Cierpienie – tajemnicza zagadka ludzkości. Projekt lekcji



Pobieranie 24.08 Kb.
Data09.05.2016
Rozmiar24.08 Kb.
Maria Basińska

LO Strzelno.


Cierpienie – tajemnicza zagadka ludzkości. Projekt lekcji.
Zajęcia przeznaczone są do zrealizowania z młodzieżą z klasy maturalnej w okresie przedmaturalnego syntetyzowania materiału.
Uczniów szkoły średniej, którzy mogą być religijni i świeccy jednocześnie, z pewnością zainteresuje temat cierpienia. Tym bardziej, że proponowana przez przywołane dzieła oferta zrozumienia jego sensu wymaga przemyśleń i dobrowolnej akceptacji i nie jest nie podlegającym dyskusji wyjaśnieniem rzeczy, które bezwzględnie ma się przyjąć. I chociaż temat w praktyce szkolnej nie jest niczym nowym, to jednak zaproponowane zestawienie tekstów literackich i ukierunkowanie interpretacji, by pokazać nie tylko to, że cierpienie jest faktem w życiu wielu ludzi ale, że jest ono trudną do pojęcia dla rozumu i racjonalnej logiki ludzkiej kategorią – powinno być atrakcyjne dla młodego człowieka. Współczesny świat nie oszczędza nikogo pod tym względem i dobrze byłoby, by uczeń był świadomy potrzeby budowania własnych refleksji nad pochodzeniem i sensem cierpienia.

Nauczyciel powinien jednak pamiętać o odpowiedzialności za podjęty temat. Nadmierne dążenie do precyzyjnego wyjaśnienia roli cierpienia może je po prostu zbanalizować i zneutralizować, zwłaszcza jeśli usytuuje się je bardzo daleko od współczesnego człowieka. Może wtedy okazać się, że przekroczona została granica, poza którą samo cierpienie zdaje się być czymś trywialnym. Dzisiejsza edukacja polonistyczna żąda ułatwienia uczniom odnalezienia się w otaczającym go świecie. Realizacja tematu służy właśnie temu celowi.

Ponieważ sprawność językowa uczniów stanowi fundament nauczania języka polskiego i musi być stawiana w centrum zainteresowań polonisty na każdej lekcji, dlatego przy realizacji powyższego tematu wprowadzać należy terminologię ogólnokulturową. Świadome i uzasadnione posługiwanie się systematycznie wprowadzanymi pojęciami z dziedziny humanistyki pozwala bowiem na budowanie uczniowskiego języka opisu i analizy tekstu oraz ułatwia percepcję znaczeń symbolicznych. Powinno się tak działać, ponieważ ograniczanie się do jedynie intuicyjnego uchwycenia sensu przywołanych utworów nie prowadzi do pełnego zrozumienia tychże dzieł. A zbadane mają być następujące utwory: „Lament świętokrzyski”, „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego oraz „Bracia Karamazow” Fiodora Dostojewskiego i „Ofelia” Arthura Rimbauda. (Wiersz „Ofelia” i fragment powieści Żeromskiego znajdują się w „Wypisach z ćwiczeniami” do podręcznika „Skarbiec”.)

Przy analizie i interpretowaniu tekstów poetyckich i fragmentów powieści podstawową zasadą postępowania będzie lojalność wobec tychże tekstów. Zabiegi nauczyciela koncentrować się muszą na takim ukierunkowaniu konkretyzacji utworów, by uczeń potrafił własne odczytania weryfikować odniesieniami do konkretnego tekstu. Zastosowana przy interpretowaniu wszystkich przywołanych utworów koncepcja rozwijania umiejętności kształtowania przez ucznia dłuższej wypowiedzi ustnej stanowi konstrukcję główną, która będzie uszczegółowiona dodatkowymi ćwiczeniami przy realizacji kolejnych tekstów, ale wyznacza ona ogólną perspektywę działań dydaktycznych w ciągu całych zajęć.

Wypowiedzi interpretacyjne budowane podczas lekcji powinny być wyraziste pod względem koncepcji odczytywania utworów i powinny być podporządkowane zasadom organizacji dyskursu interpretacyjnego1. Można się spodziewać, że język podawanych wypowiedzi interpretacyjnych będzie różny. Zadaniem nauczyciela będzie zwracanie uwagi, by był on komplementarny wobec przyjętej przez konkretnych uczniów strategii nadawczej. Wyboru strategii dokonają uczniowie na początku lekcji (badacz, krytyk „advocatus diaboli”, gorliwy katolik lub inne postawy badawcze). W toku zajęć kształcona będzie umiejętność harmonijnego zgrywania analizy i interpretacji z wymogami kompozycyjnymi wypowiedzi ukierunkowanych na odpowiednią strategię. Umiejętność ta nie jest łatwa do opanowania. Jest tak wyrazem talentu, indywidualnej wrażliwości ucznia jak i jego kompetencji lekturowej.

Sposobem wspomagającym rozwijanie tejże umiejętności będzie prezentacja, gotowych wartościowych tekstów interpretacyjnych, przy analizie każdego z przywołanych utworów. Będą one traktowane jako wzór stanowiący przedmiot dociekliwej obserwacji zarówno pod względem niesionych treści, sensów i kompozycji. Należy zwrócić uwagę, by podany wzór wypowiedzi interpretacyjnej nie stał się przedmiotem biernego naśladowania, a zrodził jedynie pomysł i sposób własnego wypowiadania się.

Punktem wyjścia do rozważań nad „Lamentem świętokrzyskim” stanie się chrześcijańskie rozumienie cierpienia. Osobami cierpiącymi w utworze są Matka Boska i ukrzyżowany Chrystus. Przy interpretowaniu przywołana zostanie tradycja chrześcijańska, która żyje faktycznie pewnością, że Bóg, w którego się wierzy dzieli z człowiekiem warunki historii i towarzyszy mu we wszystkich udrękach, niejasnościach i cierpieniach. Wyznawcy wierzą, że Bóg nie jest obojętny wobec cierpienia i niesprawiedliwości, ale troszczy się o człowieka, który cierpi. Nie znajduje się na marginesie cierpień świata, jako tylko czuły obserwator spoglądający z wyżyn swej niezmiennej doskonałości lecz przyjmuje je i przeżywa jako cierpienie czynne, jako dar i ofiarę. Tenże Bóg, któremu wierzy chrześcijanin zgodził się na krzyż swego syna i na rozpacz jego matki. A z racji władzy jaką ma nad światem fakty te nie wydały się Mu sprzeczne z jego własnym bytem. Takie postawienie problemu cierpienia odbiega od ujęcia tradycyjnego i powinno prowokować do wypowiedzi i uczestniczenia w polemice.

Uczniowie przyjmując wybraną przez siebie strategię nadawczą i rozumiejąc pojęcie chrześcijańskiego dziedzictwa kulturowego zastosują je przy odczytywaniu sensu cierpienia wpisanego w utwór. A znając podstawowe kategorie estetyczne, takie jak tragizm i patos, wskażą wykładniki artystyczne tych kategorii i określą ich funkcje. Wykorzystają także miejsca znaczące: tytuł, kompozycję, słowa – klucze.

Znaki tradycji chrześcijańskiej powinni także rozpoznać uczniowie we fragmencie „Braci Karamazow” Fiodora Dostojewskiego. Przy zachowaniu głównej koncepcji analizy i interpretacji tekstu przyjętej do realizacji na lekcji, uczniowie ćwiczyć będą mogli także odróżnianie osobistych sądów związanych z odbiorem utworu od sądów o cierpieniu utrwalonych w tradycji.

Problem badawczy zbudowany zostanie tym razem w oparciu o życie jednej z bohaterek powieści. Jest nią Zofia – bohaterka powieści i wybranego fragmentu. Cierpi ona na wzór chrześcijański - bez wyrzutów i narzekań na swój los. Ojciec rodziny, a zarazem jej mąż – bezwstydny rozpustnik, dla którego kobiety stanowią jedynie przedmiot rozkoszy, sadysta i skąpiec potrafi Zofię znoszącą cicho swe cierpienie zniesławiać i maltretować, doprowadzając ją do neurotycznych napadów, po czym lubieżnie ją wykorzystuje. Gwałcona i znieważana kobieta zachowuje wciąż pokorę, cierpi. Postać Zofii i jej codzienne przeżywanie cierpienia nie pozwala na zachowanie obojętności. Ujawnianie własnych opinii nie powinno być trudne dla uczniów, tym bardziej, że agresja, brutalność i wykorzystywanie słabszych to zjawiska częste we współczesnym świecie. Formułując, w kontekście tego utworu własne oceny, uczniowie mogą budować je według zaproponowanych i przyjętych przez siebie kryteriów, ukierunkowanych na wartości uniwersalne.

Jeszcze inaczej cierpienie pokazuje S. Żeromski we fragmencie „Ludzi bezdomnych”. Osobą cierpiącą jest główny bohater, ale cierpią także biedacy w miastach i na wsi. Judym wie, że cierpienia nie przezwycięży się za pomocą mądrych, filozoficznych argumentów, ani za pomocą oburzenia moralnego lecz jedynie za pomocą czynnej, bezinteresownej miłości okazywanej cierpiącym. Celem życia doktora staje się niesienie pomocy cierpiącym, krzywdzonym i głodnym. Ale bohater ten ma świadomość, że walka z cierpieniem jest rezygnacją ze szczęścia osobistego. A czym jest w życiu człowieka brak szczęścia? Atrakcyjność dyskusji zwiększy fakt występowania w powieści narracji personalnej. Problem badawczy, koncentrujący się na tym czy można cierpieć bez korzyści materialnych powinien wciągać uczniów i prowokować do wypowiedzi zwłaszcza wyraźnych zwolenników i przeciwników twierdzenia o nieograniczonej władzy pieniądza.

Przy interpretowaniu tego fragmentu powieści uczniowie powinni umieć wskazać podstawowe konteksty utworu i wykorzystać je. Powinni umieć dostrzec cechy wspólne i różne w sposobie ujęcia cierpienia w przywołanych utworach, jak i wyjaśnić na czym polega impresywna i ekspresywna funkcja tekstu.

Oryginalne ujęcie cierpienia znajdujemy także w „Ofelii” Arthura Rimbauda. Poeta bohaterką wiersza czyni znaną postać z utworu Szekspira, ofiarę nieszczęśliwej miłości, tytułową Ofelią. W dramacie - Hamlet obarczony obowiązkami przerastającymi możliwości przeciętnego człowieka zmienia swe postępowanie wobec dziewczyny. Cierpienia zadane jej przez ukochanego doprowadzają nieszczęsną kobietę do obłędu i śmierci. Postać z tragedii Szekspira zmienia się w wierszu w ponadczasowy symbol cierpienia, z którym solidaryzuje się natura. Ciekawie zaprezentowany w tekście jest także kochanek Ofelii i jego cierpienie. Rozmaitość stosunku do cierpienia, jego moc prowadząca do zmian osobowości i trudność w zrozumieniu cierpienia innych to doskonały materiał badawczy, którym warto zainteresować uczniów.

Analizowane zagadnienie pojawia się więc w kontekście szaleństwa, obłędu i bezradności człowieka w obliczu wielkości zła świata. Tworząc swe interpretacyjne wypowiedzi uczniowie powinni potwierdzić umiejętność formułowania hipotezy i wniosków oraz hierarchizowania argumentów.

W centrum tak przebiegającego toku lekcji znajdować powinien się uczeń, jego wiedza i umiejętności zarówno te, które opanował wcześniej, jak i te dopiero się kształtujące. Zajęcia pozwalają na skoncentrowaniu kształcenia językowego na użytkowym aspekcie wykorzystania języka jako narzędzia porozumiewania się.

Organizacja pracy

Temat: Cierpienie tajemniczą zagadką ludzkości.

Cel ogólny: kształcenie sprawnego i estetycznego wypowiadania się na temat wartości etycznych i uniwersalnych.

Metoda i techniki: analiza i interpretacja tekstów literackich metodami poszukującymi, polegającymi na obserwacji faktów językowych i dochodzeniu do świadomie budowanych argumentacji; budowa wypowiedzi interpretacyjnych.

Pomoce dydaktyczne: podręcznik „Skarbiec”, „Wypisy z ćwiczeniami” do podręcznika; F. Dostojewski: „Bracia Karamazow” (fragment), J. J. Szczepański: „Sprawy ludzkie” (fragment).

Osiągnięcia uczniów: po zajęciach uczeń winien:

- mieć świadomość trudu definiowania sensu cierpienia w życiu,

- umieć budować wypowiedzi kompozycyjnie i treściowo ukierunkowane.

Tok lekcji:

Należy udostępnić uczniom teksty, których nie ma w „Wypisach” oraz polecić wcześniejsze zapoznanie się z nimi.

1. Odczytanie słownikowej definicji pojęcia cierpienie i fragmentu eseju Szczepańskiego dotyczącego cierpienia.

2. Analiza i interpretacja wybranych tekstów, tzn. „Lamentu świętokrzyskiego”, fragmentów „Braci Karamazow” i „Ludzi bezdomnych”, wiersza „Ofelia”. Analiza musi koncentrować się na problemie cierpienia ukazanego w tekście.

3. Przygotowywanie przez uczniów wypowiedzi zgodnych z wybraną przez siebie strategią nadawczą (samodzielna praca uczniów, na którą otrzymują określoną, zależną od ich kompetencji językowych, ilość czasu).

4. Polemiczne wypowiedzi uczniów na temat cierpienia kontrolowane i prowadzone przez nauczyciela.

5. Sformułowanie końcowych wniosków wskazujących na fakt różnego rozumienia cierpienia, jego sensu w życiu bohatera i rozmaitości postaw ludzi wobec cierpienia własnego i innych, odbieranego jako stan zdarzający się człowiekowi i tajemniczy w swej istocie.

Zadanie domowe:

1. Zapisać wypowiedzi reprezentujące różne strategie nadawcze dotyczące dwóch wybranych przez siebie tekstów analizowanych na lekcji i uznanych za najatrakcyjniejsze filozoficznie.

2. Napisać pracę na temat: „Cierpienie jest nauczycielem.” Czy zgadzasz się ze słowami Ajschylosa? Odwołaj się do wybranych przez siebie utworów.

Podsumowanie:

Projekt lekcji może być zrealizowany także po zakończeniu realizacji materiału z Młodej Polski. Można także rozszerzyć dobór materiału literackiego lub go wymienić nie zmieniając kształtowanych na lekcji umiejętności ucznia. Możliwa jest także zmiana tematu, przy zachowaniu wszystkich kształconych umiejętności. Interesującym problemem do zbadania przez uczniów mogłaby być, np. zawiść i jej konsekwencje w życiu bohaterów, despotyczność, tolerancja i inne. Umiejętności, które mogłyby być kształtowane w czasie takich lekcji należą do podstawowego zestawu kompetencji językowych licealisty, muszą więc być podjęte przez polonistę.

Bibliografia:

1. M. Głowiński: Próba opisu tekstu krytycznego, [w:] Dzieło wobec odbiorcy. Szkice z komunikacji literackiej. Kraków 1998.

2. A. Okopień – Słowińska: Sztuka interpretacji jako przedmiot nauczania, [w:] Olimpiada Literatury i Języka Polskiego. Warszawa 1988.

3. J. J. Szczepański: Sprawy ludzkie. Warszawa 1996.

4. U. Wieczorek: Wartościowanie. Perswazja. Język. Kraków 1999.



1 Michał Głowiński wskazuje na fakt, że sposób oraz sytuacja wypowiadania powinny być traktowane jako „elementy ogólnej struktury tekstu krytycznego jako składniki spójnego, według pewnych zasad budowanego dyskursu”. M. Głowiński: Próba opisu tekstu krytycznego. [w tegoż:] Dzieło wobec odbiorcy. Szkice z komunikacji literackiej, Kraków 1998, s. 313.



Pobieranie 24.08 Kb.





©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna