Bartłomiej Gadecki Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2007 r., sygn. Wa 15/07



Pobieranie 42.26 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar42.26 Kb.

Glosa do wyroku SN z dnia 22.V.2007 r.

Bartłomiej Gadecki

Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2007 r., sygn. WA 15/07

Zakwalifikowanie zachowania sprawcy z art. 258 § 1 k.k. nie powoduje (…) pochłonięcia przestępstw – popełnionych w ramach grupy – jako przejawu realizacji jej celu. Przeciwnie, przestępstwa popełnione w ramach grupy powinny być kwalifikowane według przepisów, których znamiona wyczerpuje zachowanie sprawcy i, mimo że podjęte w ramach grupy jako przejaw realizacji jej celu, bez kwalifikacji kumulatywnej z art. 258 § 1 k.k. To ostatnie przestępstwo jest bowiem przestępstwem bezskutkowym (formalnym), a popełnienie przestępstwa będącego formą realizacji celu grupy nie jest jego skutkiem. Jest to też przestępstwo o charakterze trwałym, gdyż stan bezprawny utrzymuje się tak długo, jak długo trwa przynależność do grupy i nie wymaga dokonywania innych działań przestępczych. Jest więc to przestępstwo, które pozostaje w zbiegu realnym z innymi przestępstwami popełnionymi w czasie przynależności do grupy, w tym również z przestępstwami popełnionymi w ramach realizacji celu grupy1.


W cytowanym wyroku Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na następujące zagadnienia dotyczące wykładni art. 258 § 1 k.k., a mianowicie przyjął, iż:

  • wymieniony występek jest przestępstwem bezskutkowym (formalnym);

  • przestępstwa popełnione w czasie przynależności do grupy pozostają w zbiegu realnym z przestępstwem określonym w art. 258 §1 k.k.

Odnosząc się do pierwszego z zagadnień, należy stwierdzić, iż zarówno w doktrynie2, jak i w orzecznictwie3 panuje jednolity pogląd, iż występek z art. 258 § 1 k.k. jest przestępstwem formalnym (bezskutkowym) i sama przynależność do grupy mającej na celu popełnianie przestępstw wyczerpuje jej znamiona. Przy czym w orzecznictwie4 i według dominującego poglądu w doktrynie5 wystarczająca jest bierna przynależność do zorganizowanej grupy lub związku.

Odmienny pogląd prezentuje J. Wojciechowski, według którego dla bytu przestępstwa z art. 258 k.k. konieczne jest branie udziału w zorganizowanej grupie lub związku, a więc czynne uczestniczenie w jego działalności6. Sąd Apelacyjny w Lublinie w postanowieniu z dnia 27 stycznia 1998 r., stwierdził, że pod pojęciem „brania udziału” należy rozumieć nie tylko przynależność do struktury, ale również branie udziału w popełnianych przez tę grupę przestępstwach7, czym opowiedział się za koniecznością czynnego udziału sprawcy w działalności grupy. Także Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z dnia 23 lipca 2002 r., podkreślił, że pojęcie „brania udziału” swym zakresem obejmuje nie tylko formalną przynależność do tej nielegalnej struktury, ale także udział w tego rodzaju przestępstwach, dla popełnienia których grupa została założona8. Również zdaniem Z. Ćwiąkalskiego „branie udziału” oznacza aktywność człowieka przejawiająca się jako jego działanie; polega na przynależności do grupy lub związku, akceptowaniu zasad, które nimi rządzą oraz wykonywaniu poleceń i zadań wskazanych przez osoby stojące w hierarchii grupy lub związku odpowiednio wyżej. Istotna jest też identyfikacja członka z grupą, przy czym nie pozostaje on tam wyłącznie pasywny9.

Powyższe poglądy (SA w Lublinie, Z. Ćwiąkalskiego i J. Wojciechowskiego) nie zasługują na aprobatę. Do właściwego wyjaśnienia pojęcia „brania udziału” niezbędne jest dokonanie analizy językowej. Słowo „udział” znaczy uczestniczenie10, czyli branie w czymś czynnego udziału, współdziałanie w jakiejś akcji, ale również bycie uczestnikiem czegoś, należenie do czegoś, bycie członkiem czegoś11. Jeśli jakaś osoba ma jakiś udział w czymś, np. duży lub mały, to w takim stopniu uczestniczy w tym lub wchodzi w skład tego12. Uczestnik jest to osoba, która bierze w czymś czynny udział, ale także jest to ten, kto wchodzi w skład jakiejś organizacji13.

Mając na względzie powyższe, można dojść do wniosku, że „branie udziału” odnosi się do dwóch sytuacji:

  • czynnego udziału (słowo „czynny” używane jest, aby podkreślić, że ktoś podejmuje jakieś działania w celu osiągnięcia czegoś, zamiast czekać, aż sytuacja sama się zmieni po jego myśli14);

  • biernego udziału, wyrażającego się tylko w uczestnictwie („bierny” to ktoś, kto nie podejmuje żadnych działań, aby wpłynąć na bieg wydarzeń; jako bierne określamy działania, w których nie uczestniczymy aktywnie, mimo że obejmują nas swoim zasięgiem15).

I do takich dwóch sytuacji „branie udziału” z art. 258 k.k. powinno się odnosić.

Słusznie O. Górniok zauważyła, iż znamię czasownikowe „bierze udział” w art. 258 § 1 k.k. nie jest uzupełnione określeniem „czynny”16. Działalność sprawcy nie musi objawiać się w wykonywaniu jakichkolwiek czynności, a może to być wyłącznie gotowość do ich spełnienie w razie potrzeby17.

Rekapitulując powyższe rozważania, słuszny wydaje się być pogląd, iż udział w zorganizowanej grupie lub związku na gruncie obecnego uregulowania art. 258 k.k. może ograniczać się tylko do udziału biernego. Do postawienia zarzutu z art. 258 § 1 k.k. wystarczy ustalenie, że sprawca wyraził zgodę na wzięcie udziału w zorganizowanej grupie i na tym jego działalność się zakończyła. Trzeba pamiętać o tym, że taka osoba, mimo że nie przejawia aktywności w działaniach na rzecz grupy, stanowi swoistą rezerwę, po którą grupa może sięgnąć w razie potrzeby; łatwiej i szybciej jest skorzystać z usług osoby, która już wyraziła gotowość do wzięcia udziału w grupie niż wyszukać odpowiedniego kandydata, a następnie przekonywać go do udziału w zorganizowanej grupie.

Wobec powyższego, Sąd Najwyższy słusznie w uzasadnieniu glosowanego judykatu podniósł, iż „branie (…) udziału w zorganizowanej grupie mającej na celu popełnienie przestępstwa nie obejmuje konieczności dokonywania tych przestępstw, a nawet szerzej – podejmowania jakiejkolwiek działalności zmierzającej do realizacji celu, dla którego grupa powstała”.

Przechodząc do drugiego zagadnienia, na wstępie należy zaznaczyć, iż popełnienie przez grupę lub związek jakiegoś przestępstwa, dla którego wymienione organizacje zostały utworzone jest samodzielnym przestępstwem, a nie skutkiem przestępstwa z art. 258 k.k.18.

Pogląd o realnym zbiegu przestępstwa z art. 258 § 1 k.k. oraz przestępstwa popełnionego w ramach działalności grupy zaakceptowany został zarówno w orzecznictwie19, jak i w doktrynie20. Zwrócono także uwagę, iż popełnienie przestępstwa, dla którego utworzono związek przestępczy, nie pochłania (w ramach zbiegu pozornego) przestępstwa przynależności do owego związku. Są to dwa przestępstwa zbiegające się realnie21.

W doktrynie trafnie podkreślono, że zakwalifikowanie zachowania sprawcy z art. 258 § 1 k.k. nie powoduje pochłonięcia przez ten przepis przestępstw popełnionych przez sprawcę w trakcie jego przynależności do związku albo zorganizowanej grupy i stanowiących realizację jej celu. Za przestępstwa takie sprawca powinien odpowiadać niezależnie od odpowiedzialności za przestępstwo określone z art. 258 §1 k.k.22.

Na marginesie należy zaznaczyć, iż pogląd o realnym zbiegu przestępstw był poglądem dominującym w doktrynie już na gruncie k.k. z 1969 r.23. Jednakże istniało zapatrywanie, według którego w wypadku, gdy celem związku było dokonanie określonego konkretnie przestępstwa, urzeczywistnienie tego przestępstwa pochłaniało w stosunku do osób, które w urzeczywistnieniu tego przestępstwa bezpośrednio współdziałały, także i fakt uprzedniego porozumienia24. Odnosząc się krytycznie do tego stanowiska, L. Tyszkiewicz słusznie wskazał, iż pogląd ten jest trafny jedynie, gdy chodzi o porozumienie, stanowiące zwykły etap itineris delicti, jednakże związek jest traktowany przez ustawodawcę jako odrębne przestępstwo wykraczające poza zwykłą drogę przestępstwa25. Zdaniem tego autora niezależnie od tego, czy związek ma na celu dokonanie jednego przestępstwa, czy też określonej liczby skonkretyzowanych z góry przestępstw, między przestępstwem udziału w związku i popełnieniem wspomnianych przestępstw zachodzi realny zbieg przestępstw26.

Powracając do rozważań dotyczących obecnego stanu prawnego, A. Michalska-Warias jest zdania, iż w sytuacji, gdy sprawca wielokrotnie ułatwiał popełnianie przestępstw członkom grupy, to może to stanowić przesłankę przypisania mu także (obok pomocnictwa do tych konkretnych przestępstw) ułatwiania innym osobom brania udziału w zorganizowanej grupie lub w związku mających na celu popełnienie przestępstwa27. Przy czym autorka stoi na stanowisku, że w przypadku użyczenia pojazdu członkom grupy, możliwe byłoby ewentualnie uznanie takiego zachowania za jeden czyn zabroniony, wypełniający znamiona przestępstw określonych w dwóch przepisach ustawy karnej (byłby to zatem zbieg przepisów, skutkujących zastosowanie kumulatywnej kwalifikacji prawnej)28. Warto w tym miejscu przytoczyć trafny pogląd L. Tyszkiewicza odnoszący się do relacji przestępstwa udziału w związku lub zorganizowanej grupie mających na celu przestępstwo do przestępstwa popełnionego działając w takim związku bądź grupie. Zdaniem tego autora, stosowanie kumulatywnego zbiegu przepisów w tej sytuacji jest błędne, ponieważ udział w związku albo grupie nie może być uznany za ten sam czyn, którym jest popełnienie przestępstwa dokonanego przez członków związku bądź grupy. Zdaniem L. Tyszkiewicza, tożsamości czynu nie ma tu dlatego, bo oba zachowania nie pokrywają się pod względem czasowym, gdyż udział w związku albo w grupie musi z natury rzeczy wyprzedzić popełnienie przestępstwa przez członków związku albo grupy; po drugie zaś struktura czynów w obu przestępstwach jest różna; udział w związku albo grupie ma charakter przestępstwa trwałego, natomiast przestępstwa popełniane przez członków tych ugrupowań są przestępstwami jednorazowymi bądź wieloczynowymi (zbiorowymi ewentualnie ciągłymi)29.

Jeżeli osoba ułatwia popełnienie przestępstwa określonego celami grupy/związku i ma świadomość, że pomaga grupie/związkowi przestępnemu (lub przewidując taką możliwość, z tym się godzi), to popełnia dwa pozostające w zbiegu realnym przestępstwa – udziału w grupie/związku i pomocnictwa do przestępstwa będącego celem grupy/związku.

W sytuacji, gdy sprawca użycza pojazdu członkom zorganizowanej grupy (mając tego świadomość), tylko pozornie mamy do czynienia z jednym czynem zabronionym wypełniającym znamiona przestępstw określonych w dwóch przepisach ustawy karnej. W rzeczywistości sprawca popełnia dwa czyny (co prawda w tym stanie faktycznym pozostające w bliskim związku czasowym), pierwszy – wyrażenie zgody na wzięcie udziału w zorganizowanej grupie (co może nastąpić przecież w sposób dorozumiany), drugi – użyczenie pojazdu, przez które nota bene uzewnętrznia się jego zgoda na wzięcie udziału w grupie. Skutkuje to postawieniem sprawcy dwóch zarzutów: pierwszego z art. 258 k.k.; drugiego jako pomocnictwa do przestępstwa, do którego użyczył pojazd.

W uzasadnieniu glosowanego wyroku Sąd Najwyższy słusznie wskazał, iż występek z art. 258 § 1 k.k. jest „to przestępstwo, które pozostaje w zbiegu realnym z innymi przestępstwami popełnionymi w czasie przynależności do grupy, w tym również z przestępstwami popełnionymi z ramach realizacji celu grupy. W tej ostatniej sytuacji czyn sprawcy powinien podlegać kwalifikacji z przepisu, którego znamiona realizuje oraz w związku z art. 65 § 1 k.k. Dopiero wówczas kwalifikacja prawna odda pełną zawartość kryminalną czynu (…)”. Odnosząc się do tego zagadnienia, w doktrynie, w nieco innym stanie prawnym, już Z. Ćwiąkalski zwrócił uwagę, że w przypadku niezastosowania art. 65 k.k. do przestępstwa popełnionego w realnym zbiegu z przestępstwem z art. 258 § 1 k.k. – wymiar kary za to drugie przestępstwo nie byłby w żaden sposób naznaczony okolicznością, że zostało ono popełnione przez sprawcę działającego w ramach przestępczości zorganizowanej30. Należy podzielić to zapatrywanie.

Biorąc pod uwagę powyższe, stwierdzenia zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2007 r. zasługują na pełną aprobatę.


1 Biuletyn Prawa Karnego 2007, nr 14, www.sn.pl.

2 E. Pływaczewski, (w:) Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, pod red. A. Wąska, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2004, s. 371.

3Wyrok SA w Poznaniu z dnia 25 marca 1999 r., II AKa 45/99, OSA 2000, nr 2, poz. 15, LexOmega; zob. również postanowienie SN z dnia 28.10.2004 r., II KK 67/04, LEX nr 141305; wyrok SA w Krakowie z dnia 19 grudnia 2003 r., II AKa 257/03, KZS 2004, nr 4, poz. 41, LexOmega.

4Wyrok SA w Krakowie z dnia 19 grudnia 2003 r., II AKa 257/03, KZS 2004, nr 4, poz. 41, LexOmega; postanowienie SN z dnia 28 października 2004 r., II KK 67/04, LEX nr 141305; wyrok SA w Krakowie z dnia 2 listopada 2004 r., II AKa 119/04, KZS 2005, nr 3, poz. 4, LexOmega; wyrok SA w Katowicach z dnia 16 grudnia 2004 r., II Aka 223/04, KZS 2005, nr 7–8, poz. 121, Lex Omega; wyrok SA w Katowicach z dnia 27 września 2001 r., II AKa 150/01, Prok. i Pr. 2002, dodatek „Orzecznictwo”, nr 7–8, poz. 30, LexOmega; wyrok SA w Poznaniu z dnia 25 marca 1999 r., II AKa 45/99, OSA 2000, nr 2, poz. 15, LexOmega.

5 M. Flemming, (w:) M. Flemming, W. Kutzmann, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. Rozdział XXXII kodeksu karnego. Komentarz, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 1999, s. 79–80; także Prawo karne materialne  część ogólna i szczególna, pod red. M. Bojarskiego, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 478; Kodeks karny. Komentarz, pod red. O. Górniok, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 735; A. Marek, Kodeks karny komentarz, Dom wydawniczy ABC, Warszawa 2004, s. 538–539; J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1987, s. 471; O. Górniok, (w:) O. Górniok, S. Hoc, S. M. Przyjemski, Kodeks karny. Komentarz, t. III (art. 117–363), Gdańsk 2001, s. 311; R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Wydawnictwo Zrzeszenia Prawników Polskich, Warszawa 2002, s. 420; L. Tyszkiewicz, Udział w związkach i zgromadzeniach przestępnych, (w:) System Prawa Karnego. O przestępstwach w szczególności, pod red. I. Andrejewa, t. 4, cz. 2, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 765.

6J. Wojciechowski, Kodeks karny. Komentarz. Orzecznictwo, Wydawnictwo Librata, Warszawa 1997, s. 454.

7Zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 27 stycznia 1998 r., II AKz 34/98, OSA 1998, nr 9, poz. 47, LexOmega.

8Wyrok SA w Lublinie z dnia 23 lipca 2002 r., II AKa 148/01, Prok. i Pr. 2003, dodatek „Orzecznictwo”, nr 4, poz. 21, LexOmega.

9Komentarz do art. 117–277 k.k., pod red. A. Zolla, Kantor Wydawniczy, Kraków 1999, s. 926.

10Słownik Języka Polskiego, t. 9, pod red. W. Doroszewskiego, PWN, Warszawa 1965, s. 484.

11 Zob. ibidem, s. 461.

12 Inny Słownik Języka Polskiego, pod red. M. Bańko, PWN, Warszawa 2000, s. 894.

13Słownik Języka Polskiego, t. 9, pod red. W. Doroszewskiego, PWN, Warszawa 1965,
s. 461–462.

14 Inny Słownik Języka Polskiego, pod red. M. Bańko, PWN, Warszawa 2000, s. 233.

15 Ibidem, s. 96.

16O. Górniok, (w:) O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski i in, Kodeks karny. Komentarz, Gdańsk 2002/2003, s. 1123.

17Zob. m.in. ibidem, s. 1123; także Kodeks karny. Komentarz, pod red. O. Górniok, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 735; L. Tyszkiewicz, Udział w związkach..., op. cit., s. 765.

18 Komentarz do art. 117–277 kodeksu karnego, pod red. A. Zolla, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 1999, s. 931.

19Zob. np. wyrok SA w Lublinie z dnia 23 lipca 2002 r., II AKa 148/01, Prok. i Pr. 2003, dodatek „Orzecznictwo”, nr 4, poz. 22, LexOmega; wyrok SA w Lublinie z dnia 16 czerwca 1998 r., II AKa 91/98, Apel. Lub. 1998, nr 4, poz. 27, LexOmega.

20E. Pływaczewski, (w:) Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, pod red. A. Wąska, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2004, s. 372; A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Dom Wydawniczy ABC 2004, s. 539; O. Górniok, (w:) O. Górniok, S. Hoc, S. M. Przyjemski, Kodeks karny. Komentarz, t. III (art. 117–363), Gdańsk 2001, s. 313; R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Wydawnictwo Zrzeszenia Prawników Polskich, Warszawa 2002, s. 420.

21Wyrok SA w Krakowie z dnia 24 kwietnia 1997 r., II AKa 57/97, Prok. i Pr. 1997, dodatek „Orzecznictwo”, nr 12, poz. 22, LexOmega.

22Kodeks karny. Komentarz, pod red. O. Górniok, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 736; zob. także Z. Ćwiąkalski, Wybrane problemy kary za przestępczość zorganizowaną, Prok. i Pr. 2001, nr 12, s. 15.

23C. Sońta, Zorganizowana grupa i związek przestępczy w polskim prawie karnym na tle teorii i orzecznictwa – zarys problematyki (część II), Wojskowy Przegląd Prawniczy 1997, nr 2, s. 24–25; L. Tyszkiewicz, Udział w związkach..., op. cit., s. 767.

24J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1987, s. 471.

25L. Tyszkiewicz, Udział w związkach..., op. cit., s. 767.

26 Zob. ibidem, s. 767.

27Zob. A. Michalska-Warias, Przestępczość zorganizowana i prawnokarne formy jej przeciwdziałania, Wydawnictwo Verba, Lublin 2006, s. 293.

28 Ibidem, s. 293.

29L. Tyszkiewicz, Działanie w zorganizowanej grupie lub związku mającym na celu przestępstwo jako okoliczność powodująca nadzwyczajne zaostrzenie kary, Problemy Prawa Karnego, Prace naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1652, Katowice 1997, s. 15.

30Z. Ćwiąkalski, op. cit., s. 15.


Prokuratura

i Prawo 12, 2008





©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna