Cezary Tomasz Szyjko Enigma nowego regionalizmu europejskiego Warszawa 2010 Redakcja naukowa



Pobieranie 1.37 Mb.
Strona1/20
Data29.04.2016
Rozmiar1.37 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20





Cezary Tomasz Szyjko




Enigma nowego regionalizmu europejskiego

Warszawa 2010



Redakcja naukowa

Barbara T. Rezowicz




Recenzent


Witold Kudrycki


Redakcja i korekta


Bogusław T. Wcisło

© Copyright by Europejska Fundacja Wolności BRUKSELA 2010



Wydanie poprawione.

Wyrażone w artykułach opinie są poglądami ich autorów.

Treści prezentowane w niniejszej publikacji nie są tożsame z oficjalnym

stanowiskiem Europejskiej Fundacji Wolności
Wydawca:

Europejska Fundacja Wolności

Office/Informatiebureau

Avenue de la Renaissance , 20 bte

25 – B - 1000 Brussels

tel: 00 32 2 740 06 20

fax: 02 742 37 35



Wydawnictwo i Drukarnia „Złote Myśli”


http://www.zlotemysli.drukpol.eu


Redakcja techniczna


Andrzej K. Malejko
Skład

Pracownia Składu Komputerowego i Usług Edytorskich


Projekt okładki i strony tytułowej

Tadeusz Waszczynowski


D
ystrybucja internetowa



Wstęp
Rozdział 1.

Geneza i pojęcie polityki regionalnej


Rozdział 2.

Polityka regionalna w okresie przedakcesyjnym


Rozdzia 3.

Polityka regionalna i fundusze strukturalne


Rozdział 4.

Zasady organizacji i finansowania polityki regionalnej


Rozdział 5.

Kompetencje samorządności lokalnej



Rozdział 6.

Narodowe modele administracji samorządowej i aktualne rozwiązania w UE


Rozdział 7

Od mechanizmu wspierania rozwoju regionalnego

do współczesnej koncepcji globalizacji
Rozdział 8.

Energia odnawialna szansą dla polskich regionów



Rozdział 9.

Wymiar miejski odnowionej polityki spójności



Rozdział 10.

Programowanie rozwoju makroregionów na przykładzie Regionu Morza Bałtyckiego


Rozdział 11.

Polityka regionalna w kontekście kryzysu i "nowych wyzwań"










Wstęp

Polskie regiony kończą 20 lat i ciągle się rozwijają. W tym czasie fundamentalnie zmieniła się Europa i świat, co wpływa na korekcję definicji regionu. Transformacja ustrojowa w Polsce po 1989 r. objęła cały ustrój państwowy i jego podmioty. Nastąpiła ewolucja w kierunku stworzenia społeczeństwa obywatelskiego; przejście od państwa autorytarnego do państwa demokratycznego, państwa prawa. Stworzono odpowiednie mechanizmy prawno-polityczne sprzyjające rozwojowi i funkcjonowaniu systemu politycznego, takie m.in. jak: procedury powoływania rządu; konstruktywne wotum nieufności, klauzula zaporowa w wyborach do Sejmu, itp.11 Reforma administracyjna państwa spowodowała przesunięcie kompetencji z organów administracji rządowej i specjalnej do nowotworzonych regionów. Dwustopniowy podział samorządu terytorialnego zamieniono w trzystopniowy – gmina, powiat, województwo. Ale warto zauważyć, że w tym samym czasie takie kraje unijne jak Hiszpania, Niemcy czy Wielka Brytania nie tylko nie zwiększały szczebli administracji terenowej, lecz także zaczęły je zmniejszać2.


Z przynależności do Unii Europejskiej wynika konieczność dostosowania administracji publicznej poszczególnych państw członkowskich do unijnych procedur decyzyjnych oraz treści standardów obowiązujących w tej dziedzinie. Dla polski był to być swoisty proces europeizacji w szczególności zaś w takich kwestiach, jak: demokratyczna legitymizacja administracji, normatywne określenie podstaw i granic działania, kontrola celowości i legalności działania. Jego istota polegała na włączeniu trzeciego szczebla władzy — samorządów i władz terytorialnych do europejskiego procesu integracji i struktur decyzyjnych3. Istotne znaczenie miała w tym procesie doktryna pomocniczości państwa, decentralizacja i dekoncentracja władzy oraz uczestnictwo samorządu terytorialnego w sprawowaniu władzy publicznej4.
Unia Europejska to oparte na zasadzie wzajemności i solidarności porozumienie państw, które postanowiły wspólnie sprostać międzynarodowej konkurencji oraz razem pracować dla rozwoju społecznego i gospodarczego. Unia potrzebuje nowej polityki regionalnej5, dostosowanej zarówno do wymogów funkcjonowania Unii, której liczba państw członkowskich wzrosła w stosunkowo krótkim czasie z 15 do 27, jak i do ciągłych zmian charakteryzujących współczesny świat. W wyniku kolejnych rozszerzeń na obszarze UE istnieje już ponad 260 regionów – landów, departamentów, województw, prowincji itp., tworzących Europę Regionów. Według Danuty Hübner „Regiony to de facto nowa wizja integracji europejskiej uwzględniająca samodzielność niższych szczebli politycznych, a 6także przybliżenie procesu decyzyjnego do obywateli”7. Natomiast w definicji prof. Z. Brodeckiego „Region jest podstawową jednostką polityczną, administracyjną, gospodarczą, społeczno-kulturową, a w niektórych wypadkach narodową jednoczącej się Europy”8.
We współczesnym świecie region musi stawiać czoła nowym wyzwaniom — musi zmierzyć się z problemami związanymi z takimi kwestiami, jak globalizacja gospodarki, rozwój demograficzny, zmiany klimatu, dostawy energii czy też niespotykane dotychczas zagrożenia dla bezpieczeństwa. Pojedyncze regiony nie są w stanie samodzielnie im sprostać. Jedynym „lekarstwem” na tego rodzaju problemy i niepewność obywateli co do przyszłości może być podjęcie wspólnych wysiłków w skali europejskiej. Aby podołać temu zadaniu, Europa musi być nowoczesna. Trzeba zatem zreformować zapisane w traktatach zasady współżycia w ramach wspólnoty9. To właśnie ma na celu nowy traktat unijny, który wszedł w życie 1 grudnia 2009 r., a został podpisany 13 grudnia 2007 r. w Lizbonie10. Traktat lizboński zmienia aktualne traktaty UE i WE, ale ich nie zastępuje. Wyposaża on Unię w ramy prawne oraz instrumenty potrzebne do sprostania przyszłym wyzwaniom i spełnienia oczekiwań społeczeństwa na poziomie lokalnym11.
Nowo wybrana przewodnicząca Komitetu Regionów na kadencję 2010-12 Mercedes Bresso zachęciła Zgromadzenie Plenarne do śmielszej realizacji celów politycznych Unii Europejskiej. ,,Debata instytucjonalna już się skończyła. Naszedł czas, by wprowadzić w życie traktat lizboński. Nie poprzestaniemy na przypominaniu, że należy uwzględniać stanowisko władz lokalnych i regionalnych. Nie będziemy tylko przytakiwać. Włączymy się do debaty politycznej z konkretnymi propozycjami i nie zawahamy się przed polityczną kontrowersją, jeśli pojawi się taka konieczność”.
Zdaniem Pani przewodniczącej, kluczowymi elementami Jej kadencji będą: przeciwdziałanie skutkom zmian klimatu, rozpoczęcie realizacji odnowionej strategii lizbońskiej, udoskonalenie europejskiej polityki spójności, a także konieczne przeniesienie odpowiedzialności za nią na poziom krajowy, uwzględnianie interesów społeczności lokalnych i regionalnych w debacie na temat perspektyw finansowych UE, pomyślne wdrożenie nowego instrumentu prawnego jakim jest Europejskie Ugrupowanie Współpracy Terytorialnej (EUWT), a także rozwinięcie europejskiej strategii dotyczącej usług świadczonych w interesie ogólnym w poszanowaniu kompetencji samorządów lokalnych i regionalnych.
„Władze regionalne i lokalne mogą posłużyć za punkt odniesienia we wszystkich tych kwestiach. W czasach kryzysu to właśnie one znajdują się na pierwszej linii i zresztą zawsze były prawdziwymi laboratoriami innowacyjności gospodarczej, społecznej i ekologicznej. Dlatego też zachęcam instytucje UE do korzystania z ich doświadczeń", stwierdziła Mercedes Bresso, która następnie dodała: „Mój mandat dotyczy także obrony nowego prawa, które przysługuje Komitetowi Regionów na mocy traktatu lizbońskiego, w razie konieczności nawet przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości". Nowa przewodnicząca KR-u zapowiedziała, że Komitet podejmie się przypadającego mu zadania konkretnego wdrożenia inicjatywy obywatelskiej, którą przewiduje się w traktacie lizbońskim. „Olbrzymie doświadczenie w zakresie inicjatyw obywatelskich zdobyte w państwach członkowskich, regionach i miastach posłuży nam przy podejmowaniu i przeprowadzaniu inicjatyw obywatelskich w Europie oraz przy jednoczeniu obywateli w ich realizacji. Dzięki temu Europa będzie bardziej przejrzysta, demokratyczna i różnorodna”.12
Aby dokonać tych przemian, Europa potrzebuje wspólnego planu działania i dlatego przygotowano dokument „UE 2020". Strategia ta powinna umożliwić UE całkowite wyjście z kryzysu i przyspieszyć przejście na inteligentną i przyjazną środowisku gospodarkę. Nowa strategia będzie się opierać na sukcesach wznowionej w 2005 r. strategii lizbońskiej, która koncentrowała się na wzroście i zatrudnieniu, a także będzie dążyć do usunięcia pewnych niedociągnięć. Przewodniczący José Manuel Barroso przedstawił program działania dla Komisji w kolejnej kadencji. W dokumencie tym określił również swoją wizję Unii Europejskiej w 2020 r. Uważa on, że przezwyciężenie obecnego kryzysu powinno równocześnie stanowić punkt wyjścia do nowej, zrównoważonej, społecznej gospodarki rynkowej, gospodarki inteligentniejszej i bardziej przyjaznej środowisku, w której nasz dobrobyt będzie rezultatem innowacji i lepszego wykorzystania zasobów, a wiedza – kluczowym elementem.

Strategia Europe 2020 w przedstawionej wersji zawiera odniesienie do spójności terytorialnej, ale inaczej niż dotychczas traktuje rolę regionu. Rozumie ją jako takie działania w ramach polityki spójności, które będą jednoznacznie podporządkowane realizacji priorytetów strategii. Podporządkowanie polityki spójności wzrostowi opartemu na wiedzy i innowacjach, na gospodarce niskoemisyjnej oraz pozwalającemu na zachowanie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej oznacza, brak koncentracji na ogólnie rozumianym wyrównywaniu dysproporcji rozwojowych, a zostanie wyraźnie ukierunkowana na wyrównywanie tych dysproporcji przede wszystkim poprzez wspieranie edukacji, innowacji, zielonej gospodarki. Polityka spójności tak rozumiana zawęża zatem obszar swojego oddziaływania.


José Manuel Barroso powiedział: „Strategia UE 2020 oznacza, że w trakcie następnego dziesięciolecia Unia będzie współpracowała przy rozwiązywaniu najtrudniejszych problemów, przed jakimi kiedykolwiek stanęła Europa. Inteligentna gospodarka i mądre społeczeństwo, oparte na silnych europejskich wartościach, wspierają się nawzajem. Wzrost gospodarczy, zrównoważone finanse publiczne, przeciwdziałanie zmianom klimatu, włączenie społeczne, wzmocnienie potencjału przemysłowego i dynamiczny sektor usług nie wykluczają się wzajemnie, a wręcz przeciwnie: uzupełniają się. W dziesięcioleciu poprzedzającym 2008 r. bezrobocie w Europie spadło z 12% do 7%. Potrzebujemy dziś nowych źródeł wzrostu, które pozwolą nam zastąpić miejsca pracy zlikwidowane z powodu kryzysu. W dokumencie konsultacyjnym przedstawiliśmy pomysły, które mogą pomóc odblokować potencjał Europy. Jednocześnie możemy zwiększyć nasze wpływy w świecie i naszą zdolność do współkształtowania globalizacji, pokazując naszym partnerom, że społeczna gospodarka rynkowa jest zarówno najbardziej wydajna, jak i najbardziej sprawiedliwa.”
Do zmian, które przyniesie ze sobą nowa strategia, jak i nowy traktat przygotowują się wszystkie instytucje europejskie. Jednym z priorytetów Jerzego Buzka nowo wybranego przewodniczącego Parlamentu Europejskiego jest uczynienie działalności tego organu jak najbardziej przejrzystą i przystępną dla opinii publicznej. Jezry Buzek podkreślił: „Jestem przekonany, że obecne reformy wprowadzają właściwą równowagę między wzmocnieniem instytucji a zapewnieniem ich zdolności operacyjnej w Unii złożonej z dwudziestu siedmiu państw członkowskich, gwarantując jednocześnie prawa każdego kraju z osobna. Piszmy naszą europejską historię razem.”13



Rozdział 1.
Geneza i pojęcie polityki regionalnej


1. Definicje podstawowych pojęć

2. Rys historyczny tworzenia polityki regionalnej

2.1. Nowe instrumenty polityki

2.2. Czynniki kształtujące region

3. Zasady polityki regionalnej

4. Cele wspólnej polityki regionalnej

5. Europa regionów a samorząd terytorialny

6. Komitet Regionów Unii Europejskiej

6.1. Struktura wewnętrzna Komitetu Regionów i sposób jego funkcjonowania

6.2. Kompetencje Komitetu Regionów

6.3. Działalność Komitetu Regionów

Podsumowanie

Bibliografia

Przypisy

1. Definicje podstawowych pojęć
Ze względów dydaktycznych konieczne jest krótkie zdefiniowanie pojęcia „region”, aby we właściwy sposób rozumieć i interpretować politykę regionalną Unii Europejskiej. I tak, najogólniej, region to względnie jednorodny obszar terytorialny odróżniający się od terenów przyległych cechami naturalnymi lub nabytymi. Chodzi tu m.in. o takie cechy, jak położenie geograficzne, struktura etniczna i zawodowa ludności, kultura i obyczajowość, zaś w aspekcie gospodarczym to: charakter i poziom rozwoju gospodarczego, stopień urbanizacji, poziom życia mieszkańców.
Cechy te często nakładają się na historycznie dokonywany podział administracyjny kraju na województwa i powiaty (lub ich odpowiedniki w innych krajach). Natomiast w Unii Europejskiej „region” jest rozumiany i ujmowany w polityce regionalnej jako konkretny dla danego kraju obecny podział administracyjno-terytorialny. Chodzi tu o jednostki administracyjne usytuowane poniżej szczebla centralnego władzy państwowej, o województwa i powiaty (lub ich odpowiedniki w innych krajach) — z tą jednak uwagą, że należy w tych przypadkach uwzględnić ustrój państwowy poszczególnych krajów, ich podział na państwa regionalne (Włochy, Hiszpania), federalne (RFN, Belgia, Austria) i unitarne (Polska, Czechy, Litwa). W państwach regionalnych i federalnych dla właściwego rozumienia regionu należy brać pod uwagę określony w ich konstytucjach podział władzy legislacyjnej między władzami centralnymi i regionalnymi. Natomiast w przypadku państw unitarnych region (regionalizm) polega na delegowaniu władzy wykonawczej jednostkom administracyjnym znajdującym się bezpośrednio poniżej władz centralnych danego kraju.

W państwach regionalnych i federalnych regiony mają uprawnienia do stanowienia prawa lokalnego, które nie podlega kontroli ze strony władz centralnych i wymaga jedynie zgodności z konstytucją danego państwa. W przypadku państw unitarnych nie występują tego typu prerogatywy prawno-administracyjne. Ich uprawnienia normatywne muszą respektować porządek konstytucyjno-prawny danego państwa, a więc nadrzędność norm prawnych władz centralnych. Tak więc charakter i stopień autonomii władz regionalnych zależy od konkretnych rozwiązań ustrojowych państw członkowskich UE.14

W literaturze przedmiotu i w rzeczywistości polityczno-gospodarczej używa się także pojęcia „euroregion”, odnoszącego się do praktyki i opisu współpracy przygranicznej państw UE i z krajami niebędącymi członkami Wspólnoty (np. z Ukrainą, Białorusią, Norwegią). I znów najogólniej, euroregion to obszar położony na pograniczu dwóch lub więcej sąsiadujących z sobą państw. Euroregiony rozwijały się szczególnie dynamicznie do roku 2004, tj. do największego poszerzenia UE o nowe państwa, i stanowiły swoisty etap nawiązywania dobrosąsiedzkich stosunków państw Wspólnot Europejskich z państwami, które miały w perspektywie dołączyć do tego grona. I tak w przypadku Polski, w latach dziewięćdziesiątych XX w. powstało 15 przygranicznych euroregionów, z tego 4 na granicy zachodniej, 8 na granicy południowej, 2 na granicy wschodniej i 1 na granicy północnej.

Współpraca w ramach euroregionów przechodziła swoje etapowe zmiany w zakresie konkretyzacji celów i zadań. Po wprowadzeniu strefy Schengen, oznaczającego zniesienie granic dla przepływu osób, jej istotę charakteryzuje i wyznacza cele unijny program INTERREG. W przypadku krajów członkowskich UE mówimy dzisiaj o współpracy terytorialnej.15


Po tym wstępnym wprowadzeniu terminologicznym (oczywiście niepełnym) możemy ogólnie stwierdzić (ujmując problem z dzisiejszego punktu widzenia), iż istota i główne cele unijnej polityki regionalnej to zmniejszenie dysproporcji rozwojowych między regionami państw członkowskich Wspólnoty.

Historycznie rzecz biorąc, dysproporcje te wynikają głównie z: peryferyjnego położenia części regionów w państwach Wspólnoty, trudnych warunków geograficznych i klimatycznych, dominacji rolnictwa, niskiego poziomu kwalifikacji siły roboczej, dominacji przemysłów schyłkowych (węgiel, hutnictwo, przemysł tekstylny i stoczniowy). Pojedynczych państw członkowskich (zwłaszcza nowych — biedniejszych) nie stać było finansowo (inwestycyjnie) na dokonanie radykalnych zmian w tym zakresie w kierunku rozwoju nowych gałęzi przemysłu, usług, technologii itp., stąd konieczna pomoc UE.

Ogólnie rzecz biorąc, polityka regionalna i strukturalna (fundusze ją realizujące) to szczególny wyraz solidarności bogatych krajów UE (ich regionów) z krajami (regionami) uboższymi. Ta solidarność nabierała coraz większego znaczenia wraz z przystępowaniem do Wspólnot krajów mniej rozwiniętych (i ich regionów), jak np. Irlandii, Hiszpanii, Portugalii, a następnie Polski, Litwy, Łotwy itd. Polityka ta ma swoją kilkudziesięcioletnią historię i dające się wyróżnić etapy jej kształtowania.

2. Rys historyczny tworzenia polityki regionalnej
Początki polityki regionalnej związane są z utworzeniem trzech Wspólnot: Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (traktat paryski z 1951 r.), Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Euratomu (traktaty rzymskie z 1957 r.). Wprawdzie w traktacie paryskim tworzącym EWWiS nie wspomina się wprost o takiej polityce, niemniej jednak wspólnotowe cele w zakresie odbudowy i rozwoju sektorów węgla i stali zlokalizowanych w określonych regionach państw członkowskich powodowały podejmowanie przez nie pewnych działań mających charakter wstępny takiej polityki. Dotyczyło to następnie restrukturyzacji tych przemysłów i związanego z tym zatrudnienia, przemieszczania siły roboczej, rozbudowy połączeń komunikacyjnych itp.
Wspólnota ta czyniła pewne starania, aby pomóc krajom członkowskim w rozwiązywaniu tych spraw (m.in. przez koordynację ich działań), nie wprowadzono jednak określonych rozwiązań prawno-instytucjonalnych i finansowych.16 Podobnie postąpiono w Traktacie o utworzeniu EWG, w preambule którego w sposób ogólny stwierdzono tylko, iż państwa członkowskie pragną wzmocnienia jedności swoich gospodarek, zapewnienia ich harmonijnego rozwoju, przez redukowanie zróżnicowań istniejących między regionami.

Tak więc pozostawiając realizację powyższych zadań państwom członkowskim, Wspólnota dostrzegła wagę niwelacji różnic w rozwoju regionalnym dla utworzenia rynku wewnętrznego — głównego celu, jaki sobie postawiła. Słusznie zakładano, że regiony słabsze mogły nie sprostać zasadom wolnej konkurencji, które miały obowiązywać na tym rynku i przez to stawać się jeszcze biedniejsze, co hamowałoby proces integracji. Chodziło więc o w miarę równomierny, harmonijny rozwój całej Wspólnoty. Nie utworzono jednak wspólnotowych instytucji, które opracowywałyby i wdrażały wspólną politykę regionalną.17 Jedyny wyjątkiem było utworzenie Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI), którego działalność miała polegać na finansowaniu rozwoju regionalnego, głównie przez kredytowanie inwestycji dotyczących tworzenia i modernizacji przedsiębiorstw (zwłaszcza małych i średnich), infrastruktury transportowej i energetycznej itp.


I to właśnie ten Bank przez niemal 20 lat był jedynym źródłem wspierającym rozwój regionalny.18 Posiadał on kapitał własny, wnoszony przez kraje członkowskie w wysokości proporcjonalnej do ich dochodu narodowego. Inne działania EWG w obszarze polityki regionalnej były doraźne i miały niewielki rozmiar. Polityka ta wciąż pozostawała w kompetencji rządów państw członkowskich. Wynikało to po części z obaw tych państw, iż przekazanie tej polityki w gestię ponadnarodowych instytucji wspólnotowych może stanowić zagrożenie dla ich integralności i suwerenności narodowej.

Pewien istotny zwrot w tym podejściu nastąpił dopiero pod koniec lat sześćdziesiątych, kiedy to na mocy tzw. traktatu fuzyjnego (1968 r.) powołano przy połączonej Komisji Wspólnot Dyrekcję Generalną ds. Polityki Regionalnej. Jej utworzenie zapoczątkowało wspólnotowe próby szerszego koordynowania krajowych polityk regionalnych m.in. przez monitoring i kontrolę przyznawanej przez poszczególne państwa pomocy publicznej na rzecz rozwoju regionalnego. To wówczas, z udziałem tej Dyrekcji, opracowano i wdrożono tzw. zharmonizowaną statystykę regionalną Eurostatu, która wyszczególniała trzy poziomy statystyczne jednostek terytorialnych w państwach członkowskich, tzw. NUTS I, NUTS II i NUTS III. W końcu lat dziewięćdziesiątych wprowadzono dodatkowo NUTS IV i NUTS V. Służą one do analiz i porównań rozwoju regionalnego i wielkości pomocy publicznej w każdym państwie i na poziomie Wspólnoty.


2.1. Nowe instrumenty polityki
Kolejnym ważnym krokiem w kierunku utworzenia wspólnej polityki regionalnej, który można zasadnie uznać za nowy etap w tym zakresie, było powołanie i nadanie w latach sześćdziesiątych wymiaru i ukierunkowania regionalnego dwóm funduszom, a mianowicie Europejskiemu Funduszowi Społecznemu i Europejskiemu Funduszowi Orientacji i Gwarancji Rolnej, oraz powołanie w 1975 r. Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR). Szczególne znaczenie w tym zakresie przyznano EFRR, któremu nadano prerogatywy ważne dla danego etapu integracji w podziale środków wspólnotowych na rozwój regionów w państwach członkowskich.
Podstawowym celem EFRR miało być wyrównywanie dysproporcji regionalnych w EWG. Ustalone środki budżetowe Wspólnoty przydzielano na poszczególne cele polityki regionalnej poszczególnym państwom według tzw. kwot krajowych określanych w statystykach NUTS. Jednak dopiero w 1980 r., jako pierwszy instrument rzeczywiście wspólnotowej polityki regionalnej, przyznano 5 proc. środków budżetowych Wspólnot na ten cel. W 1985 r. kwoty krajowe na ten cel, obowiązujące w przepisach traktatowych i innych dokumentach prawnych Wspólnot, zastąpiono tzw. widełkami interwencji. Zobowiązywały one państwa członkowskie do określenia w przeciągu trzech lat dolnej granicy udziału w finansowaniu tej polityki przy pomocy Wspólnoty na poziomie 88 proc. całości. Pozostała część funduszu miała być przeznaczona na finansowanie wspólnych przedsięwzięć.
Natomiast Europejski Fundusz Społeczny oraz Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej miały funkcjonować w sposób skoordynowany z EFRR i w sumie przeznaczać na cele polityki regionalnej 5 proc. środków budżetowych Wspólnot.19 Celem EFS było i pozostaje wspieranie rynku pracy, zatrudnienia, walka z bezrobociem w skali regionalnej. Od 1975 r. fundusz ten przeznacza minimum 60 proc. posiadanych środków finansowych na te cele.

2.2. Czynniki kształtujące region
W definicyjnych regułach o regionach należy uwzględnić to, że zasadniczą rolę odgrywały tu i odgrywają czynniki:

historyczne — wspólne tradycje i obyczaje,

geograficzne — naturalne położenie geograficzne,

narodowościowe — liczba mniejszości narodowych,

ekonomiczne — związane z położeniem na naturalnych szlakach handlowych lub rozwojem konkretnej gałęzi gospodarki (np. przemysłu wydobywczego, stalowego, włókienniczego itp.),

administracyjne — granice ustanowione decyzjami władz centralnych.


W większości przypadków o powstaniu regionu decydował więcej niż jeden z wymienionych czynników. W aktualnym ujęciu polityka regionalna państwa ujmowana jest jako całokształt działań władz centralnych i terytorialnych, podmiotów prywatnych oraz różnych organizacji (społecznych, związkowych itp.) w regionach, mających na celu rozwój i wzrost konkurencyjności gospodarczej regionów. Od początków swojego powstania polityka regionalna opiera się na zasadach partnerstwa i współfinansowania między organami UE a państwami członkowskimi.
W ujęciu historycznym etapy kształtowania się polityki regionalnej UE przedstawiają się następująco:

Rok 1957 — Sześciu przedstawicieli państw podpisujących traktat o utworzeniu EWG wyraża w preambule swoją wolę, aby „zjednoczyć gospodarki narodowe i wspierać ich harmonijny rozwój poprzez zmniejszanie różnic pomiędzy poszczególnymi regionami oraz zmniejszanie poziomu zacofania gospodarczego obszarów znajdujących się na terenach mniej uprzywilejowanych”20.

Rok 1958 — Utworzenie Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS).

Rok 1962 — Utworzenie Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR).

Rok 1975 — Powstanie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), który ma na celu podział części środków wpłacanych przez państwa członkowskie do kasy budżetowej Wspólnoty i przeznaczenie ich na rzecz regionów o niższym poziomie rozwoju ekonomicznego.

Rok 1986 — Wraz z podpisaniem Jednolitego Aktu Europejskiego zostają ustalone główne zasady rzeczywistej polityki spójności wobec państw członkowskich w południowej części Europy oraz innych słabiej rozwiniętych regionów, która ma stanowić przeciwwagę dla wymogów europejskiego rynku wewnętrznego.

Lata 1989–1993 — Rada Europejska w Brukseli (luty 1988 r.) reformuje sposób funkcjonowania funduszy solidarnościowych (nazwanych funduszami strukturalnymi) i postanawia przeznaczyć na ich cel 68 miliardów ECU (poziom cen z 1997 r.).

Rok 1992 — W Traktacie o Unii Europejskiej, który wchodzi w życie w 1993 r., znajduje się zapis, że jednym z najistotniejszych celów Unii, obok unii gospodarczej i walutowej oraz rynku wewnętrznego, jest spójność gospodarcza i społeczna. W dalszej części postanowiono utworzyć Fundusz Spójności, który w mniej zamożnych państwach członkowskich miałby wspierać projekty z zakresu ochrony środowiska i infrastruktury transportu.

Lata 1994–1999 — Rada Europejska w Edynburgu (grudzień 1992 r.) podejmuje decyzję o przeznaczeniu prawie 200 miliardów ECU (poziom cen z 1997 r.), stanowiących jedną trzecią całego budżetu, na cele polityki spójności. Do szeregu funduszy strukturalnych wprowadzono nowy Finansowy Instrument Orientacji Rybołówstwa (FIFG).

Lata 2000–2006 — Rada Europejska w Berlinie (marzec 1999 r.) ponownie reformuje fundusze strukturalne. Będą one dysponowały kwotą 213 miliardów euro w okresie siedmiu lat. Przedakcesyjny Instrument Polityki Strukturalnej (ISPA) i Specjalny Program Akcesyjny na Rzecz Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich (SAPARD) uzupełniają istniejący od 1989 r. program PHARE, w celu wsparcia rozwoju państw kandydujących z Europy Środkowej i Wschodniej.

Lata 2000–2001 — Rada Europejska w Lizbonie (marzec 2000 r.) przyjęła strategię mającą na celu wzrost poziomu zatrudnienia i przekształcenie Unii w „najlepiej prosperującą gospodarkę świata do roku 2010”. Rada w Göteborgu (czerwiec 2001 r.) uzupełniła tę strategię przez połączenie jej ze zrównoważonym rozwojem.

Rok 2002 — Rada Europejska w Kopenhadze (grudzień 2002 r.) przyjęła porozumienie w sprawie warunków przystąpienia do UE dziesięciu nowych państw członkowskich.

Rok 2004 — Republika Czeska, Estonia, Cypr, Łotwa, Litwa, Węgry, Malta, Polska, Słowenia i Słowacja wstępują do Unii Europejskiej (1 maja 2004 r.).

Rok 2005 — Rada Europejska dochodzi do kompromisu w sprawie budżetu na lata 2007–2013. Polityka spójności otrzymuje 347 410 miliardów euro (w cenach bieżących).

Rok 2006 — Rada, Parlament i Komisja Europejska podpisują porozumienie w sprawie budżetu na lata 2007–2013 (17 maja 2006 r.). 1 sierpnia wchodzą w życie rozporządzenia dotyczące funduszy strukturalnych na lata 2007–2013.

Rok 2006 — Rada przyjmuje strategiczne wytyczne wspólnoty w dziedzinie spójności — podstawę nowej polityki, ukazująca zasady i priorytety na lata 2007–2013 (6 października 2006 r.).

Rok 2007 — Bułgaria i Rumunia zostały państwami członkowskimi Unii Europejskiej (1 stycznia 2007 r.).21

Rok 2009 — wejście w życie traktatu lizbońskiego (1 grudnia 2009 r.).

Rok 2010 — przyjęcie strategii 2020.

Rok 2011 — Prezydencja Polski od 1 lipca.

3. Zasady polityki regionalnej
Do sformułowania zasad polityki regionalnej UE doszło w trakcie reformowania funduszy strukturalnych w roku 1988 i latach następnych. Zasady te mają służyć w miarę jednoznacznej interpretacji pomocy strukturalnej przez państwa członkowskie (regiony) oraz ich bardziej rygorystycznemu stosowaniu w praktyce.
Zasady te dzieli się na cztery grupy, według problemów, których dotyczą:

zasady generalne (określają rolę i sposób funkcjonowania Komisji Europejskiej w dziedzinie polityki regionalnej oraz definiują istotę i filozofię wspólnotowej polityki korygowania przestrzennych dysproporcji rozwoju):

● subsydiarności,

● koordynacji,

● elastyczności,

zasady organizacji polityki regionalnej:

● programowania,

● partnerstwa,

● kompatybilności,

● spójności,

zasady finansowania polityki rozwoju regionalnego:

● koncentracji,

● dodawalności,

● komplementarności,

zasady oceny realizacji problemów:

● monitorowania,

● oceny (wstępnej, bieżącej i następczej),

● kontroli finansowej.


Jedną z podstawowych zasad zapisanych w Traktacie o Unii Europejskiej jest zasada subsydiarności, która stanowi o podziale kompetencji między Wspólnotą i państwami członkowskimi oraz ich jednostkami administracyjnymi. Zgodnie z tą zasadą organy UE podejmują działania, gdy dzięki temu cele Unii mogą zostać osiągnięte pełniej niż przez działania na poziomie państw członkowskich. Jednak to w gestii państw i ich jednostek administracyjnych pozostają sprawy, którym są one w stanie podołać. Oznacza to, że decyzje powinny być podejmowane na najniższym z ustrojowych szczebli władz regionalnych. Zasada ta podkreśla znaczenie regionów w polityce unijnej.

Władze regionów tworzą przy instytucjach UE swoje przedstawicielstwa (biura), które mają zadbać o interesy ich regionów oraz służyć informacją na ich temat. Przedstawiciele regionów zasiadają w utworzonym w 1994 r. Komitecie Regionów.

Zasada koordynacji dotyczy trzech grup zagadnień:

— zintegrowanego wykorzystania wszystkich dostępnych instrumentów finansowych,

— koordynowania przez Komisję Europejską polityk regionalnych krajów członkowskich,

— dążenia do harmonijnego rozwoju przestrzeni europejskiej.


Zintegrowane wykorzystanie wszystkich źródeł finansowania polityki regionalnej pozostaje w bezpośrednim związku z zasadą koncentracji środków. Chodzi o skoncentrowanie na celach priorytetowych i skoordynowanie wykorzystania przede wszystkim czterech funduszy strukturalnych, a także zharmonizowanie z pozostałymi instrumentami finansowymi, takimi jak: pożyczki Europejskiego Banku Inwestycyjnego, pomoc finansowana przez EWWiS, Fundusz Kohezji.

Jeśli chodzi natomiast o koordynację krajowych polityk rozwoju regionalnego, to ma ona na celu przeciwdziałanie zniekształcaniu warunków konkurencji w łonie Unii i uniknięcie rywalizacji w zakresie poziomu subwencji regionalnych przyznawanych inwestorom. Koordynacji tej ma służyć przede wszystkim system kontroli poziomu przyznawanej pomocy regionalnej.

Zasada elastyczności oznacza w szczególności respektowanie – w prowadzonej przez Komisję Europejską polityce – zróżnicowania rzeczywistości regionalnej oraz specyfiki organizacyjnej i instytucjonalnej krajów członkowskich. Stąd też Komisja nie stara się wpływać ani na ich struktury, ani też na organizację terytorialną. Bierze także pod uwagę rodzime tradycje w zakresie prowadzenia polityki regionalnej i zachęca państwa członkowskie do współdziałania z władzami niższych poziomów oraz partnerami społeczno-gospodarczymi. Komisja nie może narzucić obowiązku współpracy wewnątrzkrajowej ani jej form, ponieważ nie ma ku temu podstaw prawnych.
Każde państwo swobodnie określa swoje struktury terytorialne i administracyjne oraz w sposób niezależny dokonuje w swoich ramach podziału kompetencji.

Zasada programowania oznacza odejście od stosowanej uprzednio praktyki subwencjonowania przez Wspólnoty pojedynczych projektów inwestycyjnych na rzecz dofinansowywania kompleksowych, zintegrowanych programów rozwoju regionalnego. Stanowi ona kluczową zasadę europejskiej polityki regionalnej, mającą zapewnić wieloletnią stabilność jej celów i środków realizacji, pobudzać refleksję i pogłębioną analizę problemów wymagających rozwiązania oraz zachęcać do koordynacji i dialogu poszczególne ministerstwa. Generalnie istnieją dwa poziomy programowania: strategiczny (globalna strategia rozwoju) i szczegółowy (realizacja konkretnych przedsięwzięć).


Zasada



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna