i interakcji, jakie najczęściej nawiązuje każdy, kto zajmuje jakąś pozycję społeczną.

POZYCJA WIDOCZNA: pozycja zaktywizowana w danym kontekście społecznym, najważniejsza dla działań i interakcji podejmowanych tam właśnie, wobec której reagują partnerzy czy obserwatorzy.

POZYCJE DYSKRYMINUJĄCE: takie, które utrudniają, albo nawet zamykają dalszy krok w sekwencji pozycji (karierze, awansie).

POZYCJE PREDESTYNUJĄCE: takie pozycje, które zwiększają szansę zajęcia innej pozycji w sekwencji pozycji (karierze zawodowej, awansie itp.).

POZYCJE UTAJONE: takie, które nie są realizowane przez jednostkę w danej chwili i stąd bezpośrednio niewidoczne dla partnerów czy obserwatorów.

REIFIKACJA (UPRZEDMIOTOWIENIE): traktowanie podwładnych czy obywateli jak bezwolne, bierne przedmioty, niezdolne do własnego wyboru i podjęcia decyzji (inaczej: odmowa ludziom ich podmiotowości).

SEKWENCJA POZYCJI: zbiór pozycji zajmowanych kolejno, typowo następujących po sobie (kariera zawodowa, biografia).

SOLIDARNOŚĆ MECHANICZNA: poczucie wspólnoty oparte na podobieństwie ról, funkcji, sytuacji życiowej, wykonywanego zawodu.

SOLIDARNOŚĆ ŚRODOWISKOWA: więź społeczna, poczucie tożsamości zbiorowej typu „my", pomiędzy ludźmi o podobnej pozycji społecznej, zwłaszcza zawodowej.

SPOŁECZEŃSTWO ORGANIZACJI: jedno z określeń społeczeństwa nowoczesnego, wskazujące na wielką mnogość organizacji, do których należy każdy członek społeczeństwa, od których jest on zależny i które go otaczają.

ŚRODOWISKO SPOŁECZNE: jednorodny zbiór takich samych lub przynajmniej istotnie podobnych pozycji i ról.

Książki godne uwagi

22,47, 85 (patrz: STO KSIĄŻEK..., s. 633)

Rozdział 6



Od organizacji do struktury społecznej

Musimy obecnie postawić ostatni krok na drodze budowania coraz bardziej abstrakcyjnych kategorii służących do analizy życia społecznego. Wprowadzimy mianowicie pojęcie struktury społecznej, oderwane już ostatecznie od konkretnych ludzi, a charakteryzujące jedynie to, co metaforycznie nazywaliśmy „przestrzenią międzyludzką", a co stanowi najbardziej fundamentalną i swoistą właściwość społeczeństwa.

GEORG SIMMEL (1858-1918)

Intelektualista niemiecki, który w formule eseju, artykułu publicystycznego, wykładu publicznego ujął wiele oryginalnych spostrzeżeń i idei na temat życia społecznego. Zebrał je w tomie pt. Socjologia (1908), a wcześniej w książce pt. Filozofia pieniądza (1900). Pośmiertnie ukazało się wiele zbiorów artykułów Simmla pod redakcją jego uczniów i zwolenników.

Simmel poszukiwał specyficznego obszaru dla badań socjologii, który odróżniałby tę dyscyplinę od historii, psychologii i innych nauk o człowieku i społeczeństwie. Taka dziedzina swoista to czyste formy życia społecznego, które analizować można niezależnie od konkretnych kontekstów, w których występują, czy treści, którymi są wypełnione. Konflikt, konkurencja, kooperacja, dominacja, podległość, zażyłość, obcość, dystans społeczny itp. mają pewne właściwości i prawidłowości niezależnie od tego, kiedy, gdzie, między kim a kim pojawiają się. Podobnie jak linie, kwadraty, trójkąty czy koła mogą być badane w geometrii w oderwaniu od ich materialnego substratu. Idea taka prowadzi do postulatu abstrakcyjnej geometrii społecznej czy inaczej - socjologii formalnej jako właściwego sposobu uprawiania socjologii.

Formy społeczne nie są czymś danym, lecz raczej są nadane życiu społecznemu przez działające jednostki. Ulegają też nieustannej fluktuacji w wyniku działań jednostek. Wyłanianie się i zmienianie form społecznych wynika z naturalnej dla ludzi orientacji prospołecznej, impulsu do nawiązywania kontaktów z innymi. Najczystszymi przejawami takiego impulsu są: zabawa, rozmowa, spotkanie towarzyskie i sztuka. Takim bezinteresownym, autotelicznym kontaktom przeciwstawiają się kontakty instrumentalne: walka konkurencyjna, kontrakty handlowe, władza polityczna. Najprostszy kontakt dwóch osób to „diada". Kiedy liczba partnerów się zwiększa, zmienia się charakter kontaktów, niezależnie od dziedziny i sprawy, o którą chodzi. W „triadzie" na przykład zupełnie nowe fenomeny to: możliwość koalicji dwóch przeciw trzeciemu, możliwość mediacji w sporze, możliwość umocnienia swej pozycji przez strategię „dziel i rządź", a także możliwość rozstrzygnięcia przez większość.

Simmel analizował kontakty międzyludzkie jako subiektywnie ekwiwalentną wymianę pewnych wartości. Najwięcej uwagi poświęcił konfliktowi międzyludzkiemu, wskazując, że ma on nie tylko skutki destrukcyjne, ale i pozytywne, na przykład konflikt z grupami zewnętrznymi umacnia wewnętrzną spoistość i integrację grupy.

LITERATURA

G. Simmel, Socjologia, Warszawa 1975, PWN

G. Simmel, Filozofia pieniądza, Poznań 1997, Wydawnictwo Fundacji Humaniora

S. Magala, Simmel, Warszawa 1980, wiedza Powszechna

J. Szczepański, Socjologia: rozwój problematyki i metod, Warszawa 1969, PWN, s. 393-4J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, t. H, Warszawa 1981, PWN, s. 505-5Struktura jako forma społeczna

W pojęciu organizacji społecznej ludzie byli jeszcze obecni, aczkolwiek pozbawieni swojej indywidualnej tożsamości. Występowali bowiem jako typowi przedstawiciele pozycji społecznych czy wykonawcy ról społecznych. W pojęciu struktury społecznej znikają jednostki, pozycje społeczne czy role, a pozostaje jedynie czysta sieć relacji między nimi, sam kształt czy forma organizacji, a nie organizacja w jej pełnej treści.

Prekursorem nowoczesnego, abstrakcyjnego pojęcia struktury był w XIX wieku niemiecki myśliciel Georg Simmel. Nawiązując do starożytnego filozoficznego rozróżnienia formy i treści, wprowadza on do socjologii kategorię form społecznych. Socjologię postuluje traktować jako swoistą „geometrię społeczną". Tak jak geometria bada pewne typowe kształty czy konfiguracje -okręgi, kwadraty, kąty, linie, bryły - szukając ich cech i prawidłowości zupełnie niezależnie od tego, jakie uzyskują realne, materialne wcielenia - na papierze, blacie stołu, ścianie budynku - tak samo socjologia badać powinna czyste formy społeczne, formułować ich właściwości i prawa, abstrahując od tego, gdzie w realnym życiu społecznym występują.

Taką formą stosunku społecznego jest np. dla Simmla konflikt, niezależnie od tego, czy jest to konflikt małżeński czy kłótnia pracownika z szefem, czy bójka dwóch uczniów, czy potyczka na wojnie. Inną formą jest współzawodnictwo i znów można je badać niezależnie od tego, czy realizuje się między badaczami na uniwersytecie, handlarzami na rynku czy biegaczami na stadionie. Jeszcze inną formą jest władza, czy to będzie władza ojca nad dzieckiem, lidera gangu nad jego członkiem czy biskupa nad proboszczem. W bardziej złożonej sieci stosunków społecznych taką formą może być np. kooperacja, niezależnie od tego, czy występuje w brygadzie roboczej, oddziale wojskowym czy mafii. A jeszcze inną formą - hierarchia, niezależnie od tego czy spotykamy ją w fabryce, wojsku czy na uniwersytecie.

Idąc tropem wskazanym przez Simmla, można rozważać samą formę, konfigurację czy kształt stosunków społecznych zawartych w obrębie organizacji społecznej, w oderwaniu od tego, kogo stosunki te wiążą (między jakimi pozycjami czy rolami występują) i jaka jest treść tych stosunków (rodzaj wzajemnych działań normatywnie wyznaczonych w odpowiednich rolach). Można na przykład zauważyć, że konfiguracja taka jest scentralizowana, bo stosunki koncentrują się na jednej pozycji. I odnajdziemy taką formę zarówno w rządzie, jak w mafii, jak i w orkiestrze symfonicznej. Albo kiedy indziej poszczególne pozycje ułożone są liniowo, na przykład w tym sensie, że komunikujemy się zazwyczaj tylko z tymi, którzy zajmują pozycję sąsiednią, a niewłaściwe jest przeskoczenie tej kolejności czy pominięcie jakiegoś ogniwa i to znów niezależnie od tego, czy jest to „droga służbowa" w biurze, czy „łańcuch dowodzenia" w wojsku, czy rozmowa między siedzącymi obok siebie współbiesiadnikami przy stole weselnym.

Otóż taką czystą konfigurację stosunków społecznych, niezależnie od tego, między kim występują i czego dotyczą, nazywamy w dzisiejszej socjologii strukturą społeczną. Niekiedy mówimy w tym przypadku o „atrybutywnym pojęciu struktury", ponieważ jest ona traktowana jako cecha, atrybut przysługujący organizacjom społecznym. Takie pojęcie jest nieco odmienne, właśnie bardziej abstrakcyjne, od stosowanego czasami w myśleniu potocznym, gdzie uzyskuje znaczenie bardziej konkretne, przedmiotowe (mówimy tu o „realistycznym pojęciu struktury"). W sensie naukowym powiadamy najczęściej, że jakiś obiekt „posiada", „ma" określoną strukturę, potocznie zaś stwierdzamy, że jakiś obiekt „jest" strukturą, „stanowi" strukturę. Żeby odwołać się do przykładów z dziedziny pozaspołecznej, takie konkretne zastosowanie pojęcia wystąpi, gdy mówimy, że ten dom albo ten kościół, albo ten stół jest strukturą. Sugerujemy przez to tylko, że są to wszystko jakieś złożone konstrukcje, składające się z różnorodnych elementów. Kiedy natomiast mówimy w sposób bardziej abstrakcyjny, że ten dom ma strukturę wieżowca, ten kościół ma strukturę gotycką, a ten stół jest owalny, to wskazujemy nie tylko, że są to konstrukcje złożone, ale głównie jak są skonstruowane, jakie powiązania między elementami - cegłami, belkami, stropami, oknami, deskami, blatami - upodabniają je do siebie i odróżniają je od innych budowli czy mebli. Tak rozumiana struktura realizować się może w wielu, indywidualnie i konkretnie zróżnicowanych wcieleniach. Wieżowce na Manhattanie i w Poznaniu, Uniwersytet Łomonosowa w Moskwie i Pałac Kultury w Warszawie, Katedra w Kolonii i Kościół Mariacki w Krakowie, okrągły stół w Radzie Bezpieczeństwa ONZ i stolik w paryskiej kawiarni - to wszystko pary strukturalnie podobnych obiektów, które zarazem są strukturalnie odmienne od domków jednorodzinnych, świątyń barokowych czy biurek w urzędach. Czysta struktura to to, co rysuje na desce kreślarskiej architekt albo szkicuje na kartce stolarz. To przecież nie są ani domy, ani stoły, a tylko ich formy. Podobnie, wracając na teren społeczny, schemat organizacyjny wiszący na ścianie w gabinecie dyrektora firmy to nie firma, a tylko jej struktura. A schemat dowodzenia zdobiący salę odpraw w sztabie to oczywiście nie armia, a tylko struktura armii.

Powszechnie odróżnia się w socjologii tzw. mikrostruktury (małe struktury społeczne) i makrostruktury (wielkie struktury społeczne). Niektórzy socjologowie stosują te kategorie w sensie bliskim myśleniu potocznemu, tak jakby chodziło tu o rozmiar, wielkość pewnych obiektów społecznych (np. rodzina czy krąg przyjaciół to dla nich mikrostruktury, a klasa społeczna czy naród to makrostruktury). Może warto by mówić tutaj po prostu o małych i wielkich zbiorowościach (grupach), a pojęcie struktur zachować w jego specyficznym, atrybutywnym sensie czystej formy.

Tak czyni właśnie nowoczesna socjologia. W jej ujęciu mikrostruktura to sieć powiązań między elementarnymi składnikami życia społecznego, czyli takimi, które z punktu widzenia socjologii są traktowane jako ostateczne i dalej nierozkładalne (np. struktura grupowa jako sieć powiązań między jednostkami - członkami grupy; struktura organizacji jako sieć powiązań między pozycjami czy rolami społecznymi). Zastrzeżenie „z punktu widzenia socjologii" jest konieczne, ponieważ dla jakiejś innej dyscypliny nauki jednostka ludzka może nie być wcale ostatecznym elementem, a raczę] złożonym systemem o wewnętrznej strukturze. Dla medycyny takim ostatecznym elementem może być np. komórka czy tkanka, dla chemii - molekuła, dla fizyki - atom. Dla socjologa jednak najmniejszym z rozpatrywanych obiektów, dalej już nierozkładalnym, jest po prostu człowiek działający. Natomiast makrostruktura to jakby struktura drugiego rzędu, sieć powiązań między złożonymi obiektami społecznymi, a więc takimi, które same są wyposażone w strukturę (np. struktura polityczna jako sieć powiązań między partiami politycznymi, parlamentem, rządem, grupami nacisku, samorządami lokalnymi; struktura gospodarcza jako sieć powiązań między przedsiębiorstwami, resortami, bankami, sklepami, hurtowniami itp.).

Najbardziej znane zastosowania takiego strukturalnego punktu widzenia w socjologii dotyczą trzech rodzajów organizacji. W badaniach nad rodzinami w społecznościach prymitywnych antropologowie społeczni wskazali na rozmaite odmiany struktur pokrewieństwa, a więc swoistych układów relacji w obrębie węższych czy szerszych rodzin. Odróżnili na przykład struktury bilateralne, w których dzieci uważa się za spokrewnione zarówno z krewnymi ojca, jak i matki, oraz struktury unilinearne, gdzie pokrewieństwo liczy się tylko w linii ojca (zasada patrylinearna) lub tylko w linii matki (zasada matrylinearna). Fakt, że w dwóch trzecich znanych społeczności występuje jakaś postać struktury unilinearnej, interpretowany jest jako efekt ewolucyjnej adaptacji, taka struktura daje bowiem większą jednoznaczność pozycji dziecka i zapobiega konfliktom, napięciom, dylematom lojalności w przypadku sprzeczności interesów między krewnymi ojca i krewnymi matki. W badaniach nad organizacjami przemysłowymi czy administracyjnymi szkoła tzw. dynamiki grupowej wyróżniła rozmaite struktury komunikacyjne, czyli typowe układy „kanałów porozumiewania się", wzdłuż których toczą się rozmowy, biegną informacje czy polecenia. Pisaliśmy wcześniej o różnicach szans w nawiązywaniu interakcji czy partnerskich kontaktów między osobami przy tradycyjnym stole biesiadnym w porównaniu z tak modnym w dyplomacji okrągłym stołem czy jeszcze bardziej otwartym dostępem i dowolnym przemieszczaniem się uczestników na stan-ding party czy w dyskotece. Amerykański psycholog społeczny Harold Leayitt dowiódł w badaniach eksperymentalnych, jak na przebieg interakcji wpływają cztery odmienne struktury komunikacyjne: „okrąg", „koło", „linia" czy „igrek" (patrz diagram na stronie obok).

Wreszcie w badaniach nieformalnych zbiorowości przyjacielskich czy towarzyskich w zakładach pracy włoski socjolog Jakob Moreno wykrył występowanie tzw. struktur socjometrycznych, czyli typowych układów wzajemnych sympatii, antypatii czy obojętności, jakie występują pomiędzy ich uczestnikami. Pokazał, jak bardzo różni się klimat funkcjonowania grupy, w której wszyscy członkowie darzą się uznaniem i przyjaźnią, od takiej, w której uczucia te ograniczone są tylko do wybranych osób. W tym drugim wypadku tworzą się wyraźne podgrupy, kliki czy frakcje, co otwiera możliwość napięć i konfliktów. Przykładowe struktury tych dwóch typów można zilustrować na socjo-gramach (patrz diagram na następnej stronie).

Determinacja strukturalna

Co daje wykrycie, zidentyfikowanie rozmaitych typów struktur występujących w organizacjach? Czy nie jest to tylko intelektualna zabawa? Otóż, główny sens analiz tego rodzaju polega na tym, że sama struktura, niezależnie od wszelkich innych czynników istotnych dla funkcjonowania organizacji społecznych, w bardzo dużym stopniu decyduje o tym, co się w organizacji dzieje, jak ona funkcjonuje, jak realizuje swoje cele. Mówimy tu o determinacji strukturalnej, w odróżnieniu od genetycznej, przyczynowej, funkcjonalnej itp. Doświadczenie organizacji przemysłowych i nieustanne próby reformowania struktur organizacyjnych (restrukturalizacji), co ma prowadzić do zwiększania efektywności, poprawiania jakości produktów, ale także zwiększania satysfakcji pracowników, podwyższania morale załogi, doskonalenia stylu pracy itp. - przynoszą mocne, ąuasi-eksperymentalne dowody na to, jak bardzo istotny jest czynnik strukturalny. Typowa przez długi czas dla organizacji przemysłowych tzw. struktura liniowa, polegająca na wieloszczeblowym ścisłym podporządkowaniu hierarchicznym, z jednoosobowymi decyzjami i jednoosobową odpowiedzialnością na każdym szczeblu, ukazała swoje słabości w momencie szybkich zmian technologii, sytuacji rynkowej, fluktuacji popytu. Niewystarczające kompetencje kierowników niezdolnych do trafnych i szybkich reakcji na nowe warunki miała uzupełnić struktura sztabowa, włączająca specjalistyczne komórki doradcze. Dalszy krok to wprowadzanie struktur coraz bardziej swobodnych, nieformalnych, spłaszczonych, otwierających pole inicjatywy i inno-wacyjności dla wszystkich pracowników.

ROBERT K. MERTON (1910-)

Socjolog amerykański, emerytowany profesor Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku, uznawany za jednego z najwybitniejszych uczonych XX wieku. Do jego najważniejszych dzieł należą: Social theory and Social Structure [Teoria socjologiczna i struktura społeczna] (1949, II wydanie 1957, II11968), The Sociology of Science [Socjologia nauki] (1973), Sociological Ambivalence (Ambiwalencja socjologiczna) (1976). Wprowadził wiele pojęć, które należą dziś do powszechnie uznanego kanonu myśli socjologicznej. Rozwija przede wszystkim ogólną teorię społeczeństwa, otwartą, niedogmatyczną wersję tzw, „funkcjonalizmu", uwzględniającą fenomeny konfliktu i zmian społecznych. Jest również autorem wielu, jak to określa, „teorii średniego zasięgu", czyli teorii oferujących modele i uogólnienia dotyczące wyraźnie określonego pola danych empirycznych. Należą tu jego teorie ról społecznych, grup odniesienia, dewiacji i anomii, biurokracji, samospełniających się i samode-strukcyjnych proroctw i inne.

Centralną perspektywę socjologii definiował jako poszukiwanie niezamierzonych następstw (efektów strukturalnych, funkcji ukrytych) indywidualnych i zbiorowych działań ludzi. Struktura społeczna to siatka norm i wartości skupiających się w postaci ról społecznych, wokół wyróżnionych pozycji społecznych (statusów), oraz w postaci instytucji, wokół istotnych funkcji społecznych. W strukturze występują wewnętrzne sprzeczności i napięcia: konflikt ról, konflikty w obrębie roli, „ambiwalencje socjologiczne" i antynomie normatywne. Taki stan struktury wymusza reakcje dewiacyjne rozmaitego typu: innowacje, rytualizm, wycofanie się lub bunt. Struktura społeczna ulega nieustannym zmianom. Najważniejsze źródła zmian to innowacje normatywne oraz „zinstytucjonalizowane omijanie norm", wywołujące ich powolną erozję i zanik.

Gałęzią socjologii szczegółowej, której Merton poświęcił najwięcej uwagi, jest socjologia nauki, Jest uważany za jej twórcę. Już w pierwszej biążce analizował genezę nauki eksperymentalnej w Anglii XVII w., wiążąc jej powstanie z rozpowszechnieniem się pietyzmu, drugiego obok purytanizmu centralnego składnika religii protestanckiej. Refleksja nad degradacją nauki w Niemczech hitlerowskich doprowadziła go do sformułowania koncepcji etosu naukowego stanowiącego fundament tej swoistej instytucji. Badał mechanizm karier naukowych, rozdziału uznania w nauce, funkcjonowania społeczności uczonych, społeczne warunki odkryć i wynalazków, zwłaszcza fenomen odkryć równoczesnych, a także rozmaite zjawiska patologiczne w nauce: plagiat, fałszerstwo, selekcję i upiększanie wyników eksperymentalnych.

LITERATURA

R, K. Merton, Teoria socjologiczna i struktura społeczna, Warszawa 1982, PWN

J. H. Turner, „Podejśde akcentujące bilans funkcji: Robert K. Merton", w: Struktura teorii socjologicznej, Warszawa

1985, PWN R Sztompka, „Merton", w: Encyklopedia Socjologii, tom II, Warszawa 1999, Oficyna Naukowa, s. 199-2

Definiując strukturę społeczną, mówiliśmy dotąd ogólnie, że jest to konfiguracja relacji między pozycjami społecznymi. Ale warto przypomnieć sobie, że charakteryzując pozycje społeczne, wskazywaliśmy na cztery rodzaje atrybutów, jakie są z nimi związane. Po pierwsze role społeczne, a więc normatywnie określone powinności i uprawnienia każdego, kto daną pozycję zajmuje. Po drugie, typowe dla danej pozycji poglądy i przekonania. Po trzecie, charakterystyczne interesy czy szansę życiowe. I po czwarte, typowe kierunki interakcji podejmowanych przez osoby takie pozycje zajmujące.

Poprzez stosunki społeczne te wszystkie atrybuty jednej pozycji są powiązane z atrybutami innych pozycji. W swoisty sposób powiązane są role społeczne, stosunek jest na przykład zrównoważony, gdy uprawnienia i obowiązki jednej strony są podobne do uprawnień i obowiązków drugiej strony, a eksplo-atatorski w przypadku przeciwnym. W swoiste relacje wchodzą poglądy i przekonania charakteryzujące poszczególne pozycje. Inny jest stosunek społeczny oparty na zgodności poglądów, konsensualny, a inny gdy zachodzi odmienność poglądów, łatwo wyzwalająca spory. Podobnie rzecz się ma z interesami czy szansami życiowymi. Zgodność interesów nadaje inny, kooperacyjny, charakter stosunkowi społecznemu niż rozbieżność interesów, prowadząca do napięć i konfliktów. Wreszcie i kierunki typowych interakcji prowadzą do nakładania się i kumulowania kręgów społecznych typowych dla różnych pozycji (np. krąg znajomych socjologa i historyka pracujących na tym samym uniwersytecie), albo przeciwnie, do izolacji takich kręgów (np. krąg przyjaciół duchownego i dealera samochodowego). Inna cecha czysto formalna polega na tym, czy poszukujemy partnerów interakcji wśród sobie podobnych (homofi-lia) czy też wśród od nas odmiennych (heterofilia).

Pokazuje to, że sama forma pojedynczych stosunków społecznych pozwala się rozłożyć na cztery formalne charakterystyki dotyczące relacji między normami, przekonaniami, interesami i kanałami interakcyjnymi. Przenosząc to na organizację społeczną i właściwą jej strukturę, można również rozróżnić cztery wymiary struktur. Nazwijmy je: strukturą normatywną, strukturą idealną, strukturą interesów i strukturą interakcyjną. Struktura normatywna to sieć relacji między występującymi w obrębie organizacji regułami działania różnych osób zajmujących różne pozycje. Pod tym względem całościowa charakterystyka struktury organizacyjnej to na przykład zgodność, wzajemna komplementar-ność, symetryczność tych reguł, precyzyjne rozgraniczenie kompetencji, sensowny podział pracy. Powiemy, że struktura normatywna jest harmonijna. Przeciwnie, reguły działania mogą być wzajemnie niezgodne, nieprzystające do siebie, blokujące się nawzajem, kompetencje mogą zachodzić na siebie. Powiemy, że struktura normatywna jest chaotyczna. Podkreślmy, że opisujemy tu czysto formalne cechy struktury, niezależne od tego, o jakie konkretne reguły chodzi.

Struktura idealna to sieć relacji pomiędzy występującymi w obrębie organizacji przekonaniami i poglądami osób zajmujących różne pozycje. Tutaj znów wystąpi istotna różnica między strukturami homogenicznymi pod względem przekonań, niezależnie od ich treści, oraz organizacjami heterogenicznymi pod tym względem. O pierwszych powiemy, że charakteryzuje je konsensus (przykład: organizacja kościelna uznająca wspólne prawdy wiary), o drugich, że cechuje je pluralizm poglądów (przykład: instytut naukowy, parlament). Istotna różnica polega także na tym, czy poglądy i przekonania charakterystyczne dla innych partnerów w organizacji są nam znane, czy też nie. W pierwszym przypadku powiemy, że struktura jest przejrzysta, a w drugim, że jest sekretna (Gordon Allport opisywał występujący w takiej sytuacji istotny fenomen psychologiczny „pluralistycznej ignorancji").

Struktura interesów (szans dostępu do społecznie cenionych dóbr, a więc przywilejów lub upośledzenia) może również przybierać charakterystyczne kształty niezależnie od tego, o jakie interesy chodzi. Gdy interesy są podobne, będzie ona radykalnie różna od sytuacji, gdy interesy są odmienne. Bliska pierwszego bieguna będzie rodzina, w której znaczna pula interesów jest wspólna, dzielona przez wszystkich członków. Natomiast przykładem przeciwnym może być rząd, gdzie każdy resort usiłuje przeforsować własne postulaty i uzyskać większe środki na ich realizację. Gdy interesy i szansę życiowe związane z pozycjami w obrębie organizacji są nie tylko inne, ale nierówne, powiemy o strukturze nieegalitarnej. Ralf Dahrendorf, w duchu wcześniejszych analiz struktur klasowych przedstawionych przez Karola Marksa, wprowadza pojęcie „impe-ratywnie skoordynowanych zbiorowości" na opisanie takich organizacji, w których występuje nieuchronna sprzeczność interesów między przełożonymi i podwładnymi, zarządzającymi i pracownikami. Przykładem jest dla niego organizacja przemysłowa czy administracyjna struktura biurokratyczna.

Wreszcie struktury interakcyjne, czyli typowe formy komunikacji między osobami zajmującymi różne pozycje w organizacji, mogą charakteryzować się otwartością, a więc łatwością nawiązania i kontynuowania kontaktów, albo przeciwnie, przeszkodami i ograniczeniami w tym zakresie. Grono przyjaciół czy rodzina to przykłady struktur otwartych, natomiast firma, urząd to struktury, w których występują pozycje zamknięte dla bezpośrednich kontaktów (dyrektorzy, prezesi korporacji, ministrowie). Ważny jest też kształt kanałów komunikacyjnych (omawiane wcześniej) czy konfiguracji socjometrycznych.

Każda z tych odrębnych, wyróżnialnych w ramach organizacji struktur ma swoisty wpływ na jej funkcjonowanie, klimat wzajemnych stosunków, osiąganie celów organizacyjnych.


: studia -> inzynierskie
inzynierskie -> Marketing przemysłowy literatura: T. Wojciechowski :”Marketing I logistyka na rynku środków produkcji” Białecki : „Marketing producenta I eksportera”
studia -> Matematyka zad. Opisz technikę sprytnego mnożenia przez: a 50, b 99 Za
studia -> Techniki decyzyjne – wykłady – dr Marek Sołtysik A. Podstawowe informacje egzamin pisemny, testowy – wtorek, 29 stycznia 2008 roku, J. Supernat: „Techniki decyzyjne”
studia -> Sylabus podstawowe informacje o przedmiocie
studia -> Tytuł projektu wpisany czcionką Times New Roman 14 pt pogrubioną, prostą, tekst wyśrodkowany, interlinia pojedyncza Imię i nazwisko Studenta, czcionka 12 pt., pogrubiona
studia -> Tytuł projektu wpisany czcionką Times New Roman 14 pt pogrubioną, prostą, tekst wyśrodkowany, interlinia pojedyncza Imię i nazwisko Studenta, czcionka 12 pt., pogrubiona
studia -> `Kryterium jakości oprogramowania


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   47


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna