Charyzmatyczne aspekty ikon św. Eliasza i św. Jana Chrzciciela



Pobieranie 39.83 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar39.83 Kb.
Prof. dr hab. Karol Klauza

Charyzmatyczne aspekty ikon

św. Eliasza i św. Jana Chrzciciela

Interpretacja charyzmatycznych aspektów ikon zmierza ku ukazaniu ich znaczenia w konkretnym kotekście duchowym. Przez „aspekty charyzmatyczne” rozumieć należy przede wszystkim postać łaski, jakiej Bóg udziela wspólnocie wierzących za pośrednictwem ikony uobecniającej osobę świętego ozdobioną specyficznymi sprawnościami intelektu, woli i duchowego piękna osobowego, w tym przypadku proroka Eliasza i św. Jana Chrzciciela. Obie postaci w historii zbawienia łączy wiele cech szczególnych. Obaj są widzącymi (hbr. nabim) w różnych etapach Objawienia Bożego: św. Eliasz w IX wieku przed Chr. a św. Jan Chrzciciel w momencie wypełniania się obietnic mesjańskich na przełomie epok Starego i Nowego Przymierza. Obydwaj są wielkimi atletami duchowych zmagań właśnie dzięki łasce Bożej czyniącej z nich modelowe postaci zawierzenia Bogu i świadczenia o Bożej sprawie w historii. Z Bożego wyboru otrzymali też nadprzyrodzony dar postrzegania zbawczych sytuacji otwierających perspektywę spełniania się obietnic mesjańskich i autorytatywnego komunikowania woli Bożej, pod wpływem specjalnego natchnienia pochodzącego od Ducha Świętego. Spełnienie Bożych obietnic interpretowanych przez Widzącego zawsze uwzględnia konkretne uwarunkowania historyczne, co pozwala odróżnić funkcję proroka od posługi kapłanów i królów. Często zresztą Widzący byli w imię Boga sędziami postępowania władców i duchowych przewodników. W tym też kontekście wypada rozpatrzyć specyfikę powołania i misji św. Eliasza i św. Jana Chrzciciela.

1. Charyzmaty ukazane w ikonach św. Eliasza

(hebr. אליהו Eliyyáhu, gr. Ἠλίας Elias, cs. Prorok Ilija - “Moim Bogiem jest Jahwe”)

Bogactwo duchowe biblijnej postaci św. Eliasza ukazane w ikonach decyduje o znamiennych modyfikacjach hermenei jego ikony traktowanych jako ikony samodzielne bądź jako klejmy w ikonach portretowych Eliasza. Punktami zwrotnymi w jego biografii stały się:

1. okres eremickiego przygotowania na pustkowiu nad potokiem "Karyth, który jest przeciw Jordanowi"(1 Krl 17, 3), gdzie kruki przynosiły mu pożywienie (1 Krl 17, 6)

2. misja w fenickiej Sarepcie połączona z cudem wskrzeszenia zmarłego syna wdowy (1 Krl 17,3-24)

3. konfrontacja ze zwolennikami kultu Baala (1 Krl 18, 20-19,17) wnosząca motyw skutecznego wstawiennictwa o deszcz

4. przekazanie władzy i mocy czynienia cudów następcy (Elizeuszowi) (2 Krl 2, 14-15)

5. wniebowzięcie (2 Krl 2, 6-13)

Poza przekazami biblijnymi w ikonach znajdują swe wizualizacje elementy charyzmatyczne pochodzące z apokryfów i legend judeo-chrześcijańskich. Przetrwały on zwłaszcza we wschodnich tradycjach chrześcijańskich1. Katechizm Kościoła Prawosławnego omawiając misję św. Eliasza przypomina zapowiedź z proroctwa Malachiasza z końca V w. przed Chr., kończącą kanoniczne księgi prorockie Starego Przymierza: „Oto Ja poślę wam proroka Eliasza przed nadejściem dnia Pańskiego, dnia wielkiego i strasznego. I skłoni serce ojców ku synom, a serce synów ku ich ojcom”(Ml 3,23).

Tradycyjnie w interpretacjach okresu patrystycznego i tradycji ludowej wiązano osobę św. Eliasza ze Św. Janem Chrzcicielem, potwierdzaną w sensie duchowym w Ewangeliach (jeśli chcecie przyjąć, to on jest Eliaszem, który ma przyjść - Mt 11,11-14; 16, 13-14; Mk 6, 14-15; 9, 11-13; Łk 9, 7-8).2Sam Jan Chrzciciel odżegnuje się od tego utożsamienia: J 1,21. 25 a Nowy Testament zestawia Eliasza z Chrystusem: Mt 17, 1-9 par. Mk 9, 2-10; Łk 9, 28-36 a ikonografia Wschodu ukazuje Eliasza jako współświadka (obok Mojżesza i trzech apostołów - Piotra, Jakuba i Jana) Przemienienia na górze Tabor.

Podstawowa typologia ikon św. Eliasza uwzględnia:

1. we wczsnochrześcijańskiej ikonografii - ukazywanie go jako młodzieńca ubranego w tunikę i paliusz.

2. w średniowieczu jako bosonogiego starego mężczyznę, o siwych długich włosach, ubranego w długą opończę, niekiedy wykonaną z koziej skóry. Prawą ręką błogosławi, w lewej trzyma zwój z biblijną inkskrypcją: "Gorliwie stawałem w obronie Pana, Boga Zastępów, gdyż synowie izraelscy porzucili przymierze z Tobą" (1 Kr 19, 10).

3. podstawowe cykle życia Eliasza według syntezy motywów u Dionizego z Furny: Eliasz karmiony przez kruka, Eliasz błogosławi mąkę i oliwę wdowy, Achab wychodzi na spotkanie Eliaszowi, Eliasz mocą modlitwy sprowadza z nieba ogień na ofiarę, Eliasz zabija kapłanów obrzydliwości, uśpionego pod drzewem Eliasza budzi anioł, aby go nakarmić, Eliasz namaszcza Elizeusza, Eliasz sprowadza ogień na piędziesiątników, Eliasz uderza płaszczem wody Jordanu3

4. wniebowzięcie Eliasza (niekiedy po łuku tęczy) na wozie ognistym ciągniętym przez skrzydlate rumaki. W ikonie obecny jest następca Eliasza - Elizeusz przyjmujący płaszcz proroka

5. świadectwo Eliasza w specyficznej postawie Deesis w chrystologicznej ikonie Przemienienia na górze Tabor.

6. podstawowe atrybuty ikoniczne św. Eliasza: jaskinia, góra Choreb, mury miasta, kruk i/lub ognisty miecz

7. inskrypcje: z ikony z Korostna (Ukraina) XV w. Илия ревностію великою ревнова за Гда Ба моєгo въседржитля понеже оставиша завъть Твой Ги и сиве израилеви олтаря Твоя раскопаша й пророки Твоя избиша оружием и остахся азъ єдин и ищоутъ души моея изъяти ю И рече Гдъ къ нему: иди жъ и навратися путємъ своимъ по пустини до Дамаскъ и єгда пріидєши тамо помежєши Азаиля на царство сирскоє.

Główne charyzmatyczne funkcje św. Eliasza:

1. Zaprawdę ognisty był jego umysł, ogniste jego słowo, ognista ręka, którymi nawrócił Izrael". Takimi słowami określa go Korneliusz a Lápide SJ (ur. 1567- zm. 1637)4 a ikonografia Zachodu (np. w krakowskim kościele na Piasku) ukazuje go z mieczem ognistym, nawiązującym do motywu płomiennej retoryki prorockiej „Słowo jego płonęło jak pochodnia” (Syr 48,1).

2. Pierwszy pustelnik, uciekający w odosobnienie Karmelu (hbr. Ogród Boga) przed prześladowaniem. Pustelniczy charakter charyzmatu karmelitańskiego praktykować będą m.in. Św. Teresa Wielka, św. Jan od Krzyża oraz w specyficzny sposób św. Teresa od Dzieciątka Jezus i św. Edyta Stein.

3. Herold mariologiczny, ideowy patron szkaplerza Matki Bożej5, na 1000 lat przed Poczęciem Syna Bożego miał widzenie życiodajnego obłoku. Mesjańską zapowiedź celebrował w medytacyjnej kaplicy, na fundamentach której powstała maryjna świątynia Maryi - Gwiazdy Boża. W tym duchu pisali m.in. Epifaniusz, Bernard, Efrem Syryjczyk. Św. Hieronim w Księdze imion hebrajskich, wyjaśnia etymologię tego imienia Maryi jako: „oświecająca” lub „gwiazda morza”, a nawet „kropla morza” (stilla maris) lub „morze gorzkie” (amarum mare).

4. W interpretacji abp Józefa Michalika, przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski Eliasz jest prorokiem deszczu, ognia, płodności i błyskawic, życia i śmierci6. Ukazuje mianowicie możliwość osiągnięcia zbawienia, nieba poprzez wierne, niezłomne i roztropne świadczenie o Bogu pośród prześladowań, za co zostaje wyniesiony na wozie ognistym do zjednoczenia z Bogiem po śmierci. Nowy Testament wskazuje głównie na niezwykłą wiarę i wytrwałą modlitwę (Łk 4, 24-27; Rz 11, 2-4;Jk 5, 17-18). Znamienne są tu ikonograficzne motywy drogi do nieba nie w formie drabiny (jak np. w ikonach cyklu Klimakowego) a wozu ognistego (por. kwatera z romańskich Drzwi Płockich z 1152 r.).

5. patron wolontariatu nie tylko dlatego, że uważany jest za duchowego założyciela zakonu Karmelitów - a wolontariat został założony przez karmelitę - ale przede wszystkim ze względu na przykład i naukę, która wypływa z jego życia. Prorok Eliasz był człowiekiem trzeźwo patrzącym na otaczający go świat, zdającym sobie sprawę z odpowiedzialności i wielkości misji jaką miał do spełnienia7.



2. Charyzmaty ukazane w ikonach św. Jana Chrzciciela

(hbr. Johann, Jehohanan - Jahwe okazał miłosierdzie; gr. Ioannes, łac. Prodromos, rs. Ivan Predtecza, Poprzednik,) uznany autorytet religijny chrześcijaństwa, islamu, ostatni prorok Starego Testamentu. Atrybutem ikonograficznym Jana Chrzciciela jest Baranek Boży (nawiązanie do Iż 53,7 i J 1, 36), laska z krzyżykiem, muszla, czara ofiarna, patera z odcięta głową.

Według Ewangelii synoptycznych (wspominany 15 razy) zapowiedziany przez anioła syn Elżbiety i Zachariasza - Łk 1, 7-25. 57-67, napełniony Duchem Świętym w łonie matki podczas spotkania z krewną Maryją (Łk 1, 15.40-41.44 Urodzony 4 r. przed Chr. był prawdopodobnie pod wpływem religijnych ideałów Esseńczyków, których ascetyczną postawę kontynuował nauczając i udzielając chrztu w Jordanie. Budowany w ten sposób autorytet religijno-moralny upoważniał go do głoszenia potrzeby nawrócenia (metanoia) we wszystkich warstwach społecznych Izraela, ponad ideałami faryzeuszów i saduceuszów a także helleńsko-rzymskich systemów wartości etycznych. Za napiętnowanie rozwiązłości na dworze Heroda Antypasa został zabity w scenerii rozwiązłego ucztowania. Wskazywano na jego pochówek w Sebaście w Samarii (relikwie czczone są u św. Sylwestra w Rzymie, Amiens, Emessie, Kapadocji i Damaszku) po czym część uczniów Jana przyłączyła się do Chrystusa. Polemiki z tzw. joannitami stanowią przedmiot współczesnych badań egzegetycznych w odniesieniu m.in. do: Mt 9, 14; Mk 2, 18; Łk 5, 33; Dz 18, 24-28; 19, 1-7)8 . Uznanym motywem biblijnym jest traktowanie Jana Chrzciciela jako nowego Eliasza (Mt 11,14; Mk 9, 11-13; Łk 1, 16-17) bez rozstrzygania o sposobie osobowej identyfikacji (w sztuce sakralnej por. relikawiarz wieżowy z Aachen z XIV w.

Podstawowa typologia ikonografii Jana Chrzciciela to9:

- w przypadku ikon samodzielnych

1. Anioł posłany - postać ze skrzydłami i atrybutami ofiary starostemantalnej (lub chrystotypicznej). Od XVI w. w ikonografii wschodniej pojawia się motyw Jana Chrzciciela Anioła Pustyni10

2. Lampa oświetlająca drogę Mesjasza - nawiązanie do J 5 33-35

3. Głos wołającego na pustyni - Mt 3,3; Mk 1,3; Łk 3, 3-6, J 1,23

4. Ścięcie Jana Chrzciciela, interpretujące perykopę Mk 6, 27. Motyw ikonograficzny stanowi analogię do chrystologicznych acheiropitów (redukcja ikony do głowy Pierwowzoru)

- w ikonach chrystologicznych

5. wraz z Maryją (oraz aniołami i innymi świętymi) w scenie Deesis. Wzorniki bizantyjskie uzupełniały motyw Poprzednika w tej ikonie następującymi tekstami:

-Ja też, Panie, głos swój z głosem Matki łączę,

Głos przyjaciela, co zapowiada Twoje słowo,

Za tymi, których odkupiłeś cenną swoją krwią,

Na krzyżu powieszon i umęczon, choć niewinny;

Znów wspaniałomyślnie pojednaj się z nimi,

Słowo litościwe – jak ten, co wszystkich kocha.11
W przypadku samodzielnego motywu zwoju u Poprzednika:
Nawracajcie się, bo bliskie jest królestwo niebieskie (Mt 3,2)12
6. w teofanii nad Jordanem (cykl Jordanu: Chrystus przybywający nad Jordan, Chrzest Chrystusa)13

7. w ikonie Sądu Ostatecznego jako prekursor w Otchłani, gdzie wg Klemensa Aleksandryjskiego14 jest rzecznikiem chrzcielnej sfragis-znamienia chrztu służącego ku zbawieniu dlatych, co zmarli bez chrztu.15

8. w cyklach życia (zwiastowanie Zachariaszowi, dziecięctwo, nauczanie16, męczeństwo, apoteoza - niekiedy z dodatkowo rozbudowanymi scenami17)

Poza ikonami o charyzmatycznych kontekstach osoby Jana Chrzciciela mówią formy jego kultu, związane ze szczególnie ważnymi bazylikami (Rzym) i katedrami (Florencja, Siena, Rawenna, Piza, Akwileja, Parma, Akwizgran, Warszawa, Wrocław, Toruń, Lublin, Przemyśl i konkatedra w Kamieniu Pomorskim. Szczególną wymową ma patronat Jana Chrzciciela nad środowiskami foluszników, krawców, tkaczy, pasterzy, rycerzy, więźniów, bednarzy, cierpiących z powodu bólu głowy i epilepsji.

Główne charyzmatyczne funkcje św. Jana Chrzciciela

1. wraz z Maryją stanowi osobową, typologiczną interpretację mesjańskiego adwentu, zyskując atrybut „Anioła z ciała” i „przyjaciela Oblubieńca”, „sługi Pana”. W tym znaczeniu odnoszony jest do Jana Chrzciciela tekst Ps 45,2-9:



Przypasz do biodra swój miecz mocarzu,
chlubę twoją i ozdobę.
Wstąp szczęśliwie na rydwan
w obronie wiary, prawa i ubogich,
a twoja prawica niech ci wskaże wielkie czyny.
Twe ostre strzały trafiają w serce wrogów króla.

Jako „Przyjaciel Oblubieńca” umniejsza się i staje się przejrzysty po to, by Inny wyrósł i ukazywał się. Oto godność proroka. 18

2. w tradycji wschodniej wraz z Eliaszem pełni funkcję mesjańskiego poprzednika. Andrzej Turczyński zauważa za tekstami liturgicznymi, że Jan Chrzciciel jest jakby wierzchołkiem triady starotestamentowej, którą współtworzy z Mojżeszem prawodawcą i Eliaszem prorokiem, zwanym również drugim poprzednikiem19. W ikonografii analogia misji Eliasza i Jana Chrzciciela dyktuje imperatyw ukazywania prawego profilu obu postaci w hermenejach ikon Światła Taboru i Chrztu Pańskiego.

3. wraz z Janem Teologiem stanowi w roku liturgicznym oś kosmicznego odnawiania cyklu słonecznego. 24 czerwca (święto narodzin Jana Chrzciciela) wyznacza przesilenie letnie i wznoszenie się słońca na półkuli północnej. 27 grudnia (św. Jana Ewangelisty, Teologa) jest metryczną przeciwwagą i punktem zwrotnym w powracaniu koła Bożych dynamizmów i ruchów, decydujących o życiu na ziemi. Związek obu Janów znajduje szerokie wykorzystanie w patronimikach świątyń chrześcijańskich i w przekazach ikonograficznych.

4. Jan Chrzciciel uosabia wzorzec atlety duchowego, ascetycznego mocarza, którym inspirowali się pustelnicy obu tradycji chrześcijańskich. Jednakże w nurcie bizantynizmu motyw pustelni był w znamienny sposób zróżnicowany: Jeśli jednak mnisi egipscy zamieszkiwali pustynię, a greccy jako miejsce osiedlenia wybierali góry, które jak wierzono były mieszkaniem diabła, to ruscy najczęściej zaszywają się w borach20.

5. według ks. Jerzego Szymika bogactwo osobowości Jana Chrzciciela aktualizuje się w jego charyzmacie bezkompromisowości, nadawania sensu obecności Chrystusa, towarzyszenia ludowi, budowaniu wspólnoty i służby surowego życia, co razem charakteryzuje współczesne rozumienie misji kapłaństwa21. Dodajmy od siebie, że Jan Chrzciciel jest prekursorem i skutecznym interpretatorem zstępującego Ducha Bożego (J 1,32).

6. według Pawła Evdokimowa osoba Jana Chrzciciela jest wzorcem dla kultury, która wswym punkcie kulminacyjnym wyrzeka się samej siebie, przyjmuje postać św. Jana Chrzciciela, zapowiada, uprzedza, potem gwiazda jej znika […] kultura staje się strzałą zwróconą ku Temu, który ma przyjść. 22



Podsumowanie

Ikonograficzne ukazanie charyzmatów św. Eliasza i św. Jana Chrzciciela wykazuje wiele punktów zbieżnych. Są one podporządkowane centralnej idei historiozbawczej Chrystusa, w którą wpisuje elementy świadczenia o Bogu, niezłomnego głoszenia Jego prawa, za co obu spotykają prześladowania. Rodzą one postawę izolacji aż po śmierć, która w przypadku św. Eliasza zapowiada wchodzenie w przestrzeń wspólnoty z Bogiem.



Idea obrazowania wysłanników Boga dojrzewa w kontekście pedagogii wiary, próby odpowiedzi na wyzwania współczesności sprawdzonymi drogami do świętości ukazanymi w życiu obu Przyjaciół Oblubieńca. Nadto ich charyzmaty skierowują swoją wymową na osobę Matki Bożej, na interpretację powołania kapłańskiego i rozwój kultu związanego z tradycyjnie rozumianymi funkcjami patronatu.



1 Por. Apokalipsy Eliasza, Nadto zob. Apokalipsa świętego Jana (11,3-12).

2 Jak podaje autor Katechizmu Kościoła Prawosławnego „Związek między Eliaszem a Janem Chrzcicielem pozostaje dość tajemniczy. Oczywiście nie chodzi o tę samą osobę. Jan Chrzciciel ma jednak ducha i moc Eliasza” , tamże s. 107

3 Dionizy z Furny, Hermeneia czyli objaśnienie sztuki malarskiej, tłum. I. Kania Kraków 2003 s. 72-74

4 Comment. in Mt., vol. XV, p. 564?.

5 Poprzez misję duchowego syna proroka Eliasza, karmelity św. Szymona Stocka, któremu Maryja 1251 r. przekazała obietnicę zbawienia ludzi noszących szkaplerz (sacramentale) w chwili śmierci, jako życiodajną pewność zbawienia.

6 http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TB/salwator_2010_eliasz_01.html [2 07.2011]

7 http://www.eliasz.org.pl/nasz.htm [2.07.2011]

8 J. Stępień, Jan Chrzciciel, w: Podręczna encyklopedia biblijna, Poznań, Warszawa, Lublin 1961 s. 519n

9 M. Pastoureau, La Bible et les Saints. Guide iconographique, Paris 1990 s. 179-180.Dionizy z Furny, Hermeneia czyli objaśnienie sztuki malarskiej, tłum. I. Kania Kraków 2003 passim

10 Obok wprowadzanych wówczas motywów: Mądrość zbudowała sobie dom, Czuwające Oko Chrystusa, Błogosławione Zastępy … czyli Cerkiew Wojująca. Por. A. Sulikowska-Gąska, Spory… s. 281

11 Dionizy z Furny, Hermeneia... s. 291

12 Tamże

13 Dzionizy z Furny, Hermeneia... s. 106-107

14 Kobierce, II, 9 PG 8, 980

15 Por. P. Evdokimov, Prawosławie, tłum. J. Klinger Warszawa 2003 s. 295

16 W tej klasie ikon Dionizy z Furny odnotowuje ikonę Chrystus wypytywany przez uczniów Poprzednika. Zob Dionizy z Furny, Hermeneia... s. 112

17 Dionizy z Furny wskazuje w tym typie ikonu ukazujące kolejne trzy legendarne ondalezienia głowy Poprzednika. Zob Dionizy z Furny, Hermeneia...s. 220-222

18 P. Evdokimov, Prawosławie, . J. Klinger Warszawa 2003 s. 306

19 A. Turczyński, Święto ikony, Poznań 2002 s.151

20 A. Sulikowska-Gąska, Spory o ikony na Rusi w XV i XVI w., Warszawa 2007 s. 158. Taki charakter miała pustelnia Jana Chrzciciela w Olszniaku nad Wiaźmą założona 1543 przez Gierasima Bołdyńskiego.

21 http://www.goscniedzielny.pl/artykul.php?id=1024426377 [11 07 2011]

22 P. Evdokimov, Prawosławie… s. 335





©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna